RIS321186 Fast Fashion, snel eruit! bijlage 3

WERKAGENDA 2023-2026

Circulaire economie ENERGIETRANSITIE

LEEFOMGEVING

DUURZAME MOBILITEIT

CIRCULAIRE ECONOMIE

Versie 17-1-2024

Circulaire economie

INHOUD

We staan voor de opgave om de economie van Den Haag toekomstbestendig te maken met voldoende grondstoffen

1 INLEIDING

3

2 MAATSCHAPPELIJKE OPGAVE

4

3 SPEERPUNTEN

5

3.1 3.2 3.3

WER KAG EN DA C I R C U L A I R E E CO N O M I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

2

Eigen organisatie, bewustwording en participatie Bevorderen circulair ondernemerschap en grondstoffentransitie Circulaire bouw stimuleren

5 6 8

PROJECTEN, MAATREGELEN, ACTIES EN INTERVENTIES

9

4 MONITORING

11

Circulaire economie 1 INLEIDING Een lineair economisch systeem gaat ervan uit dat we oneindige beschikking hebben over grondstoffen en dat het milieu en de aarde dit oneindig kunnen dragen. Dit is helaas niet het geval. Metalen en fossiele en minerale grondstoffen zijn eindig. Daarom is het belangrijk toe te werken naar een circulaire en daarmee toekomstbestendige economie. Een circulaire economie houdt in dat we meer her­gebruiken en repareren, waardoor er nauwelijks nog afval en verspilling bestaat. Het zorgt dat we onafhankelijker worden van schaarse primaire grondstoffen die we ook uit het buitenland halen. Bovendien verbetert het de leverings­zekerheid en betaalbaarheid van grondstoffen voor bedrijven en draagt bij aan een schonere leef­omgeving met een lagere CO2 -uitstoot.

uitkomen. Dit staat gelijk aan een emissiereductie door het gebruik van 150 windmolens.

productieketen plaatsvinden, dan gaat het om een aandeel van 55 tot 77 procent van Nederlandse emissies van broeikasgassen (Drissen & Vollebergh 2018). Door in te zetten op een toekomstbestendige ­circulaire economie kunnen we dus ook grote stappen zetten om de uitstoot van broeikasgassen en CO2 te verminderen. Beleid gericht op een circulaire­economie kan zorgen voor zo’n 15% van de totale vermindering van CO2-uitstoot in 2060 volgens het Planbureau voor de leef­omgeving (IRP 2019).

Voor Nederland bedraagt het aandeel broeikasgas­ emissies van de sectoren die relevant zijn voor de circulaire economie 28 procent. Als ook emissies worden meegenomen die eerder of later in de

Voor Den Haag is berekend dat de emissiereductie naar schatting op zo’n 1100 kiloton CO2 kan

Emissie reductie potentieel

te komen tot een Haagse circulaire economie. Dat is een economie die toekomstbestendig is doordat grondstoffen, producten hun waarde behouden en processen lokaal en efficiënt worden georganiseerd.

Den Haag heeft de afgelopen jaren al stappen gezet op weg naar een circulaire economie. De stad heeft projecten uitgevoerd in Europees verband, zoals PlastiCity, Resourceful Cities en Upcycle Your Waste. Ook heeft de gemeente meegedaan aan programma’s met andere overheden en het bedrijfsleven zoals Cirkelstad, meerdere CityDeals en het Impact City programma. Maar ook de circulaire sloop van het Zuiderstrand theater, dat in zijn geheel in Oss wordt herbouwd, de circulaire gevel van het afvalbreng­ station Uitenhagestraat, de inkoop van circulair meubilair en de duurzaamheidskringen voor ondernemers zijn voorbeelden van projecten die leiden tot een meer circulaire economie.

Aangezien we als Nederland en Den Haag aan het begin van een transitie staan, kiezen wij ervoor om het eerste jaar (2024) van de werkagenda vooral te gebruiken om verder te leren, te experimenteren en het transitiepad te formuleren. Wat we leren zetten we, waar het kan, om in beleid. De jaren daarna (2025-2026) gaan we vanuit het opgestelde transitie­pad verder versnellen. Doordat het transitie­pad nog niet geheel duidelijk is, willen we aan de hand van monitoring bijsturen om het einddoel van een circulaire economie in 2050 zeker te stellen.

Toch is versnelling nodig om de doelen te halen. Daarom is in het coalitieakkoord (RIS 316672) besloten een aanpak op te zetten via deze werkagenda. De werkagenda bouwt voort op projecten die zijn uitgevoerd en brengt structuur aan. Zo werken we samen met de partijen in de stad om

Volgens het PBL kan circulariteit op lange termijn ook helpen kritieke grondstoffen beschikbaar te houden die bijvoorbeeld nodig zijn voor de energietransitie. De energietransitie is namelijk in grote mate afhankelijk van kritieke metalen, zoals Lithium en Kobalt, die niet in Nederland worden gewonnen.

Banen potentieel circulaire economie LINEAIRE ECONOMIE

CIRCULAIRE ECONOMIE

MINDER MINDER DELVEN PRODUCEREN = = MINDER EMISSIES MINDER EMISSIES

KORT EN ENKELVOUDIG GEBRUIK

MEER AFVAL = MEER VEBRANDING

LANGDURIG GEBRUIK, HERGEBRUIK EN DEELECONOMIE = MINDER EMISSIES

RECYCLEN = MINDER EMISSIE

LINEAIRE ECONOMIE

CIRCULAIRE ECONOMIE

VERBRANDING

STORTEN

RECYCLEN

HERGEBRUIK

1 BAAN

6 BANEN

36 BANEN

296 BANEN LOKALE BANEN

WER KAG EN DA C I R C U L A I R E E CO N O M I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

3

< I N HOU D

Circulaire economie

Om de transitie toekomstbestendig te maken is het toewerken naar een circulaire economie volgens het PBL dus zeer noodzakelijk. Den Haag heeft daarnaast de komende jaren veel werk te verzetten als het gaat om verduurzaming en het bouwen van nieuwe woningen. Elk jaar komen er duizenden woningen bij, worden duizenden woningen verduurzaamd en wordt de gemeentelijke infrastructuur vernieuwd om de stad toekomst­ bestendig te maken. Dit leidt tot grote stromen van bouwmaterialen en bouwafval in de stad. Inzet op circulaire bouw zal deze stromen verminderen en zorgt voor minder druk op het milieu. Een overstap naar een circulaire economie heeft niet alleen impact op het grondstofverbruik en de uitstoot van broeikasgassen. TNO heeft in 2017 (RIS 297133) berekend dat een overstap naar een circulaire economie een potentiële groei van zo’n 3500 banen op verschillende niveaus mogelijk maakt in Den Haag. Denk hierbij aan banen in de verwerking, de reparatiesector, maar ook aan banen in een meer technisch complexe omgeving waar verdiepende kennis voor nodig is.

2 MAATSCHAPPELIJKE OPGAVE

De gemeente zal daarom enerzijds zelf het goede voorbeeld geven en anderzijds een pakket aan maatregelen en voorzieningen treffen om ondernemers en bewoners te helpen een forse stap naar een circulaire economie te zetten.

We staan voor de opgave om de economie van Den Haag toekomstbestendig te maken met voldoende grondstoffen.

Een circulaire economie komt er echter niet vanzelf en deze is ook nog ver weg. De Nederlandse economie is momenteel voor minder dan een kwart ­circulair. Voor de Haagse economie is dit niet berekend, maar geldt naar verwachting hetzelfde. We staan dus nog maar aan het begin van de ­transitie. Dat betekent dat we nog veel moeten leren, er veel innovatie nodig is en business-cases voor ondernemers moeilijk rond te krijgen zijn. De gemeente gaat daar waar nodig een sturende, stimulerende of voortrekkende rol op zich nemen om de stad mee te nemen in deze transitie. Deze opgave is gemeentebreed en vraagt om een over­ koepelende aanpak. De werkagenda geeft richting aan deze aanpak. In deze werkagenda worden de speerpunten, maatregelen en de monitoring beschreven om te komen tot een toekomst­ bestendige circulaire economie.

In een stad als Den Haag ontstaat per dag naar schatting 4 miljoen kilogram afval. Nagenoeg al dat afval wordt naar plekken buiten de stad vervoerd. De grote grondstofstromen in de stad zijn het bedrijfsafval, het huishoudelijk afval en die van de bouwsector. De kosten voor onze ondernemers en inwoners voor afvoer en verwerking van dit afval zijn naar schatting dagelijks 1 miljoen euro. Het afvoeren van dit afval levert vervolgens in de stad geen toegevoegde economische en sociale waarde op, maar wel CO2-uitstoot. TNO heeft in 2017 berekend dat de toegevoegde economische waarde van een volledig circulaire economie in Den Haag naar schatting € 470 miljoen kan zijn (TNO Rapport, RIS 297133).

Waardebehoud bij circulaire economie

Het Rijk heeft inmiddels ook aangegeven af te willen stappen van de vrijblijvendheid waarmee circulariteit tot nu toe is omgeven (npce 2023-2030). Als we in Nederland immers op dezelfde manier doorgaan weten we zeker dat we de afgesproken doelen voor 2030 (50% circulair) en 2050 (100% circulair) niet halen. Dus zullen ondernemingen, instellingen en huis­houdens extra stappen moeten zetten. De gemeente en de Rijksoverheid dienen hieraan actief bij te dragen.

-€ LINEAIRE ECONOMIE

VEEL AFVAL = WAARDEVOLLE MATERIALEN WORDEN VERBRAND

+€

CIRCULAIRE ECONOMIE

HERNIEUWBAAR MATERIAAL GEBRUIK

4

+€

+€

+€ DEEL ECONOMIE

WER KAG EN DA C I R C U L A I R E E CO N O M I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

De opgave waar we de komende jaren voor staan is dan ook helder. Voorkomen dat afval ontstaat, her­gebruik de norm maken en het afval dat wel ontstaat in de stad zo te verwerken dat het als grondstof of product opnieuw in te zetten is. Deze werkagenda zet daarom in op 1. verminderen van gebruik van primaire metalen, fossiele en minerale (abiotische) grondstoffen, 2. vervangen van metalen en fossiele en minerale grondstoffen door hernieuwbare (biotische) grondstoffen en 3. zoveel mogelijk hergebruik van de al aanwezige grondstoffen

HERGEBRUIK EN REPAREREN

RECYCLEN

< I N HOU D

Circulaire economie 3 SPEERPUNTEN

Binnen de circulaire opdrachtgeving gaan we toewerken naar100% circulair in 2050. Dit doen we door onder andere met het Ambitieweb van PIANOo (Handreiking Aan de slag met het Ambitieweb | PIANOo–Expertisecentrum Aanbesteden) te werken om duurzaam en circulair te ontwerpen en in te kopen . Binnen het gebruik van het Ambitieweb werken we toe naar een ambitieniveau 2 op de ambitie Circulair in 2030

Het doel van deze werkagenda is het zetten van significante stappen naar een circulaire economie in 2030 en een volledig circulaire economie in 2050. Dat betekent dat we grondstofverbruik verminderen, op zoek gaan naar vervanging van eindige grond­ stoffen en de al aanwezige grondstoffen binnen de stad hergebruiken. Dit doen we door in te zetten op een circulaire eigen organisatie, bewustwording en participatie (3.1), de grondstoffentransitie versnellen, bevorderen van circulair ondernemerschap (3.2) en een transitie in de bouw en infrasector (3.3) 3.1 Eigen organisatie, bewustwording en participatie Om de transitie te starten dient de eigen gemeente­ lijke organisatie een stimulerende en sturende rol te vervullen. Het gemeentelijk denken en opdracht­ geverschap zal circulair moeten worden. Er wordt daarvoor een programma opgezet. Voor geselecteerde inkoop categorieën wordt een aanpak geformuleerd om tot een circulaire bedrijfsvoering te komen. Bij de bouw en infrastructuur speelt de gemeente als opdrachtgever een grote rol. De gemeente heeft daarin dus ook een verant­woordelijkheid om de stap naar een circulaire economie te maken. Bij de eigen projecten zal de gemeente daarom een voorbeeldrol op zich nemen en circulaire bouw stimuleren.

Als de gemeente inkoopt of opdrachten geeft is het uit­eindelijke doel om circulariteit mee te nemen in 100% van de relevante inkoopopdrachten. De gemeente dient ook de bewoners en onder­ nemers te betrekken bij de circulaire economie en hen daarvoor handelingsperspectief aan te reiken. Dat doet de gemeente onder meer door een verspillings­campagne te voeren, circulaire wijk­ initiatieven te stimuleren en bewoners en onder­ nemers van goede informatie te voorzien over circulair­ handelen.

WER KAG EN DA C I R C U L A I R E E CO N O M I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

De systematiek voor kaderstelling en monitoring gaan we in 2024 opzetten In 2025 wordt hier mee geëxperimenteerd zodat vanaf 2026 kaders gelden om gemeentelijke bouwprojecten circulair uit te vragen.

ACTIES

Verder gaan we als we een opdracht geven, de markt via aanbestedingen uitdagen om met hoogwaardige innovatieve oplossingen te komen. Borging en concrete acties nemen we op in het actieplan MVOI.

Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (MVOI) Als grote opdrachtgever kan de gemeente een versnelling bewerkstelligen door invloed uit te oefenen op de aanbestedingsmarkt. In het huidige Actieplan Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI) staat de ambitie om het grondstoffengebruik zoveel mogelijk te beperken. Op dit moment wordt in 30% van de relevante inkoopopdrachten circulariteit bij de selectiecriteria meegenomen. In een nieuw op te stellen actieplan MVOI gaan we een stap verder naar een circulaire economie. Dit doen we door te zorgen dat in 2030 bij alle relevante aan­bestedingen circulariteit als selectiecriterium wordt mee­genomen in de procedure.

Samenwerkingsverbanden kennisinstellingen We gaan een meerjarig samenwerkingsverband aan met de Universiteit Leiden om lokale circulaire vraagstukken te onderzoeken (LDE). Deze samenwerking willen we uitbreiden naar een breed samenwerkingsverband met andere instellingen, zoals ROC Mondriaan (ROC) en de Haagse Hogeschool (HHS). We gaan samen met het Haags praktijkonderwijs verkennen hoe circulaire kennis en kunde in de stad versterkt kunnen worden. Verspillingscampagne Als we verspilling van voedsel en producten voorkomen heeft dat een positieve impact op de CO2 uitstoot van de stad en het primaire gebruik van grondstoffen. De gemeente maakt werk van een vernieuwde voedsel-strategie en zet een campagne op om verspilling tegen te gaan.

Platform de Reiger We gaan in dialoog met de stad en bieden inwoners en ondernemers perspectief door evenementen te organiseren over de circulaire economie onder de noemer ‘Platform de Reiger.’ In samenwerking met partijen als Duurzaam Den Haag, de Haagse Voedselraad en Platform Stad maken we een programmering waarbij we in gesprek gaan over actuele thema’s rondom de circulaire economie. Dat doen we niet op één centrale plek, maar op wisselende plekken in de stad die passen bij het thema ‘Informatievoorziening op orde’

Project duurzaam opdrachtgeven in het fysieke domein Onderdeel van het actieplan MVOI is het project duurzaam opdrachtgeven in het fysieke domein. Binnen dit project wordt gewerkt aan het opstellen van circulaire productbladen voor materialen, circulaire opdrachtgevings, ontwerp en bouwprincipes, Schoon en Emissieloos Bouwen en aan een systematiek om kaderstelling en monitoring op circulair bouwen te krijgen.

Circulair onderwijsprogramma Het onderwijsprogramma binnen Natuur en Milieu Educatie (NME) voor scholen breiden we verder uit met meer aandacht voor bijvoorbeeld repareren en andere benodigde vaardigheden in een ­circulaire economie.

5

Repaircafe Den haag

< I N HOU D

Circulaire economie

Pilot circulaire wijkaanpak We starten een pilot om een circulair wijk-ID op te zetten. Op basis van deze wijk-ID willen we plannen maken die per wijk de kansen op het gebied van circulariteit inzichtelijk maken. We gaan experimenteren met een sociale en circulaire wijkaanpak. Op een aantal plekken in de stad zetten we samen met bewoners pilots op om op buurt- of wijkniveau bijvoorbeeld gereedschappen en spullen te delen, gezamenlijk circulair in te kopen of afval-loos te leven. Dit doen we samen met Haagse organisaties,

zoals de Duurzaam Den Haag en Community Sociaal Circulair. Informatievoorziening op orde We voorzien de Haagse ondernemers en inwoners via onder andere het Ondernemersportaal, MKB Den Haag, VNO-NCW en de website duurzamestad. denhaag.nl op een laagdrempelige manier van informatie­over circulair ondernemen. Bijvoorbeeld over financiële regelingen, bijeenkomsten of deelname aan de Haagse duurzaamheidskringen.

3.2 Bevorderen circulair ondernemerschap en grondstoffentransitie Het uiteindelijke doel is dat de hele Nederlandse economie circulair wordt. Dit zorgt niet alleen voor extra banen, maar ook voor een veranderende arbeidsmarkt. De werkgelegenheid zal veranderen naar: • meer toekomstbestendige werkzaamheden, zoals het opknappen, repareren, reviseren en her­fabriceren van producten; • er komen meer banen in de logistieke sector doordat het lokaal hergebruik wordt bevorderd; • en er zullen nieuwe ondernemingen ontstaan door (digitale) innovaties en een veranderde diensten­economie met nieuwe bedrijfsmodellen. De transitie naar een circulaire economie zit ook voor ondernemers nog in de beginfase. Zij moeten op zoek naar nieuwe verdienmodellen en zijn bezig om hun bedrijfsprocessen aan te passen, andere geschikte grondstoffen te vinden of nieuwe producten te maken. Om dit te laten slagen hebben zij ondersteuning, stimulering en een duidelijk transitiepad nodig. Dit zijn daarmee ook de doelen in deze werkagenda om de grondstoffen­ transitie te versnellen. Met het Grondstoffenplan (RIS 310285) en de Economische uitvoeringsagenda Den Haag 2023-2026 (RIS 315458) is de basis gelegd.

WER KAG EN DA C I R C U L A I R E E CO N O M I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

We gaan met deze plannen aan de slag om de grondstoffentransitie te versnellen door: • actieplannen op te stellen voor de diverse grondstofstromen uit het grondstoffenplan en deze waar mogelijk te koppelen aan economische bedrijvigheid; • bestaande (maak)bedrijven te ondersteunen en te stimuleren om circulair te ondernemen; • nieuwe bedrijven naar Den Haag te halen, die nieuwe circulaire businessmodellen toevoegen aan onze economie of aan de secundaire grondstofstromen waarde kunnen toevoegen; • in te zetten op lokaal en vraaggericht inzamelen van huishoudelijk afval met behoud van eco­nomische waarde.

Social Impactlab voor nieuwe circulaire Haagse ondernemers

nieuw nationaal Circulair Materialenplan van start. Samen met zijn nationale en Europese netwerken levert Den Haag waar mogelijk input op deze wetgeving.

ACTIES Actieplannen grondstofstromen Op basis van een onderzoek naar de stedelijke grondstofstromen worden voor de verschillende stromen actieplannen en uitvoeringstrajecten opgesteld­om te komen tot circulaire oplossingen.

Ook gaan we gebruik maken van het uitgebreide nationale en Europese netwerk voor lobby, kennisuitwisseling en verdere ontwikkeling van regionale en Europese projecten. Daarnaast zal er zowel nationaal als Europees de komende jaren veel gebeuren op het gebied van wet- en regelgeving . Een voorbeeld is de toenemende verantwoordelijkheid van producenten via zogenoemde Uitgebreide Producenten Verantwoordelijkheden (UPV’s). In 2025 gaat het

Project afvalreductie koningsdag Om de hoeveelheid elektrisch afval na een Koningsdag beter te kunnen hergebruiken starten we in 2024 een project op om deze beter te recyclen en her te gebruiken. Klimaatakkoord Samen met partijen in de stad spreken we versnellingstrajecten af en leggen die vast in een klimaat­ akkoord. Dit geldt ook voor versnellingstrajecten op

6

de circulaire economie. Door ondertekening van het Haags Klimaatakkoord onderschrijven partijen uit de stad de intentie om te gaan versnellen. Daarbij kunnen zij zich richten op de sector, op een thema of op een gebied. Denk aan het al afgesloten Haagse Betonakkoord of het Plasticvrije terras van Haagse strandpaviljoens. Haagse Circulaire Economie award Er komt een jaarlijkse prijsvraag Haagse Circulaire ondernemer van het jaar, waarbij bedrijven hun circulair gemaakte proces of product een podium bieden. Nieuwe circulaire ondernemers via Impact city Met het door de gemeente opgezette Impact City programma en het Social Impact Lab gaan we op zoek naar nieuwe bedrijven die de circulaire economie aanjagen. Ondernemers met innovatieve circulaire oplossingen kunnen meedoen. Ook koppelen wij in deze twee programma’s circulaire ondernemers aan stedelijke grondstofstromen.

< I N HOU D

Circulaire economie

Plastic hub doorontwikkeling We gaan de bestaande Plastic Hub verder ont­wikkelen, zodat er meer en andere producten van gerecycled plastic gemaakt kunnen worden. EU repair city project Vanuit het Europese Interreg programma gaan we samen met Europese partners de komende jaren werken aan een ecosysteem om repareren meer gewoongoed te laten worden voor inwoners en bedrijven binnen Den Haag. Zo wordt Den Haag een ‘Repair City’, een stad waar je je kapotte spullen makkelijk en betaalbaal kan (laten) repareren. Hierbij richten we ons binnen het project in eerste instantie op elektronische apparatuur. Pilot refurbishment oude mobiele apparaten We gaan een pilot opzetten om Haagse huishoudens te verleiden oude mobiele apparaten in te leveren en te laten refurbishen en recyclen. Duurzaamheidskringen Bij alle Duurzaamheidskringen staat het thema circulaire economie standaard op de agenda. De positieve CO2-impact van het voorkomen van verspilling is groot. De afgelopen jaren hebben de duurzaamheidskringen hiermee al grote stappen gezet. Hier gaan we mee door. Project Circulaire businesstracks De (maak)bedrijven stimuleren we via zogenoemde circulariteitscans om circulaire businesscases op te zetten. Hierbij brengen we de mogelijkheden om circulair te produceren in beeld.

we aan het bestaande Startup in Residence programma. Scale-up programma Via een scale-up programma in samenwerking met de MRDH bieden we bedrijven met een doorgroeipotentie een pakket met maatregelen aan. De maatregelen richten zich vooral op toegang tot verdere financiering, internationalisering, het netwerk vergroten en leren van elkaar. Afhankelijk van de fase waarin het bedrijf zich bevindt, kan het zelf kiezen waar de behoefte ligt. Versterking circulaire ondernemers We gaan ondernemers op weg helpen om circulair te ondernemen, door ze te helpen de omslag te maken naar een nieuw en toekomstbestendig businessmodel. Dat doen we via een Haagse subsidieregeling.

Spullenbak Onder de projectnaam Spullenbak gaan we in meer wijken op afspraak huis-aan-huis herbruikbare grondstoffen en producten inzamelen die onder­ nemers dan upcylcen. We richten ons daarbij op wat ondernemers nodig hebben.

Circulair netwerk ondernemers Om ondernemers te stimuleren en te ondersteunen om de overstap te maken naar circulariteit gaan we bedrijven met elkaar verbinden coalities vormen. Grondstoffenloket We gaan aan de slag met het inrichten van een digitaal­en fysiek grondstoffenloket. Hierbij stimuleren­we bedrijven en inwoners om grondstoffen te hergebruiken in plaats van ze als afval weg te gooien. Voor diverse grondstofstromen en producten willen we gelijktijdig toewerken naar plekken in de stad waar deze gerepareerd, gerefurbished­, gedemonteerd of bewerkt kunnen worden. Denk bijvoorbeeld aan oude fietsen.

Circulaire ambacht centrum We faciliteren de coalitie van partijen (de kringloopwinkel, maak- en repareerbedrijven) die bezig zijn met de realisatie van een Circulair Ambachtscentrum (Home–Circulair Ambachtscentrum). Circulaire Houtketen deal We gaan een Houtketen opzetten waar gekapte Haagse bomen worden opgeslagen en gesorteerd. Hier kunnen bijvoorbeeld lokale bomenveilingen gehouden worden.

Citizens sience lab We zetten in samenwerking met onderzoeks­ instellingen een Citizen Science Lab op om overheid, wetenschappers, ondernemers en maatschappelijke partijen samen te brengen. Hier wordt gewerkt aan innovaties voor de vraagstukken die nu leven op het gebied van circulaire economie. Dit koppelen

WER KAG EN DA C I R C U L A I R E E CO N O M I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

en kunnen bijdragen aan een duurzamere energievoorziening. Coalitie duurzaam textiel We gaan aan de slag met een lokale textielcoalitie waarin we samen met Haagse textielpioniers werken aan een zo duurzaam mogelijke lokale textielketen. Hiermee willen we bewustwording kweken en duurzame initiatieven stimuleren die bijdragen aan een tweede leven voor afgedankt textiel, zoals een textielsorteercentrum. Ruimte voor circulaire bedrijven We gaan aan de slag om ruimte te vinden voor circulaire­bedrijvigheid. Binnen de bestaande voorraad van bedrijfsruimtes en het eigen vastgoed zullen we plekken geschikt maken voor circulair ondernemen.

Pilot circulair bio afval We gaan mogelijkheden voor lokale vergisting onderzoeken. Zo willen we middelen vinden waarmee we bioafval circulair kunnen verwerken

7

< I N HOU D

Circulaire economie

Circulair hergebruik bouwmaterialen gebouwen Samen met de Haagse Hogeschool gaan we werken aan een Europees onderzoeksproject. In dit project onderzoeken we of bestaande technische en digitale middelen gebruikt kunnen worden om te bepalen of bouwmaterialen van te slopen panden geschikt zijn voor hergebruik.

Circulaire Marktdag aanbesteding Om de lokale bedrijven inzicht te geven in de veranderingen in ons inkoopbeleid houden we een circulaire marktdag aanbestedingen. Deze dag is gericht op de grond-, weg- en waterbouwsector en het vastgoed. In deze sectoren is het materiaal­ gebruik immers het grootst.

Beleidskader duurzaam bouwen We stellen een beleidskader op voor duurzaam bouwen, inclusief circulair en biobased bouwen, en creëren daarmee een level playing field voor de bouwsector als het gaat om circulariteit.

Het Nieuwe Normaal We werken toe naar ondertekening van het convenant­Het Nieuwe Normaal. Daarin spreken we met andere landelijke opdrachtgevers af om voor onze eigen gebouwen normen te hanteren die circulariteit bevorderen.

Lobby We vragen het Rijk om normen voor circulaire toepassing van duurzame materialen en hergebruik verder aan te scherpen. Circulaire gebiedsontwikkeling Aan de hand van een praktijkcasus, een Haags gebied dat als pilot fungeert, leren we hoe circulariteit te integreren in beleid en gebiedsontwikkelingsprojecten.

Circulaire sloop Zuiderstrand Theater (beeld ZIENQ, lcp circulair)

3.3 Circulaire bouw stimuleren

ACTIES

Bouwmaterialen vormen de komende jaren een van de grootste materialenstromen binnen de stad door de grote bouwopgave. Hier valt nog veel te winnen. Willen we de landelijke doelstelling van 50% circulair in 2030 bereiken, dan zullen we met de betrokken partijen afspraken moeten maken om anders te ontwerpen, te bouwen en te beheren. Er zal een grotere nadruk komen op hergebruik van onderdelen en materialen en op de toepassing van biobased materialen en producten.

Circulair ontwerpen Bij opdrachten in het fysiek domein gaan we vaker en meer gebruik maken van hergebruikt en biobased materiaal door circulaire ontwerpprincipes toe te passen. Deze worden ook opgenomen in het Handboek Openbare Ruimte.

WER KAG EN DA C I R C U L A I R E E CO N O M I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

Circulaire bouwhub We willen een digitale en fysieke hub opzetten voor materialen die vrijkomen in de openbare ruimte en in ons eigen vastgoed en die elders weer opnieuw kunnen worden ingezet. Denk bijvoorbeeld aan klinkers of speeltoestellen. We vullen dit platform allereerst met bouwmaterialen die nodig zijn voor en vrijkomen bij onze eigen bouwprojecten. Mogelijk combineren we dit met een fysieke circulaire­Bouwhub, waar rendabele secundaire bouwmaterialen worden opgeslagen en klaargemaakt voor hergebruik door marktpartijen.

Circulair aanbesteden We gaan toewerken naar een systeem waar in de toekomst onze beheerders van de openbare ruimte en het gemeentelijk vastgoed grondstoffen­ regisseurs worden. Dat betekent dat ze regie nemen op de grondstoffen vanaf aankoop tot en met vervanging en hergebruik. Binnen opdrachten en aanbestedingen gaan we daarom toewerken naar het toepassen van circulaire principes . Dit is onderdeel van het actieplan MVOI.

8

Circulaire bouwmaterialen We gaan een systeem opzetten om de bouw­ materialen te inventariseren die de komende vijf à tien jaar vrijkomen en nodig zijn bij bouwprojecten. We maken hierbij een top tien van bouwmaterialen waar de meeste vraag naar is. Voor deze bouw­ materialen stellen we een plan op om ze daad­ werkelijk circulair te hergebruiken. Als gebouwen in onze opdracht gesloopt worden, gaan we ervoor zorgen dat er altijd vooraf een inventarisatie gemaakt wordt van herbruikbare bouwmaterialen. We gaan monitoren hoeveel primair, secundair en biobased materiaal we in onze opdrachten gebruiken. Daarbij beginnen we met de grond-, weg- en waterbouw.

< I N HOU D

Circulaire economie PROJECTEN, MAATREGELEN, ACTIES EN INTERVENTIES De transitie naar een circulaire economie gaan we de komende jaren via drie sporen vormgeven. In dit hoofdstuk beschrijven we per spoor de projecten, maatregelen, acties en interventies voor de komende jaren om de doelen te behalen.

EIGEN ORGANISATIE, BEWUSTWORDING EN PARTICIPATIE

2024

2025

2026

Eigen organisatie

• Samenwerking kennisinstellingen • Implementatietraject Circulair opdrachtgeven en inkopen in MVOI • Project duurzaam opdrachtgeven in het fysieke domein

• Samenwerking kennisinstellingen • Implementatietraject Circulair opdrachtgeven en inkopen in MVOI • Project duurzaam opdrachtgeven in het fysieke domein

• Samenwerking kennisinstellingen • Implementatietraject Circulair opdrachtgeven en inkopen in MVOI • Project duurzaam opdrachtgeven in het fysieke domein

Bewustwording en participatie

• Informatievoorziening op orde • Verspillingscampagne • Platform de Reiger • Pilot circulaire wijkaanpak

• Platform de Reiger • Uitrol circulaire wijkaanpak

• Platform de Reiger • Uitrol circulaire wijkaanpak

WER KAG EN DA C I R C U L A I R E E CO N O M I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

9

< I N HOU D

Circulaire economie

BEVORDEREN CIRCULAIR ONDERNEMERSCHAP EN GRONDSTOFFENTRANSITIE

2024

2025

2026

Bevorderen grondstoffentransitie

• Project Spullenbak • Onderzoek Grondstoffenloket • Project circulair ambachtscentrum • Circulaire Houtketen • Coalitie duurzaam textiel • Pilot circulair Bio Afval • Versnellingstrajecten klimaatakkoord • Opzet actieplannen grondstofstromen • Project doorontwikkeling plastic-hub • EU Repair city project • Pilot refurbishment oude mobiele apparaten

• Project Spullenbak • Uitrol grondstoffenloket • Project circulair ambachtscentrum • Circulaire Houtketen • Coalitie duurzaam textiel • Pilot circulair Bio Afval • Versnellingstrajecten klimaatakkoord • Uitvoering actieplannen grondstofstromen • Project doorontwikkeling plastic-hub • EU Repair city project

• Project Spullenbak • Uitrol grondstoffenloket • Circulaire Houtketen • Project circulair ambachtscentrum • Coalitie duurzaam textiel • Pilot circulair Bio Afval • Versnellingstrajecten klimaatakkoord • Uitvoering actieplannen grondstofstromen • Project doorontwikkeling plastic-hub • EU Repair city project

Bevorderen circulair ondernemerschap

• Haagse Circulaire Economie Award • Duurzaamheidskringen • Project Circulaire Businesstracks • Project circulair netwerk ondernemers • Versterking circulaire ondernemers • Focusproject Programma Impact city • Citizens Sience Lab • Scale up programma circulair

• Haagse Circulaire Economie Award • Duurzaamheidskringen • Project Circulaire Businesstracks • Project circulair netwerk ondernemers • Versterking circulaire ondernemers • Focusproject Programma Impact city • Citizens Sience Lab • Scale up programma circulair

• Haagse Circulaire Economie Award • Duurzaamheidskringen • Project Circulaire Businesstracks • Project circulair netwerk ondernemers • Versterking circulaire ondernemers • Focusproject Programma Impact city • Citizens Sience Lab • Scale up programma circulair

CIRUCLAIR BOUWEN

2024

2025

2026

Circulair bouwen stimuleren

• Beleidskader duurzaam/circulair bouwen • Project Circulair hergebruik bouwmaterialen gebouwen • Opzet systeem circulair ontwerpen • Circulaire bouwmaterialen GWW • Onderzoek circulaire bouwhub • Marktdag circulair aanbesteden

• Kennisproject Circulaire gebiedsontwikkeling • Implementatie systeem circulair ontwerpen • Project Circulair hergebruik bouwmaterialen gebouwen • Implementatie circulair ontwerpen • Circulaire bouwmaterialen GWW • Inpassing Het Nieuwe Normaal

• Project het Nieuwe Normaal • Project circulaire bouwmaterialen • Project Circulair hergebruik bouwmaterialen gebouwen • Circulaire bouwmaterialen GWW

WER KAG EN DA C I R C U L A I R E E CO N O M I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

10

< I N HOU D

Circulaire economie 4 MONITORING We leven nu in een grotendeels lineaire economie. Het is duidelijk hoe we de hoeveel­ heid afval in deze economie kunnen monitoren. De hoeveelheid huishoudelijk afval en het percentage afvalscheiding bij huishoudens geven ons een eerste beeld hoe het ervoor staat. We blijven dit ook de komende jaren monitoren. Zeker omdat deze cijfers laten zien of de hoeveelheid afval per bewoner daadwerkelijk minder wordt.

HOOFDINDICATOR

DASHBOARDINDICATOREN

De transitie naar een circulaire economie staat nog aan de start. Dat betekent dat voor deze opgave nog weinig data beschikbaar is en er nog indicatoren moeten worden opgesteld. Het opzetten van een systeem voor onze stad is onderdeel van deze werkagenda. Eind 2024 zal dit systeem operationeel zijn gezamenlijk met het te volgen transitiepad. De monitoring zal verwerkt worden in de Haagse Klimaatrapportage en het Klimaatdashboard. In deze rapportage wordt in eerste instantie ge­rapporteerd op de doelen uit deze werkagenda.

METHODIEK We hanteren voor de hele werkagenda Circulaire economie de methodiek die ook wordt gebruikt door de provincie Zuid-Holland. Daarbij onderscheiden we drie typen indicatoren, te weten hoofdindicatoren, dashboardindicatoren en transitie-indicatoren. De hoofdindicator geeft een eerste indruk van de mate van circulariteit van de economie. De dashboardindicator geeft een bredere context en omvat elementen uit verschillende invalshoeken van de circulaire economie. De transitie­ indicatoren geven inzicht in syste­matische ver­anderingen in de structuur van de economie. Bij elk van deze typen kan vervolgens gekozen worden voor specifieke indicatoren (zie figuur hiernaast).

TRANSITIE-INDICATOREN

GROEI VAN DE NETTOACTIVA

MATERIALEN

Recycling Materiaal verlies Toxische Materialen Verbruik Kritieke Materialen Verbruik

ENERGIE

Energie verbruik Hernieuwbare Energie Koolstof Emissie

OPTIMALISATIE EN DESTABILISATIE

GEZONDHEID EN WELZIJN Gezondheid Tevredenheid Sociale Cohesie

OPBOUW

GRONDSTOF VERBRUIK

NATUURLIJK KAPITAAL Groenvoorziening Luchtkwaliteit Water Verbrui Ecosysteemdienst Waarde

AFBRAAK

€

ECONOMIE

Circulaire Banen Circulair Binnenlands product

INSTITUTIONALISERING

KPI’S VOOR EEN CIRCULAIRE ECONOMIE OP DRIE NIVEAUS Hoofdindicator

1 Circulariteit van de stad (grondstofverbruik)

Dashboardindicatoren

2 Aantal circulaire banen en/of bedrijven

3 Klimaatimpact van het lokale afval- en grondstoffenbeleid gemeten in CO2

Bij de keuze van de specifieke indicatoren voor Den Haag is gekeken naar de invloed van de gemeente op de indicator, of de indicator goed zelf te meten is en of de indicator toegankelijk is en aansluit bij het handelen van onze burgers en ondernemers. In de Haagse circulaire economie willen we vooral meten hoe deze is ingebed in de lokale economie, hoe deze bijdraagt aan de klimaat-doelstellingen en hoe we erin slagen om de circulaire­economie in te bedden in onze s­ystematiek en processen. Dit heeft geleid tot de volgende indicatoren:

WER KAG EN DA C I R C U L A I R E E CO N O M I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

GRONDSTOF INPUT

De genoemde indicatoren worden in 2024 verder uitgewerkt via zogeheten Leerkringen, een samenwerkingsverband tussen de diverse gemeentelijke diensten en de provincie Zuid-Holland. Vanaf eind 2024 worden deze naar verwachting operationeel.

11

< I N HOU D

Circulaire economie

FINANCIËLE STRATEGIE EN DEKKING Onderdeel van de programmatische aanpak van deze werkagenda is de financiële strategie en financiële dekking. De komende twee jaar zal gewerkt worden aan de opzet en uitwerking van de financiële strategie. Deze strategie bestaat uit de volgende onderdelen: • We gaan steeds meer bestaande middelen inzetten om het nieuwe, circulaire systeem op te bouwen. Om de financiële balans te bewaken doen we dat de komende jaren met kleine stappen. We zetten daarbij vooral nieuwe projecten op waarmee het bestaande afvalsysteem wordt ontlast. Denk aan een startup die bestaand afval als grondstof inzet en er dus ook voor zorgt dat dat afval niet hoeft te worden verwerkt. • Bestaande middelen binnen de grondstoffen­ transitie gaan we zodanig inzetten dat er een multipliereffect ontstaat. In Europa zullen we verder samenwerken met andere partijen in Europese projecten waarbij we gericht subsidies met onze cofinanciering aanvragen. • We zullen ook via het Rijk en de Provincie op zoek gaan naar samenwerkingen en middelen die kunnen bijdragen aan het bereiken van de doelen in deze werkagenda. • Ook in de stad gaan we intensiever samenwerken door partijen te vragen mee te doen met de versnelling en hiervoor ook middelen vrij te maken. Circulair ondernemen in ImpactCity Event Space

WER KAG EN DA C I R C U L A I R E E CO N O M I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

12

< I N HOU D