RIS321405 Bijlage D Handreiking Duurzame Bedrijventerrein
Tekst van het document
HANDREIKING
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
Duurzame stad Den Haag Samenwerken aan een groene, toekomstbestendige en leefbare stad
duurzamestad.denhaag.nl/bedrijf
Inhoud 1 INLEIDING EN STAPPENPLAN
1 INLEIDING EN STAPPENPLAN
3 CIRCULAIRE ECONOMIE
2
2 MAATREGELEN
4 DUURZAME MOBILITEIT
5
6
SUBSIDIES
MEER WETEN?
< INHOUD
4
Aanleiding
4
Uw bijdrage aan duurzaamheid
5
Afgekoppelde HWA
52
Inzicht in maatregelen
7
Sturen met hoogtes
54
Overzicht duurzaamheidsmaatregelen
10
Afwateren op groen
56
Leeswijzer
11
Wadi
58
Heeft u nog vragen?
11
Zonwering op gevel
60
Waterbuffering
62
2 MAATREGELEN
12
Infiltratie hulpmiddelen
64
Verlichting
14
Gebruik van koele materialen
66
Isolatie
16
Warmtepomp
18
3 CIRCULAIRE ECONOMIE
68
Lage temperatuur verwarming
20
Warmte- koudeopslag
22
4 DUURZAME MOBILITEIT
74
Restwarmte
24
Toekomstige ontwikkelingen
75
Hergebruik water
26
Zuid-Holland bereikbaar
77
Zonnepanelen
28
5 SUBSIDIES
78
Mini-windturbine
30
Wit dak
32
Algemene verduurzaming
78
Groen dak
34
Klimaatadaptatie
80
Groenblauw dak / Polderdak
36
Energie
81
Groene gevel
38
Biodiversiteit
83
Ventilatie
40
Hotspot voor insecten
42
6 MEER WETEN?
84
Vergroenen van erfafscheidingen
44
Verwijzingen subsidies
84
Vergroenen
46
Meer informatie
85
Schaduwwerking
48
Water doorlatende verharding
50
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
3
1 INLEIDING EN STAPPENPLAN Uw bijdrage aan duurzaamheid Aanleiding
Als ondernemer kunt u met uw kavel, gebouw en voertuigen bijdragen aan de
De gemeente Den Haag heeft in haar bedrijfshuisvestingsstrategie
belang zoals een fijnere werkomgeving, imago, een beter energielabel of energie
ingezet op het ‘vernieuwen, intensiveren en verduurzamen’
besparing, anderzijds ondersteunt u hiermee ook de verduurzamingsopgave van
van bedrijventerreinen. Om deze doelstelling te borgen wordt er
1
toekomstbestendigheid van uw bedrijf. Enerzijds is dat natuurlijk in uw eigen
de stad.
voor de binnenstedelijke bedrijventerreinen een gebiedspaspoort
De maatregelen in deze handreiking dragen bij aan de volgende stadsbrede
opgesteld.
duurzaamheidsopgaves:
Energie Het gaat hierbij om de bedrijventerreinen Uitenhagestraat, Fruitweg en ZKD
Verduurzaming van de energievoorziening en energiebesparing zijn nodig
(Zichtenburg, Kerketuinen, Dekkershoek). Deze handreiking is in aanvulling op
om verdere opwarming van het klimaat te beperken. Bovendien is de voorraad
de gebiedspaspoorten en is opgesteld om de verduurzaming van de bedrijven
van fossiele brandstoffen eindig. Nederland heeft daarom het klimaatakkoord
terreinen aan te jagen en concreet te maken voor de ondernemers. Het bevat een
van Parijs ondertekend. In het verlengde daarvan wil Den Haag komende jaren
overzicht van goed toepasbare, fysieke maatregelen.
betekenisvolle en concrete stappen zetten in de richting van een klimaatneutrale stad. Bestaande gebouwen worden daarom transitie-klaar gemaakt en daarna gefaseerd overgeschakeld naar een duurzame energiebron. In de Stedelijk Energieplan 2020 staan de plannen waarmee Den haag de komende periode meer overstapt naar een schone energievoorziening.
4
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
5
Klimaatadaptatie
Handreiking als inspiratie
Door de verandering van het klimaat zullen we in de toekomst vaker te maken
Deze handreiking dient als inspiratie en is bedoeld voor u als Haagse ondernemer.
krijgen met extreme neerslag, hitte en droogte. Door deze weersextremen kan
Naast de concrete maatregelen vindt u praktische tips die u helpen bij het imple
overlast en financiële schade ontstaan. Daarnaast kan hitte leiden tot een afname
menteren van deze maatregelen. Ook is een overzicht opgenomen van actuele
in productiviteit en kan hitte leiden tot gezondheidsrisico’s. Daarom is het urgent
subsidies die de investering aantrekkelijker maken.
om de stad en dus ook bedrijventerreinen klimaatbestendiger te maken en zo leefbaar te houden. Klimaatadaptatie is een gedeelde verantwoordelijkheid van
De Handreiking bevat veel verschillende maatregelen, toegespitst op binnenstede
alle partijen in de stad. Iedereen heeft de verantwoordelijkheid om schade door
lijke bedrijven(terreinen)1. Sommige maatregelen zijn snel toepasbaar en leveren
weersextremen op eigen grond te voorkomen of te beperken. In alle projecten en
direct winst op, andere maatregelen vergen meer investering en zijn wellicht
initiatieven in de stad moet daarom aandacht zijn voor de effecten van extreme
het meest efficiënt bij verbouw of nieuwbouw. De keuze voor maatregelen is
neerslag, hitte en droogte. In de Wegwijzer Den Haag Klimaatbestendig staan de
altijd maatwerk. Het is verstandig om dit integraal af te stemmen met relevante
plannen waarmee Den haag aan de slag gaat met het klimaatbestendig houden
personen binnen en buiten uw bedrijf. Dat kan bijvoorbeeld de bedrijfsvereniging
en maken van de stad.
zijn, maar het kunnen ook gebruikers (huurders), de buren, de gemeente, adviseurs, financiers, architecten of natuurorganisaties zijn.
Biodiversiteit
Wij hopen u met deze handreiking te helpen bij het maken van een
Voldoende natuur en groen is een basisvoorwaarde voor een aantrekkelijk woon- en
verduurzamingsslag. Samen maken we Den Haag toekomstbestendig!
werkmilieu. Groen draagt bij aan verkoeling, waterrobuustheid, een gezonde leefomgeving en de stedelijke biodiversiteit. Het bevorderen en versterken van de hoeveelheid natuur en groen (met natuurwaarden) op en aan gebouwen, op binnenterreinen en in de openbare ruimte is daarom nodig. Want behalve een leef gebied voor mensen is de stad ook het leefgebied van dieren, insecten en planten. De Nota stadsnatuur beschrijft een stadsbrede visie op stadsnatuur in Den Haag.
Inzicht in maatregelen Hoe kunt u deze handreiking gebruiken? Zoals aangegeven, biedt deze hand reiking een overzicht van goed toepasbare, fysieke maatregelen op het gebied van duurzame energie, biodiversiteit en klimaatadaptatie. In de handreiking zijn zowel kleine als grote ingrepen beschreven die op de volgende plekken kunnen worden toegepast:
Sustainable Development Goals (SDG’s)
• maatregelen in het gebouw.
De stadsbrede duurzaamheidsambities vallen binnen bredere en internationale
• maatregelen aan (de buitenkant van) het gebouw.
doelstellingen, zoals de Sustainable Development Goals (SDG’s). De SDG’s zijn
• maatregelen op het niet bebouwde deel van de kavel.
een mondiale oproep tot actie voor alle landen – arm en rijk – om welvaart te bevorderen en tegelijkertijd de planeet te beschermen tegen klimaatverandering. Ze leggen de grondslag voor het beëindigen van armoede, met strategieën die zowel economische groei ontwikkelen als een reeks sociale behoeften aanpakken, zoals onderwijs, gezondheid, sociale bescherming en werkgelegenheid.
1 Mogelijk staan bepaalde maatregelen niet in deze gids omdat ze branche specifiek zijn, of niet van toepassing op binnenstedelijke bedrijventerreinen.
De Gemeente Den Haag heeft zich als Global-Goals gemeente verbonden aan deze doelen.
6
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
7
Iedere maatregel bevat een bondige omschrijving inclusief de bijkomende
Duurzaam imago
voordelen. De kosten en baten zijn steeds puntsgewijs onder elkaar gezet. Door
Het doen van duurzame investeringen kan mogelijk uw imago positief
middel van de SDG-iconen is ook aangegeven aan welke SDG-doelen de maatregel
beïnvloeden. Hierbij is gekeken naar de volgende criteria:
bijdraagt.
Per geldende stelling scoort de maatregel 1 blokje.
Daarnaast is gekeken naar de uitvoerbaarheid, terugverdientijd, vastgoedwaarde
• De maatregel is fysiek zichtbaar.
en duurzame uitstraling. Deze eigenschappen geven u snel inzicht in de haalbaar
• De werking/ het doel van de maatregel is begrijpelijk voor buitenstaanders
heid en aantrekkelijkheid van de maatregel. De score van deze eigenschappen is
• Maatregel heeft een innovatief karakter/ is innovatief
als volgt bepaald:
• De maatregel heeft een aantrekkelijk of duurzaam aanzicht
Uitvoerbaarheid
SAMENVATTING SCORE laag
De uitvoerbaarheid geeft aan hoe eenvoudig of uitdagend het is om de maatregel
UITVOERBAARHEID
uit te voeren. Hierbij is gekeken naar de volgende criteria:
TERUGVERDIENTIJD
Per geldende stelling scoort de maatregel 1 blokje.
VASTGOEDWAARDE
hoog
DUURZAAM IMAGO
• De maatregel heeft geen significant hoge investeringskosten • De maatregel is doorgaans gelijk toe te passen er zijn geen voorbereidende ingrepen nodig zoals bijvoorbeeld isoleren, verstevigen constructie, etc. • De maatregel vraagt niet om een significant grote omschakeling in manier van werken • De maatregel is niet experimenteel en de expertise of de producten zijn goed te verkrijgen
Terugverdientijd De terugverdientijd en is met name van belang voor energie-investeringen. Hierbij is gekeken naar de volgende criteria: • De maatregel zal zich niet terugverdienen of is op zeer lange termijn kosten neutraal (1 blokjes) • Terugverdientijd van >10 jaar (2 blokjes) • Terugverdientijd van 5-10 jaar (3 blokjes) • Terugverdientijd van <5 jaar (4 blokjes)
Vastgoedwaarde Uw vastgoed kan in waarden stijgen door het doen van duurzame investeringen. Hierbij is gekeken naar de volgende criteria: Per geldende stelling scoort de maatregel 1 blokje. • De maatregel maakt het pand toekomstbestendiger • De maatregel verhoogt het comfort van de gebruiker • De maatregel verlaagt de variabele financiële lasten • De maatregel geeft een positieve impuls aan de omgeving
8
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
9
Overzicht duurzaamheidsmaatregelen
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 worden de maatregelen in detail behandeld.
Deze handreiking bevat 5 hoofdstukken:
Onderstaand vindt u een overzichtstabel met alle maatregelen.
Vastgoedwaarde
Duurzaam imago
Mogelijke combinatie met maatregel (nr.)
Terugverdientijd
1 Led- verrichting
✓
4
4
3
3
2 Isolatie
✓
3
3
3
2
3-4
3 Warmtepomp
✓
3
2
3
3
2-4-8
4 Lage temp. Verwarming
✓
3
2
4
3
3
5 Warmte koudeopslag
✓
2
3
4
3
3-4
6 Restwarmte
✓
3
3
3
3
7 Hergebruik water
✓
2
2
3
4
22 - 23
8 Zonnepanelen
✓
4
2
3
4
3 - 9 - 10 - 11
9 Mini- windturbine
✓
3
1
2
4
8
10 Wit dak
✓
✓
4
2
3
1
8
11 Groen dak
✓
✓
3
2
4
4
8 - 12 - 13 - 15
12 Groenblauw dak / polderdak
✓
✓
3
2
3
3
7 - 11
13 Groene gevel
✓
✓
2
2
3
4
13 - 15
14 Ventilatie
✓
✓
3
2
3
2
2 - 18 - 24 - 27
11 - 13 - 16 - 17
MAATREGELEN
Biodiversiteit
Uitvoerbaarheid
Klimaatadaptatie
Duurzamere energie
• Hoofdstuk 1 gaat in op de aanleiding van de handreiking en geeft een samen
IN HET GEBOUW
vatting met overzicht van alle maatregelen. • Hoofdstuk 2 bevat het overzicht van maatregelen die u als ondernemer zelf kunt nemen op uw kavel, in en of aan uw gebouw. • Hoofdstuk 3 geeft meer informatie over de visie en ontwikkelingen van de gemeente Den Haag op het gebied van de circulaire economie. • Hoofdstuk 4 gaat in op de duurzame mobiliteitstransitie die de gemeente Den Haag beoogt en de ontwikkelingen en initiatieven die voor u als ondernemer van belang zijn. • Hoofdstuk 5 gaat tenslotte in op de subsidies, zowel lokaal als nationaal, die u kunt aanvragen bij het verduurzamen van uw pand of mobiliteit.
AAN HET GEBOUW
• Hoofdstuk 6 geeft een totaaloverzicht van de informatieverwijzingen en subsidieregelingen.
✓
✓
BUITENRUIMTE 15 Hotspot voor insecten
✓
✓
4
1
1
3
16 Vergroenen van erfafscheiding
✓
✓
4
1
2
3
17 Vergroenen
✓
✓
4
1
2
3
✓
3
2
3
3
19 Doorlatende verharding
✓
4
1
3
2
17 - 20
20 Afgekoppelde HWA
✓
3
1
2
3
17 - 19
21 Sturen met hoogtes
✓
4
1
2
3
17
22 afwateren op groen
✓
4
1
2
4
21
23 Wadi
✓
2
2
2
3
21
4
2
3
3
13 - 14
3
1
3
2
7 - 17 - 23
18 Schaduwwerking
24 Zonwering op gevel
✓
✓
✓
Heeft u nog vragen? Heeft u naar aanleiding van deze Handreiking nog vragen of zijn zaken toch niet
25 Waterbuffering
✓
26 Infiltratie hulpmiddelen
✓
3
1
2
2
21
nummer: 14070. Vergeet hierbij niet te vragen naar team duurzame leefomgeving
✓
3
1
3
3
14
van Stedenbouw en Planologie.
27 gebruik van koele materialen
10
✓
15 - 20 - 21
< INHOUD
✓
✓
helemaal duidelijk voor u, dan kun u de Gemeente bellen op het volgende verkorte
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
11
2
2 MAATREGELEN Maatregelen in het gebouw
Maatregelen aan het gebouw
Maatregelen in de buitenruimte
12
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
13
BATEN
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID
+ Terugverdientijd van LED-verlichting
TERUGVERDIENTIJD
is gemiddeld 2 tot 5 jaar bij 5.000 of
VASTGOEDWAARDE
meer branduren
DUURZAAM IMAGO
+ 50 - 75% energiebesparing bij
LED-verlichting ten opzichte van normale verlichting
+ Het gebruik van slimme verlichting kan tot 85% CO2-uitstoot besparen
Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Kijk of het mogelijk is om meer natuurlijk licht in uw bedrijfspand toe te laten door het plaatsen van daglichtsystemen zoals een
ten opzichte van oudere verlichting
+ Slimme verlichting met bewegings-
detectie bespaart energie door alleen aan te staan wanneer dit nodig is
lichtkoepel of een zonnetube. 2 Gebruikt u nog tl-buizen, gloei- of halogeenlampen voor (aanvullende) verlichting? Vervang deze dan door LED-verlichting, want sinds 1 juli 2020 is de toepassing van LED-verlichting in
1
Verlichting
bedrijfspanden verplicht. 3 Installeer aanwezigheidsdetectie en daglichtsensoren om onnodige verlichting te voorkomen. Een erkend installateur kan u hierover adviseren.
I NVESTERINGSKOSTEN
Prijspijl 2023
− Het implementeren van
LED-verlichting kost gemiddeld € 12,50 per m2 als de lampen kunnen worden vervangen binnen de bestaande fitting
− LED-verlichting met bewegings
Beschrijving en samenhang
detectie is verkrijgbaar vanaf gemiddeld € 35 per stuk. Een bewegings
MAATREGELEN IN HET GEBOUW
Snel en eenvoudig aan de slag met verduurzaming van uw pand? Bespaar op uw
LED-verlichting levert per m2 bedrijfsoppervlak een besparing op van € 2,20
sensor die u aansluit op uw
verlichting!
tot € 6,- per jaar ten opzichte van spaar- en tl-lampen. Hiermee kan de inves
verlichtingssysteem kost gemiddeld
tering meestal binnen 2 tot 5 jaar worden terugverdiend. Het toepassen van
tussen de € 30 en € 100 per ruimte
Door een andere lamp te gebruiken, begint u direct met het besparen van energie.
LED-verlichting zorgt namelijk voor 50 - 75% besparing op de energiekosten
In veel bedrijfspanden hangen nu nog oude tl-buizen, gloei- of halogeenlampen
voor verlichting. LED-verlichting heeft een levensduur van 20.000 tot
en deze hebben een hoog energieverbruik. Sinds 1 juli 2020 is LED-verlichting zelfs
100.000 uur en gaat daarmee 20 tot 100 keer langer mee dan een gloeilamp
verplicht voor alle bedrijfspanden. Door over te stappen naar LED-verlichting en
en 2 tot 10 keer langer mee dan een spaarlamp. Daarnaast draagt het verbe
gebruik te maken van slimme verlichting, voorkomt u onnodig energieverbruik.
teren van natuurlijke lichtinval bij aan het terugdringen van lichtvervuiling op flora en fauna. Bij het plaatsen van een lichtkoepel is uw investering
Allereerst is het belangrijk om te zorgen voor voldoende natuurlijke lichtinval,
binnen 3 tot 7 jaar terugverdiend.
waardoor er minder kunstmatig licht nodig is. Dit kunt u doen door het plaatsen van daglichtsystemen zoals een lichtkoepel of een zonnetube. Een slimme
− Een lichtkoepel kost € 550 tot € 1.000 per dakopening
Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
aanvullende manier van verlichten is het gebruiken van een daglichtafhankelijke regeling, die het licht dimt op basis van de hoeveelheid licht die door de ramen naar binnen komt. Met bewegingsdetectie zorgt u ervoor dat de verlichting alleen aan staat wanneer er iemand aanwezig is.
14
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
15
BATEN
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO
+ Besparing tot 30% op uw energierekening
+ Ieder seizoen een comfortabel binnenklimaat
+ Eenvoudig in realisatie, met een groot resultaat
Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Breng de huidige isolatiewaarde en het energieverbruik van uw bedrijfspand in beeld. Dit kunt u doen met een erkend adviseur of door eigen berekeningen te maken. 2 Onderzoek wat bouwfysisch gezien mogelijk is in uw bedrijfspand. Dit bepaalt welke isolatie toegevoegd kan worden en welk mate riaal voor u het meeste oplevert. Onderzoek ook of er beschermde
2
Isolatie
diersoorten zich nestelen in uw huidige isolatie en kijk hoe u die in de toekomst ook een plek kunt bieden. 3 Zoek een erkend installateur, laat het isolatiemateriaal aanbrengen en begin met besparen op uw energierekening!
+ Terugverdientijd: + Dakisolatie 2 tot 6 jaar + Spouwmuurisolatie 3 tot 5 jaar + Vloerisolatie 3 tot 6 jaar + Hoogrendementsglas (HR++) 6 tot 8 jaar
+ Buitenmuurisolatie 6 jaar I NVESTERINGSKOSTEN
Prijspijl 2023
− Dakisolatie € 45 tot € 120 per m − Spouwmuurisolatie € 25 tot
2
€ 35 per m2
− Vloerisolatie € 22 tot € 40 per m − Hoogrendementsglas € 50 tot € 150 2
Beschrijving en samenhang
per m2
De eerste stap naar besparen op uw energierekening is isolatie! Het warmte
MAATREGELEN IN HET GEBOUW
verlies door daken, gevels, vloeren, beglazing en wanden wordt hierdoor beperkt.
Een overzicht van de verschillende isolatiesoorten, inclusief isolatiewaarde
In combinatie met een goede zonwering heeft u geen of minder airconditioning
bij vervangen (i.p.v. renovatie):
− Buitenmuurisolatie € 100 tot € 130 per m2
meer nodig. Op deze manier heeft uw pand het hele jaar een aangename, constante temperatuur en wordt energie bespaard. Uw dak is één van de grootste verliesposten van warmte. Ook gevelisolatie levert een grote bijdrage aan het vasthouden van warmte. Er zijn verschillende materiaal- en uitvoeringsopties voor
• Dakisolatie (Rc ≥ 2,0 m2K/W): Kan worden aangebracht langs de buitenen binnenkant. • Gevelisolatie (Rc ≥ 1,3 m2K/W): In gevels met een spouw is spouwmuur
isolatie, met elk een eigen isolatiewaarde
isolatie de beste optie. Het alternatief is het maken van een binnenwand
(Rc-waarde of U-waarde speciaal voor
met daarachter isolatiemateriaal.
glas). Deze waarde geeft aan hoe goed
Voor bedrijfshallen worden voor gevels andere methoden gebruikt:
het materiaal isoleert: hoe hoger
° Isolerende plaatmaterialen; ° Kant en klare paneeluitvoeringen;
de waarde, hoe beter het isolerend vermogen.
° Glaswolplaten (bij metalen buitenbeplating), vergroot tevens de brandveiligheid;
Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
• Vloerisolatie (Rc ≥ 2,5 m2K/W): Voorkomt warmteverlies en draagt bij aan het werkcomfort. • Hoogrendementsglas (U ≤ 2,2 W/m2K): Dit glas is een goede manier om energie te besparen. Het materiaal en de uitvoeringsopties zijn afhankelijk van uw pand en de mogelijkheden binnen de constructie. Bepaal samen met een erkend adviseur wat voor u het meest duurzaam en geschikt is.
16
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
17
BATEN
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO
+ Het hele jaar door een comfortabel binnenklimaat
+ Mogelijkheid om (in combinatie met andere maatregelen) van het gas af te gaan
+ Een energiebesparing tot wel 50% (t.o.v. een HR-ketel)
+ Een terugverdientijd van 10 tot 15 Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit
jaar, de levensduur van de pomp is daarna nog 10 jaar
1 Het plaatsen van een warmtepomp is alleen zinvol als uw pand goed geïsoleerd is. Neem isolatie daarom mee in het ontwerp. 2 Zoek uit welke warmtepomp het best bij uw bedrijfspand past en kijk of u in aanmerking komt voor ISDE-subsidie. 3 Kijk samen met een erkend adviseur welke (combinatie van) maat regelen passend is. Niet elke warmtepomp kan zowel verwarmen als
3
Warmtepomp
verkoelen en misschien is een hybride systeem meer passend voor uw pand of werkzaamheden. 4 Laat tenslotte uw warmtepomp installeren door een erkend installateur!
− Kosten zijn afhankelijk van het soort warmtepomp en overige benodigde
aanpassingen aan het verwarmings systeem. Voor kleine panden tot ongeveer 150m² liggen de kosten rond de € 85 per m². Voor panden die groter zijn, neemt dit af naar € 40 per m²
Beschrijving en samenhang MAATREGELEN IN HET GEBOUW
I NVESTERINGSKOSTEN
Prijspijl 2023
Met een warmtepomp bespaart u op uw energierekening en profiteert u het hele
De plaatsing van een warmtepomp is niet voor alle bedrijfspanden geschikt.
jaar door van een comfortabel binnenklimaat. In combinatie met goede isolatie
Er moet in het pand rekening gehouden worden met een binnen- en buiten
kan uw pand mogelijk volledig van het aardgas af en kan het zichzelf duurzaam
unit, die voor een goed rendement niet verder dan 20 meter uit elkaar
voorzien in de energiebehoefte.
mogen staan. Voldoende isolatie en een geschikt systeem om te verwarmen en/of te koelen is nodig om uw pand ieder jaargetijde op een aangename
Een warmtepomp gebruikt elektriciteit om zeer efficiënt warmte uit de lucht,
temperatuur te houden.
bodem of grondwater te onttrekken, het temperatuurniveau op te waarderen en zo uw bedrijfspand te verwarmen. Sommige warmtepompen kunnen ook
Samenhang
tapwater verwarmen.
Voor een optimaal rendement kan een warmtepomp het best worden toegepast samen met lage temperatuurverwarming als afgiftesysteem.
Er zijn verschillende typen warmtepompen: lucht-lucht, lucht-water en water-
Samen met goede isolatie zorgt dit voor een optimaal comfort en een hoog
water. Een lucht-lucht pomp trekt lucht aan met behulp van een ventilator, welke
rendement. In combinatie met zonnepanelen is de elektriciteit voor uw
verwarmd of verkoeld en verspreid wordt. Een lucht-water pomp gebruikt lucht
warmtepomp ook duurzaam en kan uw pand volledig zelfvoorzienend in de
om het water te verwarmen en vervolgens het pand te verwarmen en te koelen.
energiebehoefte zijn.
Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
Bij een water-water pomp wordt de warmte uit het water gehaald, ofwel uit de grond, ofwel uit een nabij gelegen meer of rivier. U kunt volledig van het aardgas af, maar u kunt ook een kleinere warmtepomp naast uw bestaande cv-ketel plaatsen. Dan spreken we van een hybride systeem waarbij op zeer koude dagen de cv-ketel bijspringt. Voor een renovatie is een stand-alone of all-electric warmte pomp de beste keuze.
18
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
19
BATEN
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID
+ Een gemiddelde terugverdientijd
TERUGVERDIENTIJD
verschilt van 5 tot 20 jaar op een
VASTGOEDWAARDE
levensduur van minimaal 30 jaar
DUURZAAM IMAGO
+ Let op: Specifiek vloerverwarming
kost beduidend meer en verdient zich niet snel terug
+ Een gemiddelde energiebesparing tot 25% op de energiekosten voor verwarming
Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Zorg eerst voor een goede isolatie van uw bedrijfspand, anders levert de lage temperatuur niet voldoende warmte op voor verwarming. 2 Zoek samen met een erkend adviseur uit of uw bedrijfspand geschikt is voor LTV en hoe dit aangebracht kan worden. Kijk
4 MAATREGELEN IN HET GEBOUW
Lage temperatuur verwarming
voor het beste rendement direct of u ook een warmtepomp kunt plaatsen.
+ Een gemiddelde energiebesparing tot 5% op de totale energierekening
+ Hoeveel precies bespaard kan worden, is onder andere afhankelijk van het
verwarmings- en afgiftesysteem dat u kiest
+ Met name hoge bedrijfshallen hebben veel potentie voor energiebesparing
en goede terugverdientijden (5 jaar)
3 Laat het systeem installeren door een erkend installateur en ervaar de besparing op uw energiekosten!
I NVESTERINGSKOSTEN
Prijspijl 2023
− Radiatoren voor lage temperatuurverwarming kosten tussen de € 300 en € 2.200
− Vloerverwarming aanbrengen kost tussen de 40 en 100 euro per m2
− Voor een combinatie met een warm-
Beschrijving en samenhang
tepomp is de investering 30 tot 60%
Lage temperatuur verwarming (LTV) betekent dat het water wordt verwarmd tot
hoger dan een traditionele cv-ketel
maximaal 55 °C. Dit is 15-25 °C minder dan een cv-ketel en daarom gebruikt u minder gas of elektriciteit. Het is belangrijk dat de verwarming voldoende warmte kan afgeven, daarom is er een groot oppervlak nodig. Vloer- en wandverwarming
Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
of een buizenstelsel met warm water in de vloer of de wand zijn hiervoor zeer geschikt. Ook lage temperatuur radiatoren en convectoren zijn effectief. De toepassing van LTV in vloer- en wandverwarming wordt vaak als comfortabel
Samenhang
ervaren en doordat er minder stof rond waait, hebben mensen met allergieën
Een warmtepomp is een goede aanvulling op LTV, want deze werkt het
minder klachten. Een geschikt moment om LTV (in combinatie met een warmte
meest efficiënt bij een afgiftetemperatuur van circa 35 °C. De combinatie
pomp) te plaatsen is bij een verbouwing of renovatie.
van een warmtepomp met LTV is daarom ideaal én zorgt voor een laag energieverbruik. Ook uw cv-ketel werkt efficiënter bij een lage temperatuur. LTV is dus niet alleen goed voor het milieu, maar u bespaart ook direct op uw energierekening!
20
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
21
BATEN
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO
+ Ieder seizoen een comfortabel binnenklimaat
+ Een terugverdientijd van 5 tot 10 jaar bij een kleinschalig systeem met een levensduur van 25 tot 30 jaar
+ Een terugverdientijd van 10 tot 15
jaar bij een grootschalig systeem met een levensduur van 25 tot 30 jaar
Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 De bodempotentie in Den Haag is goed, maar een aandachtspunt is de hoeveelheid bodemenergie-systemen in de omgeving. Teveel bestaande bodemenergiesystemen in de nabijheid zorgen voor een verlaagd rendement en vermoeilijkt mogelijk de vergunning.
+ Energieneutraal in combinatie met zonnepanelen
+ Een energiebesparing van 60 tot 85% bij koeling (t.o.v. compressiekoeling)
+ Een energiebesparing van 20 tot 40% bij verwarming (t.o.v. gasketels)
Neem altijd even contact op met de gemeente. In sommige gebieden gelden aanvullende regels.
5 MAATREGELEN IN HET GEBOUW
Warmtekoudeopslag
2 Neem contact op met een erkend installateur en laat u adviseren over de mogelijkheden. 3 Vergeet niet om via de RVO te kijken of u aanspraak kunt maken op een subsidieregeling.
I NVESTERINGSKOSTEN
Prijspijl 2023
− Een open systeem voor een gemiddeld kantoorpand kost ongeveer € 90.000;
− Een gesloten systeem kost ongeveer € 70.000
Beschrijving en samenhang Wilt u op een slimme manier omgaan met de wijze van verwarming en verkoeling in uw pand? Warmte- en koudeopslag (WKO) is een techniek waarmee ’s zomers overtollige warmte in het grondwater wordt opgeslagen voor nuttig gebruik in de winter en andersom! Dat betekent dat uw bedrijfspand in de zomer comfortabel en bovendien duurzaam gekoeld kan worden. Er zijn twee soorten WKO-systemen: open en gesloten. Het open systeem onttrekt
Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
water uit een geschikte grondwaterlaag. Warm grondwater wordt gebruikt om uw pand te verwarmen, koud water wordt gebruikt voor koeling. Een open systeem is geschikt voor grote vermogens tot 150 kW en bespaart bij koeling meer energie. Beide systemen zijn zowel
kunt u een beter rendement uit het
Gesloten systemen maken gebruik van leidingen aangelegd in bodemlussen. Hier
toepasbaar bij renovatie als bij
WKO-systeem halen. Daarnaast kan
wordt water doorheen gepompt om warmte of koude aan de bodem te onttrekken.
nieuwbouw. Bij renovatie moet
een WKO aan een warmtepomp
Er wordt hierbij geen grondwater verpompt. Voor beide systemen zijn ondergrondse
ofwel het warmteafgifte vermogen
worden gekoppeld om zo de juiste
leidingen en minimaal één waterput nodig, waarbij die van het gesloten systeem
verhoogd worden (vloerverwarming
temperatuur voor uw gebouw
meer ruimte inneemt. Voor het open systeem is er binnen een pomp nodig met
of LT convectoren) of het benodigde
te produceren. Een WKO kan ook
een grootte van gemiddeld 5 m3. Daarnaast is het van belang om te kijken naar de
vermogen verlaagd (isoleren).
toegepast worden voor verschil lende gebouwen samen. Het is dus
samenstelling van de bodem. Voordat een systeem kan worden toegepast, is een
22
uitgebreid haalbaarheidsonderzoek en een vergunningenscan altijd noodzakelijk.
Samenhang
ook aantrekkelijk voor een collectief
De realisatie van een open systeem is vanuit wet- en regelgeving complexer dan een
Wanneer u ook meteen lage
van kleinere ondernemers.
gesloten systeem.
temperatuurverwarming aanlegt,
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
23
BATEN
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID
+ Vermindering van 50-70% aan
TERUGVERDIENTIJD
CO2-uitstoot (ten opzichte van een
VASTGOEDWAARDE
cv-ketel op gas)
DUURZAAM IMAGO
+ Restwarmte kan (her)gebruikt
worden door uw bedrijf, maar ook door buren
+ Een gemiddelde terugverdientijd Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Kijk eerst of u restwarmte uit uw productieprocessen kunt terugdringen. Hiermee realiseert u de grootste besparing, omdat u minder (fossiele) energie gebruikt. 2 Heeft u nog steeds restwarmte? Kijk of u dit in uw eigen productie proces of pand kunt gebruiken en voorkom hoge transportkosten of afhankelijkheid van anderen. 3 Indien dit niet mogelijk is, kan een naastgelegen bedrijf er
6
Restwarmte
misschien gebruik van maken. Of u kunt gebruik maken van de
van 8 jaar
I NVESTERINGSKOSTEN
Prijspijl 2023
− Het toepassen van restwarmte is in alle gevallen maatwerk, neem
daarom contact op met een erkend adviseur
reststromen van uw buurman. 4 Schakel een erkend adviseur in. Uitwisseling van restwarmte kan veel opleveren, maar is in alle gevallen maatwerk!
Beschrijving en samenhang Warmte is voor veel bedrijven een restproduct. Vaak gaat warmte verloren door
MAATREGELEN IN HET GEBOUW
lozing in het water of in de lucht. Een gemiste kans, want het uitwisselen van restwarmte helpt u om kosten te besparen en kan zelfs extra inkomsten genereren als derden willen betalen voor uw restproduct. Met de juiste maatregelen kunt u restwarmte van uw bedrijf gebruiken als bron om bijvoorbeeld ruimtes te verwarmen. Als het niet mogelijk is de restwarmte binnen uw eigen bedrijf te gebruiken, dan kan uitwisseling met uw buren een slimme oplossing zijn. Hierbij loont het om te onderzoeken of meerdere warmte bronnen gecombineerd kunnen worden tot één warmtenet. Dit is een goed
Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
alternatief voor warmtelevering uit aardgas. Restwarmte is niet altijd volledig duurzaam, dit is afhankelijk van opwekking bij het leverende bedrijf. Het gebruik van restwarmte vermindert de vraag naar energie en leidt daarmee gemiddeld tot 50 - 70% minder CO2-uitstoot. Beschikbaarheid van bronnen, temperatuur en afstand tussen leverancier en afnemer van restwarmte zijn belangrijke factoren die een succesvolle toepassing bepalen. Vanwege de kosten en complexiteit van de aanleg van het nodige systeem, is het vaak makkelijker om aan te sluiten bij een bestaand warmtenet dan nieuwe infrastructuur aan te leggen.
24
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
25
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO
BATEN
+ Regenwater is van hoge kwaliteit + Kostenbesparing door minder gebruik van leidingwater
+ Tot 50% besparing op zeep- en wasmiddelen
+ Besparing op riool- en zuiveringsheffing (alleen bij grootgebruik)
+ Materiële besparing: regenwater
bevat geen of nauwelijks kalk, waar-
Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Ga na waar u water kunt besparen en waar u drinkwater kunt
7 MAATREGELEN IN HET GEBOUW
Hergebruik water
door leidingen langer mee gaan
+ Gemeentelijke- en waterschaps-
subsidies die gebruikt worden voor
vervangen door regenwater, zoals waterbesparende armaturen
afkoppelprojecten gelden soms ook
Bekijk ter inspiratie de voorbeelden op www.mijnwaterfabriek.nl.
voor het (her)gebruik van regenwater
2 Ga na hoeveel regenwater u jaarlijks van uw perceel kunt gebruiken. 3 Bekijk de mogelijkheden om grijs water te hergebruiken. 4 Laat het regenwatersysteem plaatsen door een ervaren installateur.
I NVESTERINGSKOSTEN
Prijspijl 2023
− Betonnen opslagtank: € 1.500 tot € 4.500
− Kunststof opslagtank: € 2.250 tot € 6.000
− Water zakken: € 500 tot € 3000 − Helofytenfilter (als voorbeeld van een
Beschrijving en samenhang Het gebruiken van regenwater heeft de afgelopen 20 jaar meer aandacht
zuiveringssysteem):
− Aanschafkosten (voor een bedrijf dat
gekregen. Voor het gebruiken van hemelwater zijn dan ook regenwatersystemen ontworpen die regenwater van het dak opvangen en via de regenpijp naar
jaarlijks 1.500 tot 2.500 m3 grijs water
(ondergrondse) voorzieningen brengen. Dit water wordt vervolgens weer via een
produceert): € 13.000
− Onderhoudskosten: € 2.400 per jaar
filter opgepompt en gebruikt voor verschillende toepassingen zoals toiletten doorspoelen, schoonmaken of het praktisch inzetten voor bedrijfsprocessen.
Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
Regenwater bevat minder kalk dan regulier kraanwater, waardoor kalkaanslag minder snel voorkomt en de levensduur van bijvoorbeeld leidingen verlengd wordt. Daarnaast bespaart u kosten door regenwater te gebruiken in plaats van drinkwater uit de kraan. Dit heeft niet alleen een positief effect op uw budget, maar draagt ook bij aan de maatschappelijke opgave om zuinig om te gaan met ons drinkwater. Dit verlaagt de drinkwatervraag, ook in tijden van droogte. nog erg restrictief, maar biedt deze wel mogelijkheden voor afzonderlijke
26
Daarnaast is er de mogelijkheid om grijs water te hergebruiken. Grijs water is
particulieren. Het gebruik van regenwater is deels afhankelijk van de
afvalwater dat niet afkomstig is van het toilet (zwart water), maar bijvoorbeeld
hoeveelheid regenwater dat jaarlijks opgevangen kan worden. Daarnaast is
van wasbakken, douches of wasmachines. Door grijs water te filteren, kunt u dit
de kwaliteit van het water een bepalende factor. Het type dakbedekking en
hergebruiken voor bijvoorbeeld toiletten doorspoelen. Ook kunt u grijs water
de toegankelijkheid zijn van invloed op eventuele verontreinigingen in het
middels een helofytenfilter zuiveren, zodat dit lokaal naar oppervlaktewater kan
ingezamelde water. Tot slot is kwaliteit afhankelijk van de installatie (een
worden geleid. Momenteel is de wetgeving voor collectieve regenwatersystemen
filterpomp en het leidingwerk).
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
27
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO
BATEN
+ Gemiddeld binnen 5-10 jaar terug verdiend (bij bedrijven)
+ Tot 8% waardestijging van uw WOZ-waarde
+ Eenvoudig te realiseren Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Controleer of uw pand ten aanzien van zoninval en constructie geschikt is voor zonnepanelen. Een erkend adviseur kan u daarbij helpen. 2 Bepaal waar u de zonnepanelen kunt plaatsen voor het beste
8
Zonnepanelen
I NVESTERINGSKOSTEN
Prijspijl 2023
− Aanleg: bij panelen 350 Wp zijn de kosten ongeveer € 500 tot € 600 per paneel.
rendement. Meer informatie hierover kunt u vinden op de website
(inclusief omvormer en plaatsing/
van Milieu Centraal.
installatie)
3 Laat de zonnepanelen door een erkend installateur installeren en begin direct met besparen op energiekosten!
Beschrijving en samenhang MAATREGELEN AAN HET GEBOUW
Met zonnepanelen kunt u op een eenvoudige manier duurzame energie opwekken op of rondom uw bedrijfspand. Hiermee vermindert u niet alleen uw CO2-uitstoot, maar bespaart u ook op uw energierekening. Het plaatsen van zonnepanelen is mogelijk op zowel kleine als grote daken en wordt ook steeds vaker toegepast op verticale oppervlakken. Een belangrijke voor waarde is dat uw bedrijfspand voldoende draagconstructie heeft. Zonnepanelen kunnen goed gecombineerd worden met een groen dak of groene wand. In de
Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
zomer werken de collectoren op groene daken efficiënter, doordat een dak met beplanting minder sterk opwarmt in vergelijking met een traditioneel (bitumen) dak. Waardoor de zonnepanelen efficiënter werken. Met zonnepanelen is uw investering in gemiddeld 5 tot 10 jaar terugverdiend. De panelen gaan ongeveer 25 jaar mee. Na 2 jaar heeft u evenveel energie
Wilt u graag zonnepanelen, maar niet direct investeren? Dan kunt u er ook
bespaard als voor de productie van het paneel nodig was en is elke opgewekte
voor kiezen om zonnepanelen te leasen of te huren. Ook kunt u het deel van
kWh netto milieuwinst. Daarnaast zorgen 100 zonnepanelen al voor het besparen
uw dak dat u niet voor eigen verbruik nodig heeft, verhuren aan een partij
van 12 ton CO2 per jaar. Er zijn verschillende subsidieregelingen voor zonne
die hier zonnepanelen op legt voor levering aan het net.
panelen zoals bijvoorbeeld de (SDE).
Samenhang Wanneer zonnepanelen worden gecombineerd met een groen dak kan dit het rendement van de zonnepanelen met 5% verhogen.
28
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
29
BATEN
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID
+ Energieopbrengsten zijn afhankelijk
TERUGVERDIENTIJD
van de grootte van de windturbine,
VASTGOEDWAARDE
maar liggen gemiddeld tussen de 150
DUURZAAM IMAGO
en 250 kWh per m² rotoroppervlak
+ Onder de juiste (wind)condities is een miniwindturbine financieel aantrekkelijk, zoals bij open velden of op gebouwen hoger dan 20 meter
Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Zoek uit of het op uw kavel voldoende waait (minimaal 5 m/s op 10 meter hoogte) via waarnemingen van het KNMI. 2 Wilt u de mini-windturbine plaatsen op het dak? Controleer dan de draagconstructie van uw pand! 3 Voor het plaatsen van een mini-windturbine heeft u een vergun
9 MAATREGELEN AAN HET GEBOUW
Miniwindturbine
I NVESTERINGSKOSTEN
Prijspijl 2023
− De aanschafkosten van een mini-
windturbine zijn per model en het leverend vermogen verschillend.
ning nodig. Meer informatie hierover kunt u vinden op de site van
De kosten lopen uiteen van € 400 tot
HIER opgewekt.
€ 10.000. De meeste mini-windtur-
4 Schakel een erkend leverancier in. Vraag om een productiegarantie en laat uw mini-windturbine installeren!
bines zijn onderhoudsarm en hebben een levensduur van 15 jaar. Het is wel verstandig de turbines jaarlijks te controleren.
Beschrijving en samenhang Mini-windturbines zijn 4 tot maximaal 15 meter hoog en hebben een vermogen van 0,5 tot 20 kW. Er zijn mini-windturbines met een horizontale as en met een verticale as. De keuze voor het type hangt af van de locatie en type bedrijfspand. In de (bebouwde) omgeving, waar vaker windvlagen voorkomen en de wind richting meer varieert, presteren turbines met een verticale as meestal beter.
Samenhang
Mini-windturbines kunnen op of naast gebouwen op de grond geplaatst worden.
Een mini-windturbine is comple
Op deze manier is het mogelijk om windenergie te benutten op locaties waar
mentair aan zonnepanelen, aange
grotere windturbines niet inpasbaar zijn. Bovendien maakt u met een mini-
zien het bij zonnig weer meestal
windturbine duidelijk zichtbaar dat uw bedrijf duurzame energie opwekt en
niet hard waait (en andersom).
bijdraagt aan de verduurzaming.
Mini-windturbines kunnen daarom
Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
een goede aanvulling zijn voor De aanschaf en plaatsing van een mini-windturbine vraagt extra voorbereiding
verdere verduurzaming.
ten opzichte van de meeste andere verduurzamingsmaatregelen. Naast een vergunningsaanvraag en aansluiting op het elektriciteitsnet, is er onderzoek nodig naar het windaanbod, de draagconstructie van het gebouw en mogelijk geluidsoverlast. In tegenstelling tot stroom van grootschalige windturbines, is stroom opgewekt door miniwindturbines duurder dan stroom uit zonnepanelen. De terugverdien tijd van een mini-windturbine ligt rond de 20 jaar. Dit is ongeveer gelijk aan de technische levensduur. Een mini-windturbine verdient zich dus niet altijd terug.
30
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
31
BATEN
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO
+ Terugverdientijd van 1-3 jaar voor witte dakplaten
+ Tot 35% kostenbesparing op airconditioning
+ Binnentemperatuur daalt met maximaal 5°C
+ Rendement van zonnepanelen
verhoogt tot 5% voor enkelzijdige 15% voor dubbelzijdige zonnepanelen
+ Verlengt de levensduur van het dak tot een levensduur van 40 jaar
I NVESTERINGSKOSTEN
Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit
Prijspijl 2023
1 Ga samen met een expert na of een groen(blauw) mogelijk is.
10
Wit dak
Zo niet, maak dan de keuze voor witte dakbedekking of een witte coating op uw dak. 2 Bekijk de mogelijkheden voor de aanleg van zonnepanelen met een hoger rendement op uw witte dak.
Witte coating:
− Aanbrengen € 16 - € 25 /m − Onderhoud: 2 keer per jaar 2
schoonmaken
− Eens in de 5 jaar coaten Witte dakbedekking:
− Aanbrengen € 50 - € 100 /m − Onderhoud: 2 keer per jaar
2
Beschrijving en samenhang MAATREGELEN AAN HET GEBOUW
schoonmaken
Witte dakplaten:
− Aanbrengen: € 70-100 /m
In de volle zon kunnen de standaard bitumen daken een temperatuur bereiken
2
van wel 80°C. Deze opwarming kunt u reduceren met zo’n 35°C als u kiest voor een wit dak! De binnentemperatuur kan door een wit dak met 5°C dalen, wat u tot 35% aan kosten kan besparen op de airconditioning. Daarnaast gaan witte daken langer mee, omdat deze minder opwarmen. Tot slot kunnen witte daken worden gebruikt in combinatie met zonnepanelen om het rendement van enkelzijdige zonnepanelen tot 5% te verhogen en dubbelzijdige zonnepanelen tot wel 15% te verhogen. Voor witte daken bestaan grofweg drie opties. Het aanbrengen van een witte coating, het plaatsen van witte dakbedekking, of het plaatsen van lichtgewicht dakplaten bovenop uw dak. Witte dakbedekking is alleen aan te raden bij de renovatie van uw dakbedekking of bij nieuwbouw, terwijl de witte
Samenhang
coating en lichtgewicht dakplaten vrijwel altijd mogelijk is. Voorbeelden van witte
Voor extra koeling van uw gebouw kunt u ook de mogelijkheden bekijken
dakbedekking zijn:
van lichte gevels en koelende materialen. Deze dragen ook bij aan verkoeling van de binnenruimte. Bespreek dit altijd met een expert, omdat lichte gevels
• Wit kunststof: PVC, EPDM of Polyfin
ook een effect hebben op het lichtklimaat van de buitenruimte.
Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
• Witte bitumen • Witte dakplaten (roofclix/roofflex) (dragen daarnaast bij aan geluidsisolatie)
32
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
33
BATEN
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID
+ Energiebesparing ongeveer €3,50 P/J
TERUGVERDIENTIJD
per m2 (o.b.v isolatie en besparing op
VASTGOEDWAARDE
gasverbruik)
DUURZAAM IMAGO
+ Tot 4°C koelere binnentemperatuur + Tot 7% besparing op energie in de zomer door koelende werking
+ Tot 3% besparing op gasverbruik in de winter
Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Schakel een constructeur in om te beoordelen of de constructie het extra gewicht kan dragen.
+ Tot 2°C koeler in de omgeving + Tot 5% meer energie opbrengst uit zonnepanelen
+ Waterberging op het dak om wateroverlast te voorkomen
2 Maak de keuze uit een intensief of een extensief groen dak. Bedenk of een groen dak nog meer functies kan hebben; waterberging, zonnepanelen of lunchplek.
11
Groen dak
3 Bekijk of u in aanmerking komt voor subsidies van het waterschap of de gemeente in hoofdstuk vijf of bijvoorbeeld via de energiesub sidiewijzer van Milieu Centraal. 4 Laat een ontwerp maken en realiseer uw groene dak!
I NVESTERINGSKOSTEN
Prijspijl 2023
− Extra kosten t.o.v. een conventioneel dak € 4.250 (bij 100m2)
− Extra onderhoudskosten bij een
intensief groen dak t.o.v. een conventioneel dak € 57 per jaar (bij 100 m2)
− Onderhoudskosten bij een extensief
Beschrijving en samenhang MAATREGELEN AAN HET GEBOUW
sedumdak kunnen juist 26% lager
uitvallen door het verlengen van de levensduur van het dak
Een groen dak is een zichtbare maatregel om uw gebouw te verduurzamen. Deze maatregel heeft meerdere voordelen. Uw pand krijgt een duurzame uitstraling en vormt daarmee een visitekaartje voor uw bedrijf. Daarnaast helpt een groen dak
Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
u op verschillende manieren kosten te besparen, waaronder een betere isolerende werking en het verlengen van de levensduur van uw dakbedekking. Een groen dak draagt bovendien bij aan het verminderen van de kans op lokale wateroverlast door het vasthouden van regenwater en aan verkoeling tijdens hittegolven. Daarnaast dragen groene daken bij aan de biodiversiteit. Door verschillende typen beplanting te combineren op verschillende hoogtes, ontstaan als het ware stap stenen voor insecten, bijen en vogels. De grootste bijdrage aan de biodiversiteit ontstaat door verschillende soorten beplanting te plaatsen op zowel maaiveld niveau als uw dak. Op deze manier ontstaat een verbinding tussen verschillende
dak bestaat uit een dikkere grondlaag en biedt hiermee de
soorten groen en vormt zich een leefgebied voor insecten, bijen, vleermuizen en
mogelijkheid om grotere planten te plaatsen en is daarmee
vogels. Naast de voordelen voor het milieu zijn groene daken ook visueel aantrek
tevens een voedzamer leefgebied voor insecten. Daarnaast
kelijk en verhogen ze de herkenbaarheid van uw pand. Bij het plaatsen van een
biedt een intensief groen dak ook een grotere waterbuffer,
groen dak kunt u de keuze maken uit een extensief of een intensief groen dak.
waarmee ook de verdampingscapaciteit en verkoeling
Een extensief groen dak is een dunne laag beplanting die zichzelf min of meer in
toeneemt.
stand houdt zonder al te veel onderhoud. In verband met de lage bijdrage aan de biodiversiteit en koeling is deze minimale optie echter niet wenselijk. Een intensief
34
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
35
BATEN
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO
+ Verbetert het imago en de uitstraling van uw bedrijf
+ Waterberging op het dak om wateroverlast te voorkomen
+ Kan worden ingezet als compensatie bij de watertoets
+ Kan water vertraagd afvoeren I NVESTERINGSKOSTEN
Prijspijl 2023
Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Schakel een constructeur in om te beoordelen of de constructie het extra gewicht kan dragen.
− Extra kosten ten opzichte van een conventioneel dak € 50 per m2
2 Bepaal of u het polderdak wilt koppelen aan andere functies, zoals irrigatie van groenvoorzieningen of het hergebruik in het
12 MAATREGELEN AAN HET GEBOUW
Groenblauw dak / Polderdak
grijswatercircuit; 3 Bekijk of u in aanmerking komt voor subsidies van het waterschap of de gemeente in hoofdstuk vijf. 4 Laat een ontwerp maken en realiseer uw polderdak!
Beschrijving en samenhang Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
Het polderdak bestaat uit een systeem van kratten waarin regenwater kan worden opgeslagen. Het bassin dat op die manier ontstaat kan dynamisch worden bestuurd. Dat wil zeggen dat water langzaam kan worden afgevoerd als het water niet nodig is en de waterberging leeg is voordat een grote neerslagpiek plaatsvindt. Een polderdak maakt van een dak zo een plek om regenwater op te vangen, vast te houden en vertraagd af te voeren. En dan op zo’n manier dat het water dat wordt opgevangen ook regelbaar wordt – het water kan worden afgevoerd op het moment dat het riool het weer aankan.
Samenhang Het polderdak kan fungeren als basis voor een groendak, daktuin of dakpark. Het water dat wordt opgeslagen in het polderdak kan worden gebruikt voor de irrigatie van de bovengelegen functie. Daarnaast kan het ook worden gebruikt om water te hergebruiken voor het grijswatersysteem.
36
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
37
BATEN
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO
+ Tot 7% energiebesparing in de zomer + Tot 8% stijging van uw vastgoedwaarde
+ Een gezonder en comfortabeler werkklimaat
+ Toename arbeidsproductiviteit + Mogelijke besparingen op verzekering + Gemiddeld binnen 15 jaar terugverdiend
+ Verbetert het imago en de uitstraling Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Bekijk of de gevel van uw pand geschikt is voor gevelgroen. 2 Zoek samen met een hovenier beplanting uit die past bij de oriën tatie van uw gevel.
van uw bedrijf
+ Reduceert het omgevingsgeluid + Draagt bij aan de biodiversiteit
als groene verbinding voor diverse soorten
3 Houd in het ontwerp met de hovenier rekening met de plaatselijke
13
Groene gevel
dieren en soorten zodat u natuurinclusief bouwt. Plaats bijvoor beeld vleermuiskasten of inbouwkasten voor vogels. 4 Laat de gevel door een professional plaatsen en geniet van uw groene gevel!
− Aanleg: ca. € 480 /m − Beheer en onderhoud: 2
Beschrijving en samenhang MAATREGELEN AAN HET GEBOUW
I NVESTERINGSKOSTEN
Prijspijl 2023
2 tot 3 keer per jaar
Een groene gevel is onderscheidend en geeft uw bedrijf een duurzaam imago,
Of uw gevel geschikt is voor een groene gevel hangt af van een aantal
maar draagt ook bij aan maatschappelijke doelstellingen. Een groene gevel heeft
factoren. Bevat de gevel bijvoorbeeld veel voegen, dan is het niet verstandig
een verkoelende werking tot 1,5°C direct buiten en 0,7°C in het pand. U kunt zo in
om klimplanten aan uw wand te plaatsen. Daarnaast heeft een groene
de zomer tot wel 7% op uw energierekening besparen.
gevel weinig straatoppervlak nodig, maar wel ruimte nodig in de grond voor wortels.
Daarnaast filtert de gevel de lucht, bindt het fijnstof en zorgt het groen in de zomer voor verkoeling. Uw bedrijf draagt zo bij aan een gezonde werkomgeving, met minder hittestress zowel binnen en buiten, een betere luchtkwaliteit en creëert een leefgebied voor verschillende dieren, zoals insecten en vogels.
Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
Ook heeft het groen een geluiddempend effect. Afhankelijk van het type groen kan het veel schadelijke stoffen afvangen. Het plaatsen van een groene gevel draagt ook bij aan het verminderen van hitte in de straat of op uw kavel en draagt dus positief bij aan klimaatadaptatie. Afhankelijk van de oriëntatie van uw gevel worden verschillende planten geadviseerd. De zuidzijde is bijvoorbeeld geschikt voor vruchtgevende planten en planten die blad verliezen in de winter. De west zijde daarentegen wordt vaak bladhoudend aangelegd. Door beplanting te kiezen die bijdraagt en past bij de plaatselijke soorten kunt u natuurinclusief bouwen en draagt u bij aan de biodiversiteit door nieuwe verbindingen te maken tussen maaiveld en dakoppervlak.
38
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
39
BATEN
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO
+ Een terugverdientijd van 2 tot 5 jaar
op een levensduur van 15 tot 20 jaar
+ Energiebesparing voor verwarming
ten opzichte van natuurlijke ventilatie tot 50%
+ Een energiebesparing tot 25% op de energiekosten voor ventilatie
+ Draagt bij aan het voorkomen van ziekteverzuim (kosten tot € 300
Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit
per dag per werknemer). Een goed systeem voorkomt gezondheids-
1 Check welk type ventilatiesysteem u heeft en hoeveel energie deze
klachten zoals: last van luchtwegen,
verbruikt. Een energiescan door een erkend adviseur kan u hierbij
irritatie aan ogen en huid, hoofdpijn
helpen.
en concentratieproblemen
2 Bepaal samen of uw huidige ventilatiesysteem voldoet of kies een systeem uit dat beter bij u past.
14
Ventilatie
3 Belangrijk is dat uw nieuwe systeem voldoet aan de eisen van het Bouwbesluit. Zoek dit uit via de website van de Rijksoverheid.
I NVESTERINGSKOSTEN
Prijspijl 2023
4 Schakel een erkend installateur in en laat uw energiezuinige ventilatiesysteem installeren!
De kosten voor ventilatie zijn afhankelijk van het systeem dat u plaatst en de hoeveelheid kubieke meter die het systeem aan lucht per uur ververst:
− Ventilatiesysteem C: natuurlijke
Beschrijving en samenhang MAATREGELEN AAN HET GEBOUW
toevoer en mechanische afvoer:
circa € 20/m² vloeroppervlak. Voor Er bestaat een grote kans dat uw ventilatie een aanzienlijk deel van uw energie
een klein pand bijvoorbeeld € 3.000 -
verbruik vraagt, zonder dat u dit doorheeft. Gelukkig bestaan er veel mogelijk
€ 3.500 voor 350 m3/uur
− Ventilatiesysteem D: mechanische
heden om uw ventilatie aan te passen, zodat u energie kunt besparen. Met name als u ventilatie type A of C heeft, valt er veel te winnen.
toevoer en afvoer: circa € 40/m² vloeroppervlak. Voor een klein pand
Hierbij moet alle binnenkomende lucht opgewarmd of juist gekoeld worden om
bijvoorbeeld € 5.500 - € 7.000 voor
zo in een gezond en comfortabel werkklimaat te voorzien. U verbruikt dan wel
350 m3/uur
geen elektriciteit voor het ventileren, maar juist wel voor verwarming of koeling
Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
van uw pand. Helaas is deze manier van ventileren slecht regelbaar en vaak niet voldoende. Daarom is aanvullende mechanische ventilatie noodzakelijk. Een goed ventilatiesysteem biedt naast energiebesparing ook een gezonder binnenklimaat en een comfortabele werkomgeving voor u en uw werknemers. Als uw pand gebruik maakt van ventilatietype C valt er ook al te besparen door alleen te venti leren wanneer dit nodig is voor verbetering van de luchttemperatuur of -kwaliteit, bijvoorbeeld op basis van een tijdregeling of CO2- sensoren. Type B is niet energie zuinig en wordt in Nederland ook nauwelijks toegepast, daarom wordt deze vorm van ventilatie afgeraden. Balansventilatie met warmteterugwinning (type D) is de meest energiezuinige en regelbare vorm van ventilatie. Hiervoor moet u wel de benodigde toevoer- en afvoerkanalen in uw pand kunnen inpassen.
40
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
41
BATEN
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO
+ Verbetert het imago en de uitstraling van uw bedrijf
+ Positieve bijdrage aan de biodiversiteit
+ Draagt bij aan een gezond en aantrekkelijk werkklimaat
Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Vraag advies aan een ecoloog of hovenier om uw terrein opnieuw in te richten. Hij/zij kan u helpen met gevarieerde inheemse beplanting, doorlatende verhardingen en de juiste plek voor hotspots (geïntegreerd in uw gebouw of op uw kavel) om zo verbindingen te creëren. 2 Bespreek met de ondernemersvereniging/ gemeente de mogelijk heid om gezamenlijk op te trekken. 3 Bekijk de subsidiemogelijkheden voor maatregelen die de
15 MAATREGELEN BUITENRUIMTE
Hotspot voor insecten
biodiversiteit vergroten op o.a. SNL subsidie Natuurbeheer of voor tips in hoofdstuk vijf.
+ Robuust ecosysteem: problematische soorten hebben minder de overhand
+ Reduceert het omgevingsgeluid
I NVESTERINGSKOSTEN
Prijspijl 2023
− Aanleg bijenweide € 0,80 - € 2,70 per m2
− Beheer bijenweide € 0,06 per m
2
per jaar
4 Laat uw hotspots voor insecten en beplantingen plaatsen door een expert.
− Aanschaf insectenhotel: € 50 - € 250
Beschrijving en samenhang De biodiversiteit staat onder druk in Nederland. Door uw terrein aantrekkelijk in te richten voor insecten, bijen en vogels, kunt u een bijdrage leveren aan de uitstraling van uw bedrijf en tegelijkertijd een hotspot creëren voor insecten. Een biodivers ecosysteem dat in evenwicht is zorgt er daarnaast voor dat
Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
problematische soorten, zoals wespen, niet de overhand krijgen. Er zijn verschillende manieren om een aantrekkelijke omgeving te creëren voor insecten. Het beste resultaat haalt u door maatregelen te combineren en verschillende leefgebieden te verbinden door inheemse soorten te gebruiken. U kunt terreindelen inzaaien met kruidenrijke en bloemrijke stroken in plaats van gewoon gras of verharding. Diversiteit in beplanting is aantrekkelijk voor insecten en vogels. Door te variëren in hoogte en soorten ontstaan natuurlijke schuilplaatsen voor insecten en vogels. Daarnaast is het mogelijk om elementen toe te voegen tussen de beplanting of aan de wand die een extra schuilplaats
Hoe groter de verscheidenheid
Door het plaatsen van een kast
bieden voor insecten of bijen, zogenoemde insectenhotels of bijenhotels. Dit zijn
aan secties, hoe meer soorten
draagt u bij aan het in stand
kunstmatige nestplaatsen van natuurlijke materialen. Ze bestaan uit verschil
zich in de kast kunnen vestigen.
houden van een ecologische
lende compartimenten met bamboe en dennenappels. De kasten zijn er vooral op
Daarnaast is het van belang de
balans. Insecten zorgen, naast het
gericht om de insecten te laten overwinteren.
kast niet op zichzelf te laten staan,
bestuiven van planten en gewassen,
maar te omringen met kruidenrijke
ook voor een natuurlijke bestrijding
beplanting.
van schadelijke insecten, zoals de processierups.
42
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
43
BATEN
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO
+ Verbetert het imago en de uitstraling van uw bedrijf
+ Draagt bij aan een gezond en aantrekkelijk werkklimaat
+ Stijging van de vastgoedwaarde of de huurprijs
+ Reduceert het omgevingsgeluid + Draagt positief bij aan de Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit Om een bijdrage te leveren aan de biodiversiteit is het belangrijk dat uw erfafscheiding geen barrière vormt voor verschillende flora en fauna. Barrières kunnen ontstaan door weinig variatie in de beplanting, waardoor dit slechts een beperkt aantal soorten aantrekt. U kunt beter combinaties maken met bijvoorbeeld een bloemrijke border of berm. Daarnaast kunnen dichte hekwerken een barrière
16 MAATREGELEN BUITENRUIMTE
Vergroenen van erfafscheidingen
biodiversiteit
I NVESTERINGSKOSTEN
Prijspijl 2023
− Kosten beplanting tussen € 10 tot € 20 per meter
vormen voor egels die belangrijk zijn voor het vangen van vliegen en slakken en daarmee uw beplanting gezond houden. Door sporadisch kleine openingen in het hekwerk te maken, is dit eenvoudig te voorkomen.
Beschrijving en samenhang Als u het imago van uw bedrijf wilt vergroenen, bezoekers en werknemers wilt verwelkomen en uw terrein aantrekkelijk wilt inrichten, is een groene (blauwe) erfafscheiding de juiste keuze. Een groen (blauwe) erfafscheiding is niet alleen een verfraaiing van uw kavel, maar kan ook bijdragen aan de biodiversiteit en verhoogt de infiltratiecapaciteit van de ondergrond, waardoor regenwater sneller
Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
in de bodem kan zakken. Bovendien heeft de maatregel weinig ruimte nodig. Groene erfafscheidingen kunnen bestaan uit enkel beplanting. Met beplanting kunt u goed variëren in hoogte en bloeitijd. Plaats bijvoorbeeld bloemrijke planten bij de ingang om kleurrijke accenten toe te voegen of combineer bloemrijke borders met kruidachtige en hogere beplanting. U kunt ook een hekwerk of ander vast element plaatsen waartegen u klimplanten laat groeien. Dit heeft minder effect op de biodiversiteit, maar doet wel prettiger en groener aan dan een kaal hekwerk.
44
< INHOUD
Duurzame Bedrijventerreinen Den Haag
45
BATEN
SAMENVATTING SCORE laag
hoog
UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO
+ Verbetert het imago en de uitstraling van uw bedrijf
+ Draagt positief bij aan de biodiversiteit
+ Vermindert de kans op wateroverlast + Vermindert hittestress + Draagt bij aan een gezond en aantrekkelijk werkklimaat
Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Onderzoek welke delen van uw kavel niet of weinig belast en gebruikt worden. 2 De delen die niet gebruikt of belast worden, kunt u vergroenen. 3 Bespreek met de ondernemersvereniging/ gemeente de mogelijk heid om gezamenlijk op te trekken om een groene inrichting te
17
Vergroenen Beschrijving en samenhang
MAATREGELEN BUITENRUIMTE
creëren. 4 Maak een beplantingsplan voor te vergroenen delen van uw kavel. Vraag een ecoloog of hovenier om advies over beplanting.
I NVESTERINGSKOSTEN
Prijspijl 2023
− Kosten ontstenen: situatie-afhankelijk − Eenheidsprijzen groen: − Gras ca. 2,-per m − Bosplantsoen ca. 6,50 per m − Heesters en struiken ca. 14,-per m 2
2
2
5 Kijk meteen of u uw kavel los kunt koppelen van de riolering.
Samenhang Probeer met uw groene inrichting vooral samen op te trekken met uw buren. Het grootste effect op de biodiversiteit wordt immers behaald als uw groene
Vergroenen is een eenvoudige maatregel die een aangename en gezonde
inrichting aansluit op de directe omgeving. Gebruik daarom ook met name
werkomgeving oplevert en bovendien bijdraagt aan een duurzame omgeving.
inheemse soorten bij de groene inrichting en bespreek dit met een ecoloog.
Groen op en rond uw bedrijf zorgt daarnaast voor een representatieve uitstraling naar uw klanten en werknemers. Door bestrating of asfalt te verwijderen en groen toe te voegen, geeft u regenwater de mogelijkheid om te infiltreren in de bodem. Hiermee houdt u water langer vast in de bodem. Dit is nuttig in tijden van droogte. Tegelijkertijd zorgt u ervoor dat de riolering minder snel overbelast raakt met schoon regenwater.
Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS
Door vergroenen te combineren met het afkoppelen van uw kavel, kunt u de maatschappelijke kosten voor de waterzuivering bij een gemengd rioolstelsel verlagen. Schoon regenwater infiltreert op uw terrein in plaats van af te stromen naar het riool. Probeer bij het vergroenen van uw kavel wel verschillende soorten groen toe te passen; van gras, kruiden en bloemen tot struikgewas en bomen. Deze verschillende soorten geven uw bedrijf een representatieve uitstraling en dragen bij aan de biodiversiteit. Daarnaast zorgt vergroening voor verkoeling van de lokale omgeving en biedt het uw medewerkers een gezonde werkomgeving.