RIS321153 Bijlage Actualisatie voedselstrategie

Actualisatie van de Haagse Voedselstrategie Januari 2025

Actualisatie van de Haagse Voedselstrategie Voedsel speelt een belangrijke rol in een gezonde en duurzame leefomgeving. Voedsel hangt samen met ons (sociale) leven, onze gezondheid, het klimaat, het milieu en de lokale economie. Om deze redenen actualiseert de gemeente Den Haag haar Voedselstrategie uit 2013 (RIS268898). Met gezonde en duurzame keuzes houden we mens, dier en natuur gezond. De bodem, het water en de luchtkwaliteit verbeteren of blijven op orde. Daarom zetten we ons in voor het toegankelijk maken van gezond, lokaal, duurzaam en plantaardig voedsel. Dit doen wij voor en met inwoners en ondernemers van onze stad. Hierbij houden we rekening met de 1 op de 5 Haagse inwoners die rondkomen van een laag inkomen. Voor deze groep is de keuze om gezond te eten niet altijd een makkelijke keuze.

Introductie Den Haag en de (Haagse) regio zitten niet stil, het bruist van de energie en creativiteit als het gaat om voedsel. Veel bewoners, ondernemers en initiatieven zetten zich hier dagelijks voor in, zodat we duurzaam, gezond en lekker kunnen eten en drinken. Met een diversiteit aan smaken door de verschillende culturen die Den Haag rijk is. Van sociale (tuin)initiatieven die gezonde maaltijden bereiden voor groepen (kwetsbare) bewoners tot educatieve programma's om voedselvaardigheden te bevorderen en projecten gericht op toegankelijkheid van de gezonde keuze, het verminderen van voedselverspilling en beter benutten van de zee.

Totstandkoming van de Haagse Voedselstrategie Samen met onze partners in de stad en de regio, andere gemeenten en landelijke overheid werken we continu aan het thema voedsel. Zo zijn er gesprekken geweest met de Haagse Voedselraad (HVR), (horeca)ondernemers, producenten en sociale initiatieven (zie ook pagina 19). Uit (Haagse) analyses, documenten en aanbevelingen is de onderbouwing en inspiratie voor deze actualisatie gehaald. Hier wordt een aantal belangrijke genoemd: • • • • • • •

Het Haags akkoord 2023-2026 (RIS316672); Het initiatiefvoorstel uit 2019: Duurzaam voedsel; nog een tandje bijzetten (RIS302821); Duurzaam voedsel voor Den Haag door CE Delft (2023); Eerste aanzet tot een Haagse Integrale Voedselvisie (RIS315211) uit 2023 door de Haagse Voedselraad (HVR); Waar gezondheid gebeurt - Veldonderzoek voedsel-verbindingsplekken (2024); Weven aan voedsel door de HVR (2023); Beantwoording schriftelijke (vervolg)vragen Plant Based Treaty uit 2024 (RIS318226).

Deze strategie staat niet op zichzelf, maar is verbonden met vastgestelde beleidskaders. Hier wordt in de tekst naar verwezen. Daarnaast is de strategie ook gerelateerd aan andere bestuurlijke niveaus (Europees, provinciaal en landelijk) en inzichten over de invulling van ons dieet, genoemd in bijlage 1 en 2.

Gemeente Den Haag en haar integrale rol rond voedsel Voedsel verbindt gezondheid, klimaat, milieu, economie, bestaanszekerheid, onderwijs en welzijn. Door op een integrale manier naar onze voedselvoorziening en -consumptie te kijken, kan op meerdere beleidsterreinen vooruitgang worden geboekt. Deze Voedselstrategie heeft als doel integraal voedselbeleid te stimuleren, daarbij rekening houdend met de keuzevrijheid, toegankelijkheid, bereikbaarheid en betaalbaarheid van ons voedsel. De manier van produceren, verwerken, transporteren, bereiden en de consumptie van voedsel kan verbindend en impactvol zijn. Zo bieden bijvoorbeeld gemeenschappelijke buurttuinen een plek om elkaar te ontmoeten, zorgen ze voor lokaal en gezond voedsel en maken ze tegelijk onze omgeving klimaatbestendig (denk bijvoorbeeld aan schaduw en waterhuishouding). Een meer plantaardig dieet met bijvoorbeeld meer groente, noten en bonen is gezond, beperkt dierenleed en leidt tot schoner water, schonere lucht en een schonere bodem. Daarom wil de gemeente Haagse ondernemers en inwoners de handvatten bieden rond gezond, lokaal, duurzaam en plantaardig eten en om verspilling tegen te gaan. Dit doen we door activiteiten van derden te stimuleren en faciliteren, educatie en door onze voorbeeldrol op orde te hebben. Kennisdelen, communicatie en goed samenwerken horen daarbij.

Daarom is er een gemeentelijk ambtelijk kernteam voedsel en wordt er landelijk een platform Good Food City ontwikkeld. Op dit platform kunnen voedselinitiatieven en ambtenaren kennisdelen en mooie voorbeelden in de stad een podium geven. 2 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153

De pijlers, Haagse kenmerken en het Haagse bord De Haagse Voedselstrategie is gebouwd op vier pijlers en vier kenmerken. Deze komen samen op “Het Haagse Bord” (zie figuur 1). In deze strategie worden de ambities van de gemeente Den Haag uiteengezet, waarbij elke pijler een belangrijke rol speelt. Een kort overzicht van de pijlers is hieronder te vinden. In het volgende hoofdstuk worden de pijlers uitgebreider uitgelegd en worden per pijler activiteiten (2025-2026) genoemd voor stimuleren, faciliteren, educatie en onze voorbeeldrol. Veel activiteiten raken meerdere pijlers en komen soms ook uit andere programma’s, zoals ImpactCity en de subsidieregeling Duurzame wijkactie.

De pijlers van de Haagse Voedselstrategie Duurzaam, eerlijk en smaakvol eten Positieve impact maken op mens, dier, natuur, milieu en klimaat Gezonde keuzes Positieve impact maken op de gezondheid Oog voor elkaar Positieve impact maken op sociale inclusie en cohesie Korte, circulaire en veerkrachtige ketens Positieve impact maken op werk, inkomen, veerkracht en innovatie

Typisch Haagse kenmerken Regionaal aanbod: Den Haag heeft een uitstekende ligging tussen verschillende voedsellandschappen. De stad ligt tussen de weiden van het Groene Hart en Midden-Delfland, de kassen van het Westland en de Noordzee. Dus volop mogelijkheden voor voedsel van dichtbij. Lokale duurzame ondernemers: De stad kent veel bevlogen ondernemers die ons met innovatieve en duurzame businessmodellen van eten en drinken voorzien en de lokale economie stimuleren. En zo bijdragen aan positieve maatschappelijke en milieu-impact. Voedselinitiatieven: Ook bruist de stad van de voedselinitiatieven in de wijken. Deze zorgen voor verbinding van bewoners met elkaar en met de wijk. De inwoners kunnen op een laagdrempelige manier kennis maken met, of bijdragen aan, een lokale, weerbare (“resilient”), duurzame en gezonde voedselvoorziening. Educatie en advies: Er zijn verschillende plekken in de stad waar ondernemers, onderwijsinstellingen en inwoners kunnen aankloppen voor kennis en advies over duurzaam en gezond voedsel (van productie tot consumptie) en voor het aangaan van samenwerkingen.

3 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153

Het Haagse Bord De vier pijlers en de Haagse kenmerken komen samen op “Het Haagse Bord” (zie figuur 1). Zo biedt de verduurzaming van de voedselproductie bijvoorbeeld kansen voor de lokale economie en zorgt het gezamenlijk telen van groenten en fruit in lokale buurttuinen voor bewustwording rond voedsel en verbinding van buren en culturen.

Figuur 1: Het Haagse Bord

4 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153

Pijler - Duurzaam, eerlijk en smaakvol eten Ambitie: Positieve impact maken op milieu, natuur en dier, mens en klimaat. Gezond en duurzaam voedsel is beschikbaar voor alle inwoners van Den Haag. De gemeente Den Haag zet aan tot het op een duurzame en eerlijke manier produceren, verwerken, verkopen, bereiden en consumeren van voedsel. Ook smaak is hierbij van groot belang. Dit door en in samenwerking met verschillende partners in de stad en de regio.

Wat verstaan we hieronder? In 2050 zijn er circa 10 miljard mensen die gevoed moeten worden binnen de grenzen van onze planeet. Ook in Den Haag stijgt het inwoneraantal. Iedereen zou de mogelijkheid moeten hebben om duurzaam en gezond te kunnen eten en drinken. Aanbieders, zoals ondernemers, sociale initiatieven en voedselinitiatieven in Den Haag en de regio dragen hieraan bij. Er wordt ingezet op meer groenten en fruit uit het seizoen en de regio, plantaardige producten, weinig (rood) vlees, weinig suiker, met mate duurzame vis en andere producten uit de zee, zoals zeewier. Hiervoor is over het algemeen minder land nodig, het draagt bij aan schoon water en schone lucht en heeft positieve impact op de gezondheid van mens en dier.

Beleid De gemeente werkt samen met de landelijke overheid, kennisinstellingen en andere gemeentes aan een effectieve invulling van de Nationale Eiwitstrategie om meer plantaardige eiwitten in het eetpatroon en productie te krijgen (zie bijlage 1). De ambitie voor ons eigen assortiment is binnen 5 jaar de verhouding tussen dierlijke en plantaardige eiwitten 50%-50%. De ambitie op lange termijn is 40% dierlijke en 60% plantaardige eiwitten. Dit is in lijn met het advies van de Gezondheidsraad aan de landelijke overheid. Het creëren van plekken voor buurttuinen, zoals stadsOase Spinozahof, zorgt voor bewustwording over voedsel, verkoeling, draagt bij aan regenafvoer en vergroot de biodiversiteit en sociale cohesie in de wijk.

Stimuleren en faciliteren De gemeente wil lokale ondernemers en voedselinitiatieven in de stad helpen om hun duurzaamheidsambities uit te breiden of hiermee aan de slag te gaan. Dit doen we door kennis delen in de stad, subsidies verlenen of een podium te geven aan Haagse voedselinitiatieven. Zo helpt nu het Stadslandbouwloket van de gemeente Den Haag startende en bestaande voedselinitiatieven door kennis over bodem, eventuele subsidies, routes binnen de gemeente en een netwerk in de stad en daarbuiten. De gemeente faciliteert duurzaamheidskringen waar ondernemers en instellingen uit dezelfde sector samenkomen om kennis te delen over verduurzaming van hun energievoorzieningen, het tegengaan van (voedsel)verspilling tot de verduurzaming van hun menu. De gemeente zorgt voor de begeleiding van de bijenkomsten en draagt onderwerpen aan. De deelnemers bepalen zelf hun agenda. De twee aparte duurzaamheidskringen hotels en strandpaviljoens hebben duurzaam voedsel en het tegengaan van voedselverspilling op de agenda gehad. Met als resultaat dat bij het ontbijtbuffetten de verspilling is verminderd en er meer lokaal wordt ingekocht. Via het initiatief “Restaurant van de toekomst” konden Haagse horecaondernemers advies krijgen om hun menukaart te verduurzamen en gezonder te maken, hun winstmarges te verbeteren door hun afval te reduceren. 5 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153

Pijlers

Activiteiten stimuleren en faciliteren: duurzaam eten

Status

Bewustwording rondom de impact van voedsel en elkaar ontmoeten staan centraal tijdens nieuw georganiseerde dialoogtafels en aansluiting bij bestaande bijeenkomsten. Uitkomsten vormen de basis van de (reizende) tentoonstelling “Het Haagse Voedselverhaal”. De vorm wordt nader onderzocht. Via Young Innovators gaan jongeren van Haagse middelbare scholen in een workshop het feestmaal van de toekomst ontwerpen. Dit wordt gekoppeld aan een breder programma over de gevolgen van klimaatverandering in Den Haag. De leerlingen geven mooie inzichten en ideeën. Er is een visualisatie van gemaakt.

Nieuw

De gemeente neemt deel aan een onderzoek van de Universiteit van Amsterdam (UvA) naar verschillende communicatiestijlen die het eten van meer plantaardige eiwitten in ons dieet kunnen stimuleren of juist verhinderen. We werken aan Klimaatdeals met o.a. de Haagse afdeling van Koninklijke Horeca Nederland (KHN) en Ons Eten. Om duurzame keuzes in de horeca te stimuleren en beter te positioneren. En om bestaande en nieuwe buurttuinen beter te kunnen ondersteunen. Zo krijgt voedsel ook een plek in het Haags Klimaatakkoord. Duurzame horeca zetten we in de spotlight, bijvoorbeeld door middel van een extra categorie bij de uitreiking van de Haagse Parel.

Nieuw

Er komt een duurzaamheidskring voor boutique hotels en de duurzaamheidskring Haagse ambassades, culture instellingen en zorginstellingen is van start gegaan. Duurzame catering staat hierbij vaak op de agenda.

Nieuw

Tijdens de Klimaatweek worden activiteiten georganiseerd rondom duurzaam eten en drinken. In 2024 waren er themaroutes langs duurzame horeca koplopers: vegan, zero waste en bijvangst. Tijdens de Haagse Horeca Beurs zijn stands beschikbaar gesteld aan duurzame leveranciers van plantaardige, lokale producten en uitleg over kennissessies over het menu van de toekomst. Via de subsidieregeling “Duurzame wijkactie” kunnen voedselinitiatieven budget krijgen voor de bekostiging van bijvoorbeeld communicatie en startmateriaal.

Voortzetting

Tijdens bijeenkomsten en via andere communicatie worden de voordelen en mogelijkheden van stadslandbouw en de impact van voedsel onder de aandacht gebracht. Er is overzicht op een website Stadslandbouw Den Haag met een digitale kaart.

Voortzetting

Nieuw

Nieuw

Nieuw

Voortzetting

Voortzetting

Educatie Door kennis (voedselvaardigheden en keuzeperspectief) over gezond en duurzaam eten onder inwoners te vergroten werkt de stad aan het verlagen van de drempel om duurzamere en gezondere keuzes te maken. Er wordt ook aandacht besteed aan duurzamer koken, kopen en kweken. Op deze manier wordt handelingsperspectief geboden aan de inwoners van Den Haag. Via de (buiten-) activiteiten van Natuur- en Milieueducatie (NME) leren jonge inwoners veel over voedsel. Van School en Bos tot met schooltuinen en stadsboerderijen en lespakketten en programma’s, zoals “Duurzame Masterchef”, krijgen kinderen spelenderwijs kennis over voedsel. Bijvoorbeeld hoe vroeger geboerd werd, dat een koe soms gegeten wordt, dat het verminderen van voedselverspilling makkelijk is, dat een kromme komkommer ook lekker is en welke impact eten heeft op het milieu. Pijlers

Activiteiten educatie: duurzaam eten

Status

6 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153

NME heeft drie nieuwe lespakketten voor basisscholen en middelbare scholen ontwikkeld over de impact van zowel dierlijke als plantaardige eiwitten op het klimaat en de gezondheid. Bijvoorbeeld een spel over de impact van voedsel en “Werelds ontbijt”.

Nieuw

De gemeente Den Haag onderzoekt de mogelijkheden voor samenwerking met de horecaberoepsopleidingen in de stad. Daarbij is aandacht voor de toekomst van ons eten, waaronder plantaardige voeding. Bijvoorbeeld in de vorm van workshops of een wedstrijd welke school het lekkerste plantaardige toetje heeft.

Nieuw

Bij “Duurzame Masterchef” een jaarlijkse kookwedstrijd voor het voortgezet onderwijs- leren leerlingen over de herkomst van voedsel, over het tegengaan van verspilling en het kiezen van duurzame ingrediënten. De winnaars van de school nemen het op tegen de winnaars van andere scholen. We willen dit programma nog succesvoller maken; meer scholen en een chefkok in de jury. Het lespakket van NME over het maken van kaas wordt vernieuwd. Er komt aandacht voor plantaardige opties.

Uitbreiding

Lessen voor basisscholen, zoals “Ontdekkend tuinieren” en “Alles voor een pannenkoek”, geven de mogelijkheid om op een locatie van NME of school meer te leren over waar eten vandaan komt.

Voortzetting

Uitbreiding

Voorbeeldrol De gemeente geeft het goede voorbeeld en zorgt ervoor dat het eigen aanbod duurzaam, gezond en meer plantaardig is. Dit is in de lijn met het actieplan MVOI (RIS317940) en het initiatiefvoorstel “Duurzaam voedsel; nog een tandje bijzetten”(RIS302821) waarin is besloten om plantaardig, biologisch en vegetarisch eten te stimuleren door het aanbod te vergroten binnen de gemeentelijke organisatie. De vegetarische, plantaardige optie is de standaardkeuze bij lunches en borrels als de aanvrager geen specificatie heeft aangegeven. Binnen onze eigen bedrijfsrestaurants op de Leyweg en het Spui streven we naar 60% plantaardige en 40% dierlijke eiwitten. Dit is in lijn met het advies van de Gezondheidsraad aan de landelijke overheid. Sinds 2023 is plantaardige melk te verkrijgen bij de betaalde koffiecorners. De opties met plantaardige melk worden hier zelfs iets meer gekozen dan met koemelk. Pijlers

Activiteiten voorbeeldrol: duurzaam eten

Status

In het bedrijfsrestaurant op het Spui komt een smaakvol broodje met plantaardig beleg. Deze wordt aangeboden voor een concurrerende prijs.

Nieuw

Er wordt onderzocht of het mogelijk is om op meer plekken plantaardige melk aan te bieden in het stadhuis aan het Spui. Niet alleen maar in de koffiecorners in de City View op de 11de en de Urban Window op de 4de. De manier van meten over het aanbod van de bedrijfsrestaurants wordt onderzocht. Denk aan de impact van de producten en de klanttevredenheid.

Nieuw

De banquetingmap wordt de komende tijd herzien zodat de plantaardige en vegetarische keuze de meer gangbare keuze is. Bij de lunchkeuzes is dit al zo.

Uitbereiding

Binnen de mogelijkheden van de contracten wordt biologisch, lokaal, seizoensgebonden en Fairtrade ingekocht. Ook wordt gekeken of de doorrekening van de prijs van producten realistisch is. Betaalbaarheid, koopbereidheid en het uitkomen van de begroting tellen hierbij mee.

Voortzetting

Eén keer in de week, tijdens “Groene Donderdag” en op dierendag, is in de bedrijfsrestaurants van het Spui en de Leyweg het aanbod voor snacks, soep en belegde broodjes nagenoeg plantaardig of vegetarisch. Elke werkdag wordt minimaal één plantaardige snack, soep en plantaardig belegd broodje aangeboden in de bedrijfsrestaurants van het Spui en de Leyweg.

Voortzetting

Nieuw

Voortzetting

7 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153

Pijler - Gezonde keuzes Ambitie: Positieve impact maken op de gezondheid. Gezonde voeding en een gezonde voedselomgeving komen als ambitie terug in de Haagse Preventieaanpak (HPA) (RIS316587). Hier streven we onder meer naar het bevorderen van een gezonde leefstijl, waaronder gezond eten, en het bevorderen van een gezonde leefomgeving, waaronder toegang tot gezond voedsel. De gezonde keuze zou de makkelijke keuze moeten zijn voor jong en oud in Den Haag. De gemeente Den Haag maakt stappen door een gezond en divers aanbod te stimuleren, zowel in de wijk als in de eigen koffiecorners en bedrijfsrestaurants.

Wat verstaan we hieronder? De gezondheidsverschillen in Den Haag zijn groot, hier liggen vaak veel oorzaken aan ten grondslag. Ook het overal in de omgeving beschikbaar zijn van ongezond voedsel is hier niet helpend bij. Dit betekent dat om de genoemde ambitie waar te maken de toegankelijkheid, bereikbaarheid, aanbod en betaalbaarheid van duurzaam en gezond eten en drinken meer moet worden gestimuleerd en gewaarborgd. Zeker in de aandachtwijken waar het aanbod van ongezonde producten groot is. Het zorgt bovendien voor een meer divers winkel- en horeca-aanbod in het straatbeeld. De plantaardige keuze is meestal ook de gezonde betaalbare keuze. De grootte en voedingswaarde van porties, het drinken van kraanwater en het eten van voldoende groente en fruit en (met mate) duurzame vis, dragen bij aan een gezond dieet. Deze gezonde voedselomgeving en een gezond dieet is onder meer van belang omdat ongeveer de helft van de volwassen inwoners van Den Haag (ernstig) overgewicht heeft. Voor kinderen t/m 12 jaar is dat circa 20%. Overgewicht geeft een verhoogde kans op welvaartziektes zoals diabetes en hart- en vaatziekten. Ook een minder gevulde buik met te weinig voedingswaarde is een aandachtspunt. Buurttuinen zijn aangename plekken waar mensen tot rust kunnen komen. Met je handen in de aarde bezig zijn, het telen van voedsel, zorgt voor een gezond lijf en een gezonde geest.

Beleid Het programma Haagse Aanpak Gezond Gewicht (HAGG) is onderdeel van de HPA. Met de HAGG wil de gemeente het percentage kinderen met overgewicht in Den Haag terugbrengen. Van 19,1% naar 14,2% in 2030 en naar 9,1% in 2040, conform de landelijke doelstelling vanuit het Nationaal Preventieakkoord (zie bijlage 1). Dit doen we door te investeren in gezond opgroeien: thuis, in de wijk en op school, met aandacht voor de koppeling met bestaanszekerheid. HAGG richt zich op kinderen van -9 maanden (vanaf de conceptie) tot 12 jaar in de stadsdelen Laak, Escamp en Centrum. GGD Haaglanden is de uitvoerder van dit programma. Ook breder binnen het HPA besteden we aandacht aan een gezond gewicht in alle levensfasen. Via de City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving, een samenwerking van ministeries, gemeenten (o.a. de G4), provincie Zuid-Holland en partners zoals het Voedingscentrum en JOGG, wordt onderzocht hoe de voedselomgeving in 2030 gezonder en duurzamer gemaakt kan worden. Vanuit deze City Deal zet Den Haag zich ook samen met onder andere de G4-gemeenten- in voor 0% btw op groente en fruit en het tegengaan van kindermarketing. Verder vragen we samen met andere gemeenten aandacht voor het verminderen van fastfood verkooppunten in de wijk.

In opdracht van de deelnemers van de City Deal Duurzame en Gezonde Voedselomgeving hebben de UvA en Amsterdam UMC het 8 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153

onderzoeksrapport “Tussen mens en ruimte, de (on)gezonde voedselomgeving als omgevingswaarde” gepubliceerd (december 2023). Hierin wordt voedsel uitgedrukt als een omgevingswaarde: in een wijk of winkelgebied zou ook de gezonde voedselkeuze gemaakt moeten kunnen worden. Nu wordt een juridisch meetinstrument ontwikkeld, waarmee aan de hand van een voedselomgevingsscore op het gezonde voedselaanbod gestuurd kan worden. Studenten van de Haagse Hogeschool hebben het meetinstrument getest op het Heeswijkplein.

Stimuleren en faciliteren Voor de activiteiten rond de gezonde voedselomgeving verwijzen we naar de rapportage van de HPA. Via het programma van HAGG zijn er preventieve (wijkgerichte) activiteiten1 om het overgewicht bij kinderen te voorkomen. Het programma richt zich op een aantal aandachtwijken in Centrum, Laak en Escamp, aangezien hier het probleem van overgewicht en een ongezonde leefstijl bij kinderen het grootst is. Dit doen we in samenwerking met verschillende partners in de stad en daarbuiten. Ook buurttuinen zijn indirect en direct goed voor de gezondheid, bewegen en voor het in contact komen met groen en met andere buurtbewoners. Onder andere het Boerendorp en de boskoks van de Tuinen van Mariahoeve zorgen hiervoor. Bij het Boerendorp kunnen buurtbewoners onder begeleiding biologische groenten telen. De opbrengst uit de tuin komt ten goede aan de winkel van Kies, een sociale supermarkt, een initiatief van de Voedselbank en STEK. Bij de boskoks komen jong en oud op een laagdrempelige manier in aanraking met het kweken, proeven en zien groeien van voedsel in een voedselbos en tuin. Pijlers

Activiteiten stimuleren en faciliteren: gezonde keuze

Status

Samen met onze partners zorgen we ervoor dat -met name in versteende wijkenmoestuinbakken beschikbaar zijn voor op balkons en fruitboompjes en -struiken voor in de (kleinere) tuin. In samenwerking met partners van de City Deal en andere partners onderzoeken we hoe duurzaam, lokaal en gezond voedsel een prominentere plek in het dieet van bewoners kan krijgen en hoe we ervoor kunnen zorgen dat de gezonde keuze ook goed toegankelijk is.

Voortzetting

Voortzetting

Educatie Rond gezondheid en educatie wordt veel gewerkt aan bewustwording. Bijvoorbeeld: in de Week Voor de Gezonde Jeugd, is er aandacht voor een leefomgeving waarin iedereen gezond kan opgroeien. GGD Haaglanden helpt scholen aandacht te hebben voor een gezonde leefstijl, bijvoorbeeld door middel van water drinken, gezond trakteren en het themacertificaat Voeding vanuit de Gezonde School-aanpak. Speciaal voor basisscholen en buitenschoolse opvang is een educatief programma gemaakt rond water en voedsel door Wageningen University and Research (WUR), de “Smaaklessen”. Via NME kunnen deze lessen worden aangevraagd. GGD Haaglanden biedt educatieve voedingslessen aan op school en in de wijk. Voor inwoners die te maken hebben met een laag inkomen kan het lastig zijn om gezonde keuzes te maken. Vanuit financiële hulpverlening wordt de workshop “Goed eten voor weinig geld” aangeboden. Deze workshop geeft tips hoe met zo min mogelijk geld zo gezond mogelijk gekookt kan worden. Overigens is de workshop uiteraard voor alle Haagse inwoners beschikbaar.

Voorbeeldrol De gemeente zorgt ervoor dat haar eigen ambtenaren voor gezonde en duurzame gerechten kunnen kiezen in het bedrijfsrestaurant en in de koffiecorners. Ook is de looproute in het bedrijfsrestaurant zo gemaakt dat de gezonde keuze beter in het zicht is. De bedrijfsrestaurants doen ook mee met de Nationale Suiker Challenge, er wordt dan een suikervrij menu aangeboden. 1

Zie voor de activiteiten de rapportage van HPA en het jaarverslag van HAGG van de GGD Haaglanden.

9 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153

Pijler - Oog voor elkaar Ambitie: Positieve impact maken op het bevorderen van sociale inclusie en cohesie. Door middel van voedsel gaan we de verbinding met elkaar aan. Dit kan bijvoorbeeld door samen groente en fruit te verbouwen, te koken of te eten op voedselverbindingsplekken. Zo komen verschillende culturen bij elkaar. Deze ambitie heeft ook raakvlakken met het HPA, namelijk met de focuslijnen mentale gezondheid en gezonde leefstijl.

Wat verstaan we hieronder? Dit betekent dat inwoners van Den Haag nog meer mogelijkheden zouden moeten hebben om samen te komen op plekken waar voedsel centraal staat. Dit is een laagdrempelige manier om elkaar te ontmoeten. Dit kan bijvoorbeeld nu al op voedselverbindingsplekken, zoals Voedsellokaal de Gymzaal, de stadsoases Spinozahof en in buurttuinen. Of bij sociale initiatieven waar samen eten en/of koken een rol spelen, zoals de Aanschuiftafels, de Participatiekeuken en de Volkskeuken. Inwoners leren elkaars verhalen, gewoonten en tradities kennen en waarderen door samen te verbouwen, te koken en te eten. Ook de oogst uit deze voedselverbindingsplekken kan voor sommige inwoners een noodzakelijke aanvulling zijn op hun dieet.

Stimuleren en faciliteren Om ervoor te zorgen dat mensen elkaar kunnen ontmoeten en samen aan de slag kunnen, zijn plekken nodig waar voedsel verbouwd, gekookt, gegeten en gedeeld kan worden. Door sociale initiatieven in de wijk te ondersteunen en faciliteren wordt de zelfredzaamheid en de onderlinge band van de inwoners van de stad vergroot. Ook kunnen stichtingen of bewoners voedsel verbouwen voor de buurt, zoals bij de Tuinen van Mariahoeve (Voedselbos) en de Jacob Cats. Andere manieren die ervoor zorgen dat in de voedselbehoefte voorzien wordt zijn subsidie aan de Voedselbank, cursussen en workshops over omgaan met geld en betalingsregelingen. De gemeente Den Haag stelt op diverse locaties in de stad buurttuinen ter beschikking. Deze tuinen voorzien in een zeer welkome aanvulling op het dieet van bewoners. Ook helpt de gemeente bij het verbeteren van allerlei buurttuinen, van groot tot klein en van nieuw tot bestaand. De binnentuinen van corporaties horen daarbij. Op al deze locaties kunnen bewoners eigen groenten verbouwen en elkaar ontmoeten. Deze en andere tuinen zijn belangrijke voedselverbindingsplekken.

Pijlers

Activiteiten stimuleren en faciliteren: oog voor elkaar

Status

De kleurrijke samenstelling van de Haagse bevolking zorgt voor veel verschillende eetgewoontes. Deze willen we vastleggen in “Het Haagse Voedselverhaal”. Dit doen we door aan te sluiten bij bijeenkomsten waar eten en ontmoeten een rol spelen. De wens voor een kleine sociale supermarkt in de Jan Luykenlaan/ Van Baerlestraat in Moerwijk, Zuidwest is in het vizier. We faciliteren dit initiatief indien mogelijk. Er zijn subsidies voor sociale initiatieven, zoals de subsidieregeling “Eten en Ontmoeten”. Het doel van deze subsidieregeling is om door samen te eten een sociaal contact met thuiswonende kwetsbare senioren te bevorderen.

Nieuw

Nieuw

Voortzetting

10 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153

Boerendorp is een stadslandbouwproject op het NME-terrein in het Zuiderpark. Hier kunnen buurtbewoners onder begeleiding biologische groenten telen. De opbrengst uit de tuin komt ten goede aan de winkel van ‘Kies! een sociale supermarkt’, een initiatief van de Voedselbank en STEK.

Voortzetting

Voorbeeldrol De gemeente wil een aantrekkelijke werkgever zijn waar alle collega’s welkom zijn om te werken en te ontmoeten, ondersteund door een ruime keuze aan duurzaam en gezond eten en drinken.

Pijler - Korte, circulaire en veerkrachtige ketens Ambitie: Positieve impact maken op werk, inkomen, veerkracht en innovatie. De gemeente stimuleert het verkorten van de voedselketens en het tegengaan van voedselverspilling. De gemeente ondersteunt daarom innovatie en samenwerking tussen verschillende spelers in de voedselketen en in de regio.

Wat verstaan we hieronder? Dit betekent dat voedsel in de stad waar mogelijk regionaal en circulair wordt geproduceerd, verwerkt, verkocht en geconsumeerd. Met de ligging tussen drie belangrijke voedselbronnen - de Noordzee, de weilanden van het Groene Hart en Midden-Delfland plus het Westland- heeft Den Haag een goede uitgangspositie. Als we meer voedsel van dichtbij en uit het seizoen eten, uit een Haagse moestuin of uit de regio, van het land of uit de zee, versterken we de band tussen producent en consument, zijn er minder voedsel kilometers en pikt de lokale economie een graantje mee. Zo wordt Den Haag veerkrachtiger.

Beleid De gemeente zet zich ervoor in om de producten uit de regio meer op het bord te laten komen van de inwoners en bezoekers van Den Haag. Zo zijn er in de stad en daarbuiten veel plekken waar lokaal voedsel wordt verbouwd, geproduceerd en verwerkt: van kringloopboer, volkstuin en wijngaard tot pastafabriek voor de Voedselbank. De productie binnen de stadgrenzen voedt niet de hele stad, maar is een waardevolle aanvulling op het menu en zorgt vaak voor bewustwording rond duurzaam en gezond voedsel. Er is aandacht voor de vraag bij de gemeente en onze partners, hoe lokale voedselproducenten hun eetbare producten uit de directe regio makkelijker kunnen vermarkten in de stad. ImpactCity, Greenport West-Holland, Groenfonds Midden-Delfland, Noordzeevis uit Scheveningen en North Sea Farmers dragen daaraan bij. We zetten in op minder voedselverspilling, minder afval en meer duurzame producten. Dit is in lijn van de Werkagenda Circulaire Economie 2023-2026 (RIS318676) en van het plan van aanpak uitbereiding scheiding Bioafval dat wordt ontwikkeld. Het tegengaan van afval en verspilling heeft een positieve impact op de CO2-uitstaat van de stad en het primaire gebruik van grondstoffen. 11 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153

Stimuleren en faciliteren De duurzame en innovatieve lokale ondernemers, producenten en voedselinitiatieven in de stad en regio zijn een verrijking voor de stad. Daarom zijn er meerdere manieren waarop we deze als gemeente ondersteunen, bijvoorbeeld in programma’s, door het faciliteren van locaties en door middel van subsidieregelingen: •

•

• • •

•

ImpactCity helpt initiatieven op weg, zorgt voor zichtbaarheid door (digitale) kennisdeelmomenten, helpt bij het vinden van financiering en helpt bij het vinden van huisvesting. Ook voor bedrijven gericht op voedsel, zoals Yespers en Rechtstreex. In The New Farm kunnen voedselproducenten en initiatieven als de Volkskeuken, een bierbrouwer, kimchiproducent en chocolademaker ruimte huren en gebruik maken van de faciliteiten. Yespers is van The New Farm verhuisd naar de Kerketuinenweg, omdat ze meer ruimte nodig hadden. Via North Sea Farmers en Noordzeevis uit Scheveningen wordt de bekendheid van producten uit zee vergroot en worden innovatie en werkgelegenheid gestimuleerd. Via Greenport West-Holland zorgen we ervoor dat kennis rond digitalisering, innovatie en ondersteuning van duurzame startup en scale-up initiatieven gedeeld wordt. We dragen bij aan Groenfonds Midden-Delfland. Dit fonds zet zich in om het landschap tussen Den Haag, Delft en Schipluiden zijn cultuurhistorische waarde te laten behouden met oog voor de natuur. De boeren werken zoveel mogelijk circulair en boeren zodanig dat de natuur - waaronder weidevogels - de ruimte krijgt. De producten zijn op een paar plekken in Den Haag te koop.

Initiatieven als Lekkernassûh (verkoop van biologische producten uit de regio) en Conscious Kitchen (zorgen voor ontmoeting via gezamenlijke maaltijden bereid met producten van de Haagse Markt, die anders weggegooid zouden worden) ondersteunt de gemeente o.a. via de subsidieregeling Duurzame wijkactie. Pijlers

Activiteiten stimuleren en faciliteren: korte keten

Status

Voor collega’s en buurtinitiatieven komt informatie over bomen en struiken met eetbare vruchten en eetbare planten in de openbare ruimte. We leren van bestaande initiatieven.

Nieuw

De gemeente intensiveert de gesprekken met diverse ondernemers en kennisinstellingen over de rol van de van de producenten uit Midden-Delfland, Het Groene Hart, de zee en het Westland in de voedseltransitie. Om zo de keten korter en duurzamer te maken.

Uitbereiding

Er worden compostvaten uitgedeeld om hergebruik van grondstoffen te stimuleren in wijken waar nu geen bioafval wordt opgehaald.

Uitbreiding

Duurzame en innovatieve lokale ondernemers, regionale producenten en voedselinitiatieven krijgen (online) publiciteit.

Uitbreiding

Buurttuinen kunnen bodemonderzoek laten doen en indien nodig de grond laten saneren. Tot en met 2025 is hier budget voor beschikbaar. De informatieverstrekking over de bodemkwaliteit wordt verbeterd.

Voortzetting

De Voedselbank Haaglanden zorgt voor voedselpakketten voor de allerarmste huishoudens. Supermarktketens en productiebedrijven verstrekken producten die zij zelf niet meer kunnen verkopen maar die nog wel goed consumeerbaar zijn. Het Haagse Pastagilde zorgt ervoor dat voor elk pak pasta dat ze verkopen er één pak naar de Voedselbank gaat.

Voortzetting

Educatie 12 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153

Op de website van NME kunnen basisscholen zich aanmelden voor een bezoek aan een boerderij in Midden-Delfland. Dit wordt georganiseerd via de Vockestaert en Groenfonds Midden-Delfland. Daarnaast zijn er rond de Verspillingsvrije Week activiteiten om te leren hoe je met restjes om kunt gaan. Er wordt een nieuw lespakket over voedselverspilling (tegengaan) ontwikkeld. Ook wordt één van de lespakketten van NME over de visserij vernieuwd. Er komt aandacht voor duurzaam beheer van de zee en andere eetbare producten uit de zee, zoals zeewier.

Voorbeeldrol Voedsel- en drankverspilling bestrijden is onderdeel van de interne catering en de bedrijfsrestaurants. Zo zijn bijvoorbeeld de kannen met koffie en thee in de vergaderzalen op de vierde en eerste verdieping op het Spui vervangen door zelfcatering. Ook wordt vooraf geen menu bekend gemaakt, zodat er met de ingrediënten die op dat moment beschikbaar zijn, gerechten kunnen worden gemaakt. Tijdens de Verspillingsvrije week 2024 is de Verspillingsvrije Vrijdag georganiseerd in het bedrijfsrestaurant op het Spui, waarbij er korting werd gegeven op een aantal producten die zijn bereid met ingrediënten van de dagen ervoor. Dit was een pilot. In het decemberpakket en voor relatiegeschenken zijn er lokale keuzes. Na afloop van de raadcommissies is er lokaal bier. Op het dak van de locatie aan het Spui komt een kruidentuin.

Communicatie, samenwerken en kennisdelen De integrale boodschap, de positieve impact van gezond, duurzaam, lokaal en plantaardig voedsel willen we delen en versterken. Bijvoorbeeld door: • Aandacht te geven aan en aan te sluiten bij landelijke campagnes, zoals de Klimaatweek, Week zonder Vlees en Zuivel, de Verspillingsvrije Week en de Week van Ons Eten; • Resilient Cities Network, een internationaal lerend netwerk waar de gemeente Den Haag onderdeel van is; • Op te trekken met betrokkenen om te kijken of er een geschikte vorm is om voedselverspilling tegen te gaan. Communicatie gebeurt bijvoorbeeld in de Verspillingsvrije Week en/of Klimaatweek, scholen en onze bedrijfsrestaurants geven dan aandacht aan het onderwerp. Initiatieven zoals Vers en Vrij en Conscious Kitchen krijgen aandacht; • Te zorgen voor beeldmateriaal en mooie tekst over Haagse initiatieven. Dit wordt o.a. gedeeld via de platforms van Ons Eten, Duurzaam Den Haag, het Haagse Groen en het nieuwe platform Good Food City.

Samenwerken en kennisdelen doen we op verschillende (bestuurlijke) niveaus: • Gemeente: ImpactCity, Duurzaam Ondernemen, een loketfunctie voor voedselinitiatieven en het ambtelijke kernteam waar bijna elke dienst een collega als afvaardiging heeft; • Landelijk: City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving, Stadslandbouw Nederland, Fairtrade gemeente; • Internationaal: Milan Food Pact, Resilient Cities Network, Sustainable Development Goals (SDG).

Planning, rapportage en budget De rapportage van deze Voedselstrategie komt periodiek in een commissiebrief waarin we terugkijken en vooruitkijken. Advies van onder andere de HVR en de Haagse KHN nemen we daarin mee. De mooie voedselinitiatieven, ook van andere programma’s, geven we aandacht. De formele rapportage gebeurt via de programma’s, zoals bijvoorbeeld de Haagse Preventieaanpak. De (bestaande) activiteiten worden vanuit verschillende programma’s en begrotingsactiviteiten gefinancierd. Waarbij er voor de collegeperiode 2023- 2026 extra budget van €400.000 in de programmabegroting onder het programma 3 duurzaamheid is vrijgemaakt voor voedselactiviteiten. Dit budget wordt ingezet voor de uitrol van de voedselstrategie en verdeeld over activiteiten onder de vier pijlers in de vorm van stimuleren, faciliteren, educatie, voorbeeldrol en communicatie. Komende tijd wordt de positionering en de structurele financiële borging van onze dienstverlening op stadslandbouw, groen en voedsel verder uitgewerkt. Het is belangrijk dat we in toekomst ook Haagse voedselinitiatieven kunnen blijven faciliteren.

13 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153

Samengevat Hierboven hebben we de Haagse Voedselstrategie beschreven. We zetten ons door de verschillende activiteiten in voor gezond, lokaal, duurzaam en plantaardig voedsel voor en met inwoners en ondernemers van de stad. Samengevat betekent dit:

Ten slotte: aan de slag! Om dit huis te bouwen en op een goede manier uit te voeren, is samenwerken nodig met de stad, andere overheden, kennisinstellingen. Zo zorgen we ervoor dat we in 2030 meer gezond, lokaal, duurzaam en plantaardig voedsel op ons Haagse bord ligt en er meer mooie (groene) voedselverbindingsplekken zijn bijgekomen en blijven bestaan. Dit doen we samen met de stad via onder andere de duurzaamheidskringen, scholen en educatie, tuinen voedselinitiatieven en door het goede voorbeeld te geven. Samen vullen we het Haagse bord en staat de actualisatie als een huis.

14 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153

Bijlage 1 Beleidskaders rondom voedsel verschillende overheden Op verschillende bestuurlijke niveaus wordt beleid gemaakt om onze voedselvoorziening duurzamer en gezonder te maken. Hieronder een overzicht van een paar ontwikkelingen op dit gebied: Europese Unie Farm to Fork Strategy De Europese “van boer tot bord strategie” heeft als doel om de Europese voedselproductie en consumptie in lijn te brengen met de doelstellingen van duurzaamheid, gezondheid en klimaatbescherming. Deze strategie dient de duurzaamheid en veerkracht van het voedselsysteem in de Europese Unie te bevorderen. Alle landen binnen de EU mogen zelf hun landbouw- en voedselbeleid bepalen, zolang het maar binnen de kaders van de Europese wet- en regelgeving past. Rijksoverheid Miljoenennota 2025 De geest is minder regels, meer nadruk op voedselzekerheid. De stikstofaanpak wordt herzien. Er komt er een integrale voedselvisie. Er is extra budget in 2025 voor het verduurzamen van het voedselaanbod, onder meer voor het tegengaan van voedselverspilling en het vergroten van de transparantie. Vanaf 2026 is er een budget voor agrarisch natuurbeheer door boeren. Er wordt budget vrijgemaakt voor innovatie. Dit biedt kansen voor alle bedrijven bij het verduurzamen van hun processen. Het kabinet ziet het als taak van de overheid om kindermarketing voor ongezonde producten tegen te gaan.

Nationaal preventieakkoord Het meest recente Rijksprogramma om de gezondheid van Nederlanders te verbeteren is het Nationaal Preventieakkoord. Dit akkoord is een samenwerking tussen de Rijksoverheid, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven. Het omvat doelstellingen en maatregelen om gezonde voeding en een gezonde levensstijl te bevorderen. De overheid tracht afspraken te maken met fabrikanten om minder zout, suiker en vet toe te voegen aan hun producten en met supermarkten om gezonder en duurzamer voedsel aan te bieden. Er wordt aan juridisch instrumentarium gewerkt om ook de gezonde keuze in het winkel en horeca aanbod in een gebied te krijgen. Actieplan Groei van biologische productie en consumptie Verder stimuleert de Rijksoverheid de productie en consumptie van biologisch voedsel in Nederland, zoals vastgelegd in het Actieplan Biologische Landbouw. Dit plan beoogt dat tegen 2030 meer dan 15% van de landbouwgrond in Nederland bestemd is voor biologische productie. De overheid werkt daarom aan het stimuleren van de vraag naar biologische producten, onder andere via campagnes en afspraken met de detailhandel en horeca. De Nationale Eiwitstrategie Naast deze initiatieven heeft de overheid in 2020 de Nationale Eiwitstrategie gelanceerd. Deze strategie schetst scenario's waarin Nederland op een duurzame manier beter kan voorzien in haar eigen eiwitbehoefte.

Belangrijke aspecten van deze strategie zijn een grotere rol voor plantaardige eiwitten in ons dieet en minder dierlijke, en een efficiënter gebruik van organische reststromen.

Provincie Zuid-Holland In 2020 bracht de provincie Zuid-Holland een rapport uit waarin de mogelijkheden voor een integraal voedselbeleid werden onderzocht. Daarnaast werkt de provincie Zuid-Holland nauw samen met de Metropoolregio Rotterdam-Den Haag om de lokale eiwittransitie te versnellen, met speciale aandacht voor innovatie en eiwitten uit zee. Bovendien faciliteert de provincie verschillende samenwerkingsverbanden tussen overheden, bedrijven en producenten om de overgang naar duurzame voeding te bevorderen. 15 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153

Bijlage 2 Voedingscentrum – impact milieu en klimaat Welke impact heeft voedsel op milieu en klimaat? Het produceren van eten en drinken heeft een grote invloed op het milieu en klimaat. Dat komt door verschillende factoren. Zo is er veel brandstof nodig voor de productie van voedsel. De landbouw verbruikt de meeste brandstof, onder meer voor het verwarmen van tuinbouwkassen en het laten rijden van landbouwmachines. Ook fabrieken die voedsel verwerken gebruiken veel brandstof. Daarnaast moet voedsel na het produceren worden vervoerd. Dat gebeurt per vrachtwagen, boot of vliegtuig. Voedsel wordt meestal meerdere keren vervoerd voordat het in de winkel ligt, omdat het vaak op een andere plek wordt bewaard en verpakt. Als je de auto pakt om boodschappen te doen, kost ook dit brandstof. Verder heb je thuis elektriciteit en/of gas nodig om te koken, koelen en vriezen. Bij het verbranden van al die brandstoffen worden broeikasgassen zoals koolstofdioxide (CO2) uitgestoten, die komen dan in de lucht. Broeikasgassen zorgen ervoor dat warmte van de zon wordt vastgehouden en daardoor stijgt de temperatuur op aarde. Dit heeft weer veranderingen in het klimaat tot gevolg. Natuurlijke bronnen en milieuvervuiling Het maken van voedsel heeft nog andere effecten op het milieu. Boeren en fabrikanten gebruiken allerlei natuurlijke hulpbronnen.

Ze hebben bijvoorbeeld veel land en water nodig om voedsel te verbouwen, veevoer om dieren te houden, en hout, glas en plastic om verpakkingen te maken. Zo wordt er steeds meer ruimte op aarde gebruikt voor de productie van voedsel en raken natuurlijke bronnen uitgeput. Bij het produceren van voedsel ontstaat er ook vervuiling. Bijvoorbeeld door bestrijdingsmiddelen die terechtkomen in de grond en in sloten, en fijnstof die ontstaat bij het houden van kippen en varkens. De grootste vervuiling ontstaat doordat er te veel stikstof en fosfaat uit mest terechtkomt in de lucht, de bodem en in het water. Daardoor wordt de natuur verstoord. Dieren en planten gaan dood en ook voor mensen is het ongezond. In de afbeelding hieronder kun je zien waar in de voedselketen de meeste broeikasgassen worden uitgestoten:

16 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153

Wat is het effect van voedselverspilling op het milieu? Het verbouwen, verwerken, vervoeren, koelen en warm maken van voedsel vraagt dus veel van onze aarde als het gaat om gebruik van energie, grondstoffen en water. De grootste impact op het milieu heeft al plaatsgevonden voordat jij een product in de winkel hebt gekocht. Daarom is het extra zonde als voedsel niet wordt gegeten of gedronken maar wordt weggegooid. De investering is dan voor niets geweest. Nederlanders verspillen thuis gemiddeld 33,4 kilo eten per persoon. De zes meest verspilde producten zijn brood, groente, fruit, aardappelen, zuivel en vlees en vleeswaren. Van het verspilde voedsel nemen vlees en vleeswaren ongeveer een derde van de broeikasgasuitstoot en het landgebruik voor hun rekening dat voor niks is geweest. Voor waterverbruik speelt de verspilling van fruit de grootste rol. Ook de verspilling van koffie, thee en zuiveldranken heeft een grote milieu-impact.

Wat is het aandeel van voedsel in milieu-impact? In totaal ontstaat ongeveer een derde (20-35%) van alle klimaatimpact door het maken en eten van voedsel. De mate waarin voedsel bijdraagt aan de klimaatverandering, is per product verschillend. De productie van vlees is het meest belastend voor het milieu, met name rundvlees. Voor het houden van vee is er veel land, water en voer nodig. Dat voer komt vaak van ver, zoals soja uit Zuid-Amerika. En voor het verbouwen van veevoer wordt vaak oerwoud gekapt. Daarnaast zorgen dieren voor veel uitstoot van broeikasgassen door scheten, boeren en mest.Ook dranken als frisdrank en alcohol en bewerkte producten zoals gebak en snacks zijn belastend voor het milieu. Dit heeft te vooral te maken met de grote hoeveelheden waarin deze producten worden gegeten en gedronken. Wat kun je zelf doen om duurzamer te eten? Alles wat je eet en drinkt heeft dus invloed op het milieu. Stoppen met eten kunnen we niet. Wat je wel kunt doen is keuzes maken die de invloed van jouw eten op het milieu flink verminderen. Voor het milieu maakt het veel uit of je bijvoorbeeld een biefstuk eet of bonen en frisdrank drinkt of kraanwater. En zo zijn er meer keuzes die je kunt maken. Zoals kiezen voor producten met een topkeurmerk en minder voedsel verspillen. Wat kun je zelf doen om duurzamer te eten? Alles wat je eet en drinkt heeft dus invloed op het milieu.

Stoppen met eten kunnen we niet. Wat je wel kunt doen is keuzes maken die de invloed van jouw eten op het milieu flink verminderen. Voor het milieu maakt het veel uit of je bijvoorbeeld een biefstuk eet of bonen en frisdrank drinkt of kraanwater. En zo zijn er meer keuzes die je kunt maken. Zoals kiezen voor producten met een topkeurmerk en minder voedsel verspillen.Verder lezen over impact van eten en drinken op gezondheid, milieu en klimaat: •

• • •

Milieubelasting van voedingsmiddelen | RIVM Wat is de Schijf van Vijf? | Voedingscentrum Milieu en klimaat | Voedingscentrum Vis | Voedingscentrum

17 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153

Het dieet van de toekomst: Planetary Health Diet Een groep wetenschappers van over de hele wereld heeft deze voedingsrichtlijnen opgesteld. Het doel is om zowel de menselijke gezondheid te verbeteren als de negatieve impact van voedselproductie op het milieu aanzienlijk te verminderen. Met deze benadering is het mogelijk om tegen 2050 een gezond en duurzaam voedselsysteem te realiseren dat in staat is de groeiende wereldbevolking te voeden zonder verdere schade aan de planeet. Het dieet bestaat voor een groot gedeelte uit plantaardige voedingsmiddelen, zoals groenten, fruit, volle granen, peulvruchten, noten en zaden. Het moedigt aan om de consumptie van vlees en zuivel te verminderen. Suikers en verzadigde vetten worden zoveel mogelijk beperkt.

Met Hetdank dieetaan van de toekomst volgens het EAT-forum op een bord. Voor de totstandkoming is van de Voedselstrategie is bestuurlijk en ambtelijk onder andere contact geweest met, en input geleverd door: • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

De Haagse Voedselraad KHN Den Haag Schuttelaar en Partners Afvaardiging van de visserij Andere gemeenten en andere overheden Belevenisboerderij Schieveen Boerendorp en Kies Buurttuin Zusterstraat Expert supermarktbranche GGD Haaglanden Groenfonds Midden-Delfland Haagse Hogeschool Heerlijk van Dichtbij Horeca academie Ondernemers van The New Farm De Participatiekeuken Rechtstreex Rotterdam de Boer op StadsOase Jacob Cats

• • • • •

StadsOase Spinozahof Voedingscentrum Voedselbank Haaglanden Volkskeuken Vele (groene) voedsel- en tuininitiatieven

18 Actualisatie Voedselstrategie

RIS321153