RIS321333 Bijlage 1

74 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal

Referentie: Plaats (De Kern bijzonder), Den Haag.

Foto van materiaal binnenin de Stationshal, Den Haag.

Referentie: Buitenhof (De Kern bijzonder), Den Haag.

Referentie: TU Delft Campus, Delft.

A2. Haagse Loper Langs de Turfmarkt is een speciale bestrating ontworpen met twee kleuren bakstenen gerangschikt in een specifiek patroon. Daarbij zijn alle opsluitingen, goten, boomroosters en bakken in één kleur: donkerbruin (corten staal). Zet deze aanpak door in alle ontwerpen voor nieuw aan te leggen, of te herbestraten openbare ruimtes. Variaties op dit thema zijn mogelijk.

Cortenstalen boomroosters, Turfmarkt (Haagse Loper)

Materiaal op Anna van Buerenplein.

Bestaand patroon langs de Turfmarkt, Den Haag.

Materiaal rondom Anna van Buerenfontein

Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 75

A3. Den Haag HOR Stijl Volg het Handboek Openbare Ruimte (HOR): Pas bij de keuze voor bestratingspatronen het HOR toe. Twee kwaliteitsstandaards: De Kadernota biedt twee kwaliteitsstandaards voor de openbare ruimte in Den Haag: Residentie Kwaliteit en Hofstad Kwaliteit.

Klinkers van de stoep Theresiastraat: de rode klinker, Residentiekwaliteit

Klinkers van de Binnenstad: de mangaanklinker, Hofstadkwaliteit

76 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal

A4. Materialisering park Op de Utrechtsebaan, boven de A12, wordt een groen dakpark aangelegd. De gebruikte materialen op en langs de Utrechtsebaan hebben hun eigen identiteit om ervoor te zorgen dat het park als geheel gemakkelijk herkenbaar is. De materialen en kleuren volgen de parkinriching zoals te vinden bij de herinrichting van het Haagse Bos, de Koekamp en de fietsoversteek bij de Boslaan: de paden krijgen een gelige tint. Ook op het KJ plein zetten we de parkinrichting voort. Hier wordt qua bestrating naar een mooie overgang gezocht tussen plein- en parksfeer. De Groene Kamer wordt een prettige groene

Op bepaalde plekken staan al mooie bomen langs de tunnelbak Utrechtsebaan

Looppaden langs lagere beplanting, Amsterdam

Pad door het Haagse Bos

Gebruik van het dakpark voor sport en andere activiteiten

verblijfsplek voor de stad, waar ook ruimte is voor sport en spel. Tegelijkertijd is de ruimte bedoeld voor reizigers. Zowel het huidige busdek alsook de uitbreiding aan de zuidzijde zal enerzijds een parkuitstraling krijgen, anderzijds moet het een uitstraling hebben van een stationsentree. Net als op het KJ plein vraagt dit om nadere uitwerking van (overgangen van) materialen.

Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 77

B. Vergroenen

B1. Solitaire grote bomen B2. Boomlijnen B3. Groen maaiveld en dek Invloed sfeer Koekamp/ Haagse Bos

78 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal

Principes algemeen Sortiment: Kies bomen, heesters, vaste planten en klimplanten vanuit het Handboek Openbare Ruimte die waardevol zijn voor een hogere biodiversiteit (bijvoorbeeld bomenlijst van de publicatie “Aan de slag met biodiversiteit in de stad”.) •

Bomen: zone B1 – 1e grootte (als solitaire) zone B2 – 1e grootte (als groene lange lijnen) zone B3 - 2e - 3e grootte (in groepen)

•

1e grootte: hoogte >12,00 m., kroondiameter >8,00 m., verwachte minimale kroonprojectie 115 m2

Heesters: soorten die voedsel, schuilplekken

en nestelplekken bieden voor bijvoorbeeld vogels •

Vaste planten: soorten die nectar / pollen

bieden voor insecten, combineren voor verlengde nectar kalender •

Klimplanten: soorten die geschikt zijn voor de

2e grootte: hoogte 6,00 -12,00 m., kroondiameter 4,00 -8,00 m., verwachte minimale kroonprojectie 65 m2.

oriëntatie en zon/wind/water omstandigheden •

Bollen: kunnen toegevoegd worden om de

nectarkalender verder uit te breiden naar het vroege voorjaar •

Kruidenvegetatie zaadmengsels: gebaseerd

op grondsoort en locatie. Wel of niet inheems, ecologische maaibeheer nodig

3e grootte: hoogte < 6,00 m., kroondiameter < 4,00 m., verwachte minimale kroonprojectie 20 m2. (Bron: Technische eisen voor de inrichting van de openbare ruimte, Gemeente Den Haag). Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 79

B1. Solitaire grote bomen of boomgroepen Streef naar maximale boomgrootte: Kies bomen die passen bij het karakter van de betreffende openbare ruimte. Zorg ervoor dat de bomen een volwassen omvang kunnen bereiken (richtlijn: hoogte >18m, met een kroondiameter van >10m).

<0.5m

Maak er een prioriteit van. Voldoende ruimte voor groei: voor de centrale

>1m

as Turfmarkt – Den Haag CS hal – Anna van Buerenplein – Irenepad wordt een ‘kalme’ openbare ruimte voorgesteld met strategisch geplaatste, grote bomen. Om kwaliteit te realiseren moet zorg besteed worden aan de

verhoogd plantbed met open grond

boomkeuze, de voorbereiding en de groei-

Solitaire boom: Noordeinde, Den Haag

plaatscondities. Op enkele locaties zijn mogelijk ingrijpende maatregelen nodig. Bijvoorbeeld een boom op het Anna van Buerenplein zal bovenop de parkeergarage staan en heeft beperkte wortelruimte – met de juiste aanpak kan desondanks een mooie, voldoende grote boom worden geplant. Let op waterinfiltratie: Behoud open grond rondom de bomen om waterinfiltratie mogelijk te maken.

Solitaire boom: Paardenkastanje voor CS

80 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal

Solitaire grote bomen op het plein: Lijnbaan, Rotterdam.

Kwaliteit van zitplaatsen: Zoek op de pleinen en pleintjes de beste locaties voor zitplekken (maar maak er niet teveel). Verhoog de sociale waarde van bomen door de zitelementen ermee te combineren. Realiseer uitnodigende plekken waar mensen comfortabel kunnen genieten van zon of schaduw. Voorkom zitplekken die uit de loop staan en tot hangplekken kunnen leiden. Verhoogde plantbedden, met mate: De ruimte onder de grote boom moet toegankelijk en uitnodigend blijven om doorheen te wandelen en te verblijven. Daarom moet de omvang van de verhoogde plantbedden beperkt zijn. Gebruik

zitplaatsen naar de zonnige kant gericht

Zitplaatsen rond groenelement: Anna van Buerenplein, Den Haag.

verhoogde plantbedden alleen wanneer dit onvermijdelijk is en beperk de hoogte tot minder dan 0,5 meter boven het grondniveau, terwijl een minimale bodemdikte van 1 meter gereserveerd moet blijven. Voor alle regels met betrekking tot het planten van bomen 1e grootte wordt verwezen naar het Handboek Openbare Ruimte (HOR). https://hor.denhaag.nl/hor/

Ruimte voor ontmoeting onder de boom: Muzenplein, Den Haag

Ruimte voor ontmoeting onder de boom: Fonte Nova Square, Lissabon.

Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 81

B2. Boomlijnen Uitlijnen van bomen: besteed aandacht aan het maken van volwaardige laanbeplanting met bomen van de 1e orde grootte. Streef naar het opvullen van gaten, met aandacht voor soortenkeuze, ritmiek, laantype. Voldoende ruimte voor groei: Er wordt maximaal ingezet op goede groeiplaatscondities (wortelruimte, grondsamenstelling, irrigatie, ontluchting). Als de gronddekking beperkt is (boven kelders, parkeergarages) moeten extra maatregelen worden genomen om de boom een optimale kans te geven. Bomenrij op de Bezuidenhoutseweg.

Referentie: ‘t Zand, Brugge.

Laanbeplanting aan de Laan van Meerdervoort

Een Haags boomrooster, Kneuterdijk

Let op waterinfiltratie: Behoud open bodemgebieden rond de bomen om waterinfiltratie mogelijk te maken. Gebruik hiervoor een passend ‘Haags’ boomrooster. Maak gebruik van robuuste boomsoorten: klimaatverandering kan aanleiding zijn tot het kiezen van boomsoorten die beter bestand zijn tegen toekomstig weer. Voor alle regels met betrekking tot het planten van bomen 1e grootte wordt verwezen naar het Handboek Openbare Ruimte (HOR). https://hor.denhaag.nl/hor/

82 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal

B3. Groene maaiveld en dek Kies voor groenblijvend: Kies grassoorten die ook in de koude maanden een ‘groen’ beeld geven. Kalmte: neem looppaden en zitplaatsen op in de grote groene ruimten om een aangename rustige omgeving te bieden die tegenwicht biedt tegen de drukke, stenen wereld op maaiveld. Randen beschermen: bescherm plantbedden door zorgvuldige detaillering: verhoogde randen of zitelementen voorkomen het betreden en platlopen van de beplanting. Voldoende loopruimte: Zorg ervoor dat groene

natuurlijke beplanting met biodiversiteit

Groene plek op dek aan de Wijnhaven, Den Haag

de rand beschermen

Referentie: Canal Corridor Kings Cross, Londen.

ruimten brede en toegankelijke paden bieden voor voetgangers en fietsers die van en naar het treinstation gaan. Bomen waar dat kan: Binnen zone B3 is ook ruimte voor bomen grootte 2 en 3, zowel los als in groepen. Voor alle regels met betrekking tot het planten van bomen 2e en 3e grootte wordt verwezen naar het Handboek Openbare Ruimte (HOR). https://hor.denhaag.nl/hor/

Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 83

C. Verblijfskwaliteit

C1. Verblijven op de groene pleintjes C2. Verblijven in het groen C3. Voor ‘flaneren’ C4. Voor ‘doorlopen’

84 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal

C1. Verblijven op de pleintjes Zitgelegenheden: Voor het maken van goede aantrekkelijke verblijfsplekken voor diverse doeleinden zijn comfortabele en goed ontworpen zitgelegenheden nodig. Zitplaatsen in combinatie met tafels kunnen uitnodigen om te werken en studeren in de openbare ruimte. Op alle pleinen en pleintjes binnen het deelgebied Den Haag Centraal gelden (bovenop het reeds geldende Terrassenbeleid, RIS 314505) aanvullende regels voor de grootte en uitstraling van een horecaterras. Deze eisen worden nader bepaald in o.a. het Buitenruimteplan. Recreatie en sport: er is straatmeubilair dat een

verblijfsplek Anna van Buerenplein Den Haag

Referentie: Novartis Campus, Basel.

Referentie: Hoogheemraadschap van Delfland, Delft.

Referentie: Westpac Place, Sydney.

integrale uitstraling en functie heeft binnen het algehele ontwerp, terwijl het sport en spel mogelijk maakt in de compacte stedelijke omgeving. Elementen zoals stenen, lage muren, geometrische sculpturen nodigen mensen uit om te bewegen en interactie te hebben. Zonnige plekken: Een aantal plekken in het gebied biedt van 22 Maart tot 21 September, tussen 13.00 tot 17.00 uur, meer dan 2 uur direct zonlicht (zie Ontwikkelvisie). Genoeg schaduw: op minimaal 30% van de openbare ruimte bieden bomen in de warme periode (22 Maart tot 21 September, tussen 13.00 tot 17.00 uur) schaduw, om bescherming te bieden tegen directe zon en onaangenaam hoge temperatuur. Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 85

C2. Verblijven in het groen Toegang tot de natuur: ontwerp groene ruimtes met lage vegetatie en bomen, die contact met de natuur bieden en een alternatief zijn voor het stenen karakter van de omgeving van het station. Zitgelegenheden: Voor het maken van goede aantrekkelijke verblijfsplekken voor diverse doeleinden zijn comfortabele en goed ontworpen zitgelegenheden nodig. Zitplaatsen in combinatie met tafels kunnen uitnodigen om te werken en studeren in de openbare ruimte. Een groep zitplaatsen die een cluster vormt, in combinatie met groene speelelementen, biedt mogelijkheden voor ontmoeting.

Natuur in de stad: Chiswick Park, Londen.

Sportmogelijkheden: Mellemrummet, Kopenhagen.

Referentie: Blandan Park, Lyon.

Referentie: Parliament of Victoria, Melbourne.

Recreatie en sport: er is straatmeubilair dat een integrale uitstraling en functie heeft binnen het algehele ontwerp, terwijl het sport en spel mogelijk maakt in de compacte stedelijke omgeving. Elementen zoals stenen, lage muren, geometrische sculpturen en gevormd terrein nodigen mensen uit om te springen, klimmen, bewegen en interactie te hebben. Deze elementen moeten waar mogelijk gecombineerd worden met groene ruimte en beplanting.

86 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal

C3. Flaneren Toegankelijk en gemakkelijk te doorkruisen: een goede verbinding van en naar bestemmingen en gebieden met verblijfskwaliteit. Vermijd of beperk ‘ruis’ in de vorm van opdringerige reclames, logo’s, bewegwijzering en obstakels in de openbare ruimte. Interactie: Bevorder de interactie met de omgeving door de balans te zoeken tussen kalmte en activiteit. Stimuleer een breed aanbod aan activiteiten in de plint – vul het commercieel aanbod aan met sociaal-cultureel waardevol programma. Bewegwijzering: Pas duidelijke, vindbare maar

Referentie: Washington City Center, Washington.

Referentie: Green Springs, Tokyo.

Referentie: Zuidas, Amsterdam

Referentie: Southern Cross Lane, Melbourne.

niet opdringerige bewegwijzering toe.

Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 87

C4. Doorlopen Duidelijke zichtbare route voor voetgangers, geen obstakels op het pad.

Referentie: Vestdijk, Eindhoven

Referentie: Zuidas, Amsterdam

88 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal

D. Straatmeubilair Principes per zone D1. Den Haag Centraal-stijl: versterk rond het stationsgebied het karakter door modern en goed ontworpen straatmeubilair (maatwerk) te integreren met landschappelijke elementen en beveiligingsmaatregelen. Deze elementen moeten een rustige uitstraling hebben. Zorg hierbij voor een consequente benadering voor het hele reisdomein, daarbij kan worden afgewogen dit principe ook op het dek boven de sporen toe te passen. D2. Den Haag Haagse Loper: Voor de Haagse Loper is speciaal meubilair ontworpen. Zo vinden we cortenstalen plantenbakken, goten en boomroosters. De uitstraling van de Spuikwartier zijde (Turfmarkt) en de oostzijde (Anna van Buerenplein) is in lijn met elkaar, maar net anders uitgewerkt of toegepast. De combinatie van meubilair met het bestratingsmateriaal maakt dat de gehele verbinding straks aanvoelt

D4. Park: Op de aangegeven locaties zal een

D1. Centraal Station Stijl (Hofstadkwaliteit)

als één Haagse Loper. In de Theresiastraat

groen park aangelegd worden. Het meubilair zal

D2. Haagse Loper (Hofstadkwaliteit)

heeft de Haagse Loper (een luxe versie van)

aansluiten op die van Koekamp en het Haagse

D2. Haagse Loper (Residentiekwaliteit)

de Residentiekwaliteit.

Bos. Denk hierbij aan toepassing van de Haagse

D3. Den Haag HOR Stijl (Hofstadkwaliteit)

van Alff bank. Voor het KJ-plein en het busplat-

D3. Den Haag HOR Stijl (Residentiekwaliteit)

D3. Den Haag HOR stijl: Kies het bijbeho-

form geldt dat nader moet worden overwogen

D4. Materialisering park

rende straatmeubilair op basis van het HOR.

welke sfeer overheerst: meubilair conform

D1 en/of D4, nader uit te werken

De Kadernota schetst twee kwaliteitsstandaards

Den Haag Centraal-stijl of meubelair conform

voor de openbare ruimte in Den Haag: Residentie

parkinrichting.

Kwaliteit en Hofstad Kwaliteit.

Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 89

Principes algemeen Opruimen: Onderzoek bij het ontwerp van straatmeubilair de mogelijkheid tot integratie van onderdelen, om zo het aantal afzonderlijke objecten te beperken. (Voorbeeld: verlichtingsmast doet dienst als houder voor bewegwijzering en afvalbak.) Neem initiatief tot een opschoonprogramma waarbij afdelingen openbare ruimte en stedenbouw, de Ondernemersvereniging, het Rijksvastgoedbedrijf en andere beheerders samenwerken om de bestaande ‘bedrijfsongelukken’ in het gebied op te lossen in lijn met de geambieerde kwaliteit.

90 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal

Referentie: ‘t Zand, Brugge.

Licht op de stoep: Zuccotti Park, Manhattan.

Integratie van licht met banken: Macquarie University Central Courtyard Precinct, Sydney.

Mast bewegwijzering samen met infobord, Turfmarkt Den Haag

Obstakelvrij ontwerp: De openbare ruimten moeten maximaal vrij zijn van obstakels zoals lichtmasten, bewegwijzering en andere objecten. Het minimaliseren van het aantal object obstakels geeft rust en biedt ruimte. Bijvoorbeeld, veiligheidszones voor gebouwen en bijbehorende paaltjes moeten niet per perceel worden opgelost, maar als een totaaloplossing voor het hele plangebied worden overwogen. Kunst in de buitenruimte: Er zijn al verschllende vormen van kunst in de architectuur of in de buitenruimte aanwezig in het plangebied. Het is goed mogelijk hier nog iets aan toe te voegen,

Referentie: Rotterdam Centraal Station.

Referentie: Plaats, Den Haag

Referentie: La République, Parijs.

Samenhang en rustige uitstraling: Boulevard Scheveningen

in overleg met het Meldpunt buitenkunst van de Gemeente Den Haag. Voor de buitenruimte geldt dat een rustige basis wordt gevormd door te voldoen aan de ruimtelijke principes voor de openbare ruimte zoals hiervoor beschreven (pagina 66 t/m 71). Kunst kan in dit hoogstedelijke gebied een zeer waardevolle toevoeging zijn, bijvoorbeeld op een belangrijke route of op een plein.

Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 91

E. Overbruggen Hoogteverschillen

Huidige trap/helling Mogelijk trap/helling

92 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal

Trappen Door de hoogteverschillen in het gebied nemen trappen een prominente rol in bij het maken van goede verbindingen. Door hun belang (en aantal) verdienen ze het om zorgvuldig ontworpen, gemaakt en beheerd te worden. Consistent ontwerp: het ontwerp van de trappen rondom het station dient van dezelfde familie van materialen, kleuren en vormen te zijn. Samenhang met het ontwerp van de openbare ruimte of de gebouwen: streef naar subtiel en mooi trapontwerp. Trapelementen, zoals de treden, leuningen en zichtbare

X

geen pauze, continue stappen

√ met pauze, integreren met groen

onderzijdes, dienen te harmoniëren met het ontwerp van de openbare ruimte. Dit draagt bij aan de kwaliteit en kalmte van de openbare ruimte. Toegankelijkheid: Zorg bij de belangrijke verbindingen voor een lift of helling voor rolstoelgebruikers en ouderen. Zorg bij de trappen voor een een comfortabele maatvoering zodat de trap ‘lekker loopt’.

Forum Utrecht, reling trap en dek in samenhang

Trap geïntegreerd met groen: Waller Park, San Francisco.

Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 93

Hellingen Vriendelijk voor voetgangers en fietsers: Zorg ervoor dat hellingen fietsvriendelijk zijn door de helling geleidelijk en zoveel als mogelijk gestrekt (recht) uit te voeren. Zorg bij knikken of bochten voor voldoende ruimte voor manoeuvreren. Er moeten altijd hellingbanen zijn die goed toegankelijk zijn voor rolstoelgebruikers. Samenhang met het ontwerp van de openbare

ruimte of de gebouwen: De onderdelen van een hellingbaan, zoals het dek, de hekwerken en de (zichtbare) onderzijde, harmoniëren met het ontwerp van de hellingbaan en de omringende openbare ruimte.

94 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal

Referentie: Ivy street 300, San Francisco.

Referentie: Maximum Garden House, Singapore.

Brugelement Scheveningen in harmonie met straatmeubilair

Referentie: Stationsplein Zwolle.

Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 95

F. Viaduct

Viaduct locatie busdek / Groene Kamer

Tramviaduct Rijnstraat

Prins Bernhartviaduct viaduct E-lijn

96 Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal

Principes algemeen Slanke en rustige constructie: Viaducten worden zorgvuldig ontworpen: door het dek slank te houden, wordt de doorgangshoogte gemaximaliseerd. Elementen zoals het dek en de kolommen moeten zo slank mogelijk zijn. ‘Smelt’ constructieve componenten samen tot vlakke plafonds. Samenhang met het ontwerp van de openbare ruimte: De onderdelen van een nieuw ontworpen viaduct, zoals het brugdek, de hekwerken en de

voldoende licht bij onderdoorgangen

(zichtbare) onderzijde, harmoniëren met het ontwerp van de omringende openbare ruimte. Onderdoorgangen: Besteed bijzondere aandacht

Startstation E-lijn, Den Haag.

aan de onderdoorgangen van viaducten: maak ze aantrekkelijk en sociaal veilig. Zorg voor aangename, voldoende heldere verlichting, die robuust

√

en goed te beheren is. De bestaande viaducten van het tramviaduct Rijnstraat en het Prins Bernhartviaduct vereisen speciale aandacht. Deze viaducten gaan over de drukste en belangrijkste openbare ruimte, daarom moet de onderkant van het viaduct een schone, lichte en elegante uitstraling hebben. Behandel de onderzijde van het dek met een lichte coating of breng panelen aan, zoals bij een deel van het bestaande tramviaduct, zodat er onder alle onderdoorgangen een rustig en licht geheel ontstaat.

X

√

Constructieve componenten integreren of bedekken

Station Arnhem

Beeldkwaliteitsplan CID Den Haag Centraal 97

Colofon

Disclaimer

Dit is een uitgave van Gemeente Den Haag

Het beeldmateriaal is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Waar van toepassing, is de bron vermeld. Voorzover bekend zitten er geen rechten op de gebruikte foto’s. Mochten er toch foto’s in staan die in strijd zijn met het auteursrecht, dan vragen we degenen, die menen aanspraak te kunnen maken op auteursrechten, contact op te nemen met de gemeente Den Haag.

Dienst Stedelijke Ontwikkeling Afdeling Stedenbouw en Planologie in samenwerking met PosadMaxwan Januari 2025