RIS321107 Bijlage Studie Schilderswijk vergroening

STUDIE VERGROENING SCHILDERSWIJK kansen en verbeeldingen voor verbetering van de leefkwaliteit

BURO

SANT

EN

CO

LANDSCHAPSARCHITECTUUR

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

4 D EchRa p s a rch 2 i tect 0 uur 24 B U RE O SC ANTEE NM CO B l a n ds

1

INHOUD

1.

ANALYSE 7

2.

WERKWIJZE 23

3.

BEPLANTING 28

4.

OVERZICHTKAART 33

5.

BOMEN IN STRATEN 37

6.

SPECIALS 49

7.

QUICKWINS 80

8. EXTRA KANSEN

121

9.

125

CONCLUSIE

In samenwerking met: Ingenieurs Bureau Den Haag

buro Sant en Co

Opdrachtgever

Gemeente Den Haag

Dienst Stedelijk Beheer :

Bink 36 l Unit M3.55

Edwin Santhagens

Contactpersoon:

Bink 36 l Unit M3.55

Postbus 12620

Ralph Pitlo

Binckhorstlaan 36

Purvi Sanil

Coos van Ginkel

Binckhorstlaan 36

2516 BE Den Haag

Coos van Ginkel

coos@santenco.nl

2516 BE Den Haag

Nederland

Darina Andreeva

070-3463786

Nederland

2500 DL, Den Haag

Anna Johansson Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

2

Centrum

Stationsbuurt

Schilderswijk Transvaal

Indien niet anders vermeld zijn

Groente en Fruitmarkt

gebruikte foto's eigendom van Buro Sant en Co of de gemeente Den Haag. Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

Kaart: Mapbox B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

3

O P G AV E

A a n l e i d i ng He t d o el v a n de ze stu die is, via o n twerpend onderzoek , de ka n s en vo o r h et str uc tu re e l ve r g ro e nen van de S chi l derswi j k i n D en H a a g in kaar t te bre ng e n . D e ze s t u die ko m t vo o r t uit g e me e n tel i j k bel ei d en de vra a g v a n de s t a d o m e e n be te re le e f kw alitei t . Verg roenen i s een v a n de dr ie s peer punte n g e no e md in ‘Agenda Rui mte voor de St a d ’ ( R I S 2 9 5 0 16). Me t de Ag en da G ro e n vo o r de Stad ( RIS 294705) zet de ge me en t e D en H aag in o p de f unc t i e va n g roen voor de l e e f kw a lit eit in De n H aag. De ambitie i s te stre ven na a r een zo h o o g m o g elij ke le e f kw alite it. H e t g aat i n de Agenda Groen d a n o o k over de w aarde n van g ro e n . De wa a rden di e g roen t oe vo eg t a a n de stad wo rde n o o k wel ecosysteemdi ensten ge n oe m d. H et ve r g ro e ne n van de o p enbare rui mte i s een b e l a ng r ij ke en in te g r ale o pg a ve vo o r het toekomstbest endi g m a ke n v a n de stad. B o me n le ve re n i n het bi j zonder een b e l a ng r ij ke bij drag e aan de e co syste e m di ensten, zi e de Nota St a d s b o m en ( R I S307827). Ee n van de ecosyst eemdi enst en, b i od i ver s it eit , is e e n be lan g r ijk thema i n de Not a St a d s n a t u u r ( R I S305824).

M e e r e n geri cht gekozen g roen ve rs t er k t de s tadsn atuur, e n zo de bi odi versi t ei t. Groen ve r min der t b ove n die n de kan s o p wa t eroverl a st en werk t ve rko elen d ( vo o r al bo me n ). H e t dr aagt zodoende bi j aan een t oe ko m s t b es t endig De n H aag , zie de Nota Duurza a mhei d (R IS3 0 1 8 2 9 ) . H e t ove r ko e pe le nd o nt werppri nci pe ‘Groen t e n z i j ’ ( s t en en e r uit, g ro e n e r in ) in de Wegwi j zer Den Ha a g Kl i ma a t b es t en dig R I S308744) stuur t op meer verg roeni ng. D e ro ep v a n u it be wo n e r s o m me e r g roen komt onder meer t e ru g in de in wo ne r so nde r zo e ke n di e j aarl i j k s worden u i t ge vo erd. O o k bij h e t stadsde e l zel f komt regel mati g de v ra a g b in n en vo or me e r ve r g ro e nin g. Verg roenen draagt ni et a l l e e n bij a a n e e n aan g e n ame r le e f k l i maat, maar ook a a n e e n bet ere g ezondhe id, so ciale co h e s i e, t rek t bedri j vi ghei d a a n e n ver h o o g t de w aarde van huize n en k a ntoren en zorgt e r voo r da t de stad k limaatadaptie f k l aar voor de t oekomst i s. Va n u it deze bre de aan le iding is de ze st udi e ui tge voerd.

Me t deze s t u die vo o r de Sch ilde r sw ij k werken we conf or m d e m ot ie ‘ Ver g ro e n e n ve r ste e nde wi j ken ’ ( RIS 298292) , de m ot i e ‘Als eer s te bo me n in ve r ste e n de wi j ken ’ ( RIS 308556) Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

en het i ni t i ati efvoor s t el ‘ Heet on d er d e voet en ’ ( RI S 3 0 5 0 4 1 ) . Je k unt op de afb eeld in gen h ier n a a s t k lik ken om d irect n a a r de bet ref f ende s t u k ken t e ga a n . De S chi l derswi j k is d ich t b eb ou wd en d ich t b e volk t en h eef t mede daarom te m a ken m et g rot e u it d a gin gen op h et geb ied van l eefbaarhei d , b iod i ver s it eit , ver koelin g, k lim a a t a d a pt a t ie, be wegen en gezo n d h eid .

Nota Stadsnatuur Voor een leefbaar en biodivers Den Haag

Nota Stadsbomen Leefkwaliteit voor de stad

Agenda Groen voor de stad

16-2-2021

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

4

van de ‘lange lijnen studie’ (Kadernota Openbare en goed gekozen groen helpt met het verbeteren reflectie gegeven. De reflectie is zoveel mogelijk in Ruimte Den Haag RIS 107727) en de ‘Visie wijk- en van onze stadsnatuur, en zo de biodiversiteit. de schetsontwerpen verwerkt of is bij de uitleg van de buurtgroen, Stadsdeel Centrum’ (RIS298636). Voldoende groen vermindert bovendien de kans op schetsontwerpen opgenomen. De kansen voor vergroening zijn ingedeeld naar wateroverlast en werkt verkoelend (vooral bomen). Het draagt zodoende bij aan een toekomstbestendig verschillende schaalniveaus (blz 6): Priotitering Den Haag, zie de Nota Duurzaamheid (RIS301829). • stadsniveau, Het overkoepelend ontwerpprincipe ‘Groen tenzij’ Een vervolgstap is het bepalen van de prioritering. • wijkniveau, (stenen eruit, groen erin) in de Wegwijzer Den Haag We zien allereerst kansen om werk met werk te • buurtniveau, Klimaatbestendig (RIS308744) stuurt op meer • blok-, straatniveau. vergroening. Voor elke locatie welk Aanpak ontwi k kel i ngen opis gekeken d e la n ge t erproces mijn nodig n iet is in d e weg. D eze De roep vanuit bewoners om meer groen komt en of het binnen een lopend project valt.

Voor reeds onder is meer in devoor inwonersonderzoeken He t do el v a n deze studie de terug kan sen verg roeni ng i nvan ‘Q ui ck Wi ns’ z ijn in d e or ga n is a t ie voor gelegd a a n d e lopende projecten, waarbij sprake is van een VO 2019 en 2020. Ook bij het stadsdeel komt d e Sch ilder s w ij k in be e ld te bre ng e n . Hi er mee wordtzelf gehoor Ad viofesDOContwerp, ommi sszoals ie Ohet p enKaapseplein b a re Ru imt ( ACO R) . Z ij h eb b en ene Schalk regelmatig de vraag binnen voor meer vergroening ge ge ven a a n de ambitie o mstadsdeel. de le e f kwa l i t ei t i ndraagt de stad te hi erBurgerstraat, posi ti ef opzijngea v is eerd . D itniet b etverkend eken t d a t we h ier mee dedkansen verder van het Vergroenen niet alleen omdat hier al een herinrichting plaatsvindt. aan kw eenalite aangenamer ook ve rh o g en en de r u imtebijlijke it va n deleefklimaat, openbaremaar rui mt e spel regel s/ ra nd voor w a a rd en voor d eOok in r ich t in g v a n d eze naar het toevoegen van bomen in de wijk is studie een betere gezondheid, sociale cohesie, trekt t e ve r g rot en . M e t de ze studie bre ng e n we een t ot a a l overzi cht l oca t i es hebben gema a k t . D e volgen d e s t a p is h et s t a r t en gedaan. Voor het (bij)planten van bomen is een bedrijvigheid aan en verhoogt de waarde van huizen v a n ver g ro en in gskanse n vo o r de ze wi j k .

Het gaat om het van par t i cioverzichtskaart pati e met d egemaakt b u u r t . (blz 15). aparte en kantoren. Vanuit deze brede context is deze Mettdeze t oe vo eg en v a n g ro e n studie in de uitgevoerd. h uidig e situa i e. studie voor Transvaal werken we conform de motie ‘Vergroenen de locaties Een Uitleg derdevan categor ie is h et t oe voegen v a n b omen in d e d e versteende wijken’ (RIS298292), de motie ‘Als Speciale plekken in de wijk, die vaak ook op wijk- en He t o n der zo ek r ich teerste z ich bomen me t inname op het toe voegen vel estadsniveau st raten. De ed en h ier z ijn op gen omen in versteende wijken’ (RIS308556) eenmogelijk rol spelenhnoemen we voor ‘Specials’. initiatiefvoorstel ‘Heet onder v a n g ro en in de vo en r mhetvan bo me n, bepl a nti ng de envoeten’ g ras. de overzi a a r tplekken . Dit zijn chtsk complexe die niet zomaar kunnen (RIS305041). Daarnaast zijn de aandachtspunten worden ‘vergroend’. Voor deze plekken zijn An d ere m a a t reg e le n zo als de upg rade va n bestaande genoemd in de motie ‘Sportinvesteringen in verbeeldingen en schetsontwerpen gemaakt. Met b oomg ro eipla a t se n, he t make n(RIS van307012) ge vel tmeegenomen ui ntj es of gin roene Transvaal’ de studie.

Re f lectie prikkelende visualisaties worden de kansen voor dee ko motie Sportinvesteringen in Transvaal’ d a ke n wo rden als ‘In me ppe‘ lkans’ meegenomen, maar O p de st udi e i s i nt er n v a n u it ver s ch illen d e a f d elin gen ref lect ie vergroening onder de aandacht gebracht. Het worden hetstu Stellenboschplein en Mandelaplein vor m en n iet de ke r n van de ze die . gegevormt ven, de door het voor ma ken v a n d i ver e ron opening een gesprek metsde stadd ga n gen m et een expliciet benoemd. Verzocht wordt de dekansen project roep en hteetagenderen. d elen v a n d e p la n n en . D e en biedt de gvergroening mogelijkheden te nalyseren om sport en bewegen teui tgebrei Een voorbeeld is de visualisatie van het aanpassingen de buitenruimte. He t s t u dieg eb i e d isstimuleren dichtbemet vo lkt en kentaan een hoge ref l ect i e i s zoveel m ogelijk in d e on tPaul wer p en ver wer k t of is

ve rke er s dr u k . O m te ku nne n ve r g roenen moeten er soms ke u zes wo rden g e maakt. Om de mogel i j k heden i n beel d t e b ren g en z ij n e r o o k bo me n in parkeerst roken bomen voorg es t eld. D aar bij sist uaang d i ee gveever ng rda o et nhet i n gten T r kost a n sev agaat al v a n pa r keer pla atse n. I n de pr aktijk k unnen va a k ten koste v a n één pa r keer plaats dr ie bo me n worden gepl a nt. Voor elke lo c a t ie is g e ke ke n we lk proces nodi g i s en of het b i n n en een lo pen d pro je c t valt. Vo o r reedsl opende proj ect en, w a a rb ij s pr a ke is van e e n o n twe r p, zijn de k ansen verder ni et ve rke n d o m da t h ie r al e e n he r in r ichting pl aatsvi ndt . U itle g va n d e lo cat ies Sp e cia le plek ken in de wijk, die o o k op wi j k- en stadsni veau e e n ro l s pelen no e me n we ‘ Spe cials’. Di t zi j n compl exe p l e kken die n iet e e n vo u dig ku nne n worden ‘verg roend ’, m a a r w a a r een me e r inte g r ale aanpak nodi g i s. Voor deze p l e kken z ij n ver be e ldin g e n e n sche tso nt werpen gema a k t . Met p ri kkelen de v is ualisatie s wo rde n de ka nsen voor verg roeni ng on d e r de a a n da ch t g e br ach t. H e t vor mt de openi ng voor e e n g es prek m e t de stad e n bie dt kansen de verg roeni ng te a ge n d eren .

bi j de ui tl eg va n d e on t wer p en op gen omen . Pr ior ite r ing Een ver vol gst a p is h et b ep a len v a n d e p r ior it er in g. Er is een overzi cht ge m a a k t v a n d e b es t a a n d e g roen e k w a lit eit en i n de wi j k . Wa a r is a l g roen e k w a lit eit en w a a r n iet ? D e overzi chtst ekeni n g v a n d eze k w a lit eit en geef t r ich t in g in d e keuzes om t e i n ves t eren . O ok k a n een p r ior it eit b es t a a n vanui t de buur t zelf , b ijvoor b eeld omd a t een a ct ie ve g roep be woners a a n de s la g w il met zelf on d er h ou d v a n g roen . Een pri ori t ei t k a n ook on t s t a a n om d a t d e ver g roen in g b ijd r a a gt a a n meerdere ecosys t eemd ien s t en , b ijvoor b eeld h et t egen ga a n van hi ttest ress o f h et opv a n gen v a n w a t er. D a a r n a a s t z ijn sommi ge k ansen een vou d ig t e rea lis eren , t er w ijl voor a n d ere een gesprek met d e b u u r t en een verd ere u it wer k in g n od ig is. De ver vol gst a p is om voor d e w ijk d e p r ior it er in g t e b ep a len . Da a r mee k a n ook h et b en od igd e b u d get voor in ves t er in g en beheer worden b ep a a ld . O ok zi j n er mog elijk h ed en om w a a r m ogelijk wer k met wer k te ma ken. De st u d ie k a n geb r u ik t word en om in één oogop s la g de verg roeni ngsk a n s en in een s t r a a t of b u u r t t e z ien .

momenteel eenzelfde onderzoek uitgevoe • Stadsdeel Scheveningen • Stadsdeel Centrum • Schilderswijk • Stationsbuurt • Groente- en Fruitmarkt • Rivierenbuurt • Stadsdeel Laak

ecosystee

M eer stu di es na a r ka nsen vo o r ve rg ro e n i ng D eze s t u d ie is on d erd eel v a n een reek s ve r g ro e n i n g s s tu d i e s n a a r a lle ver s t een d e w ijken in D en Haag. Ee rd e r ve r s ch e n e n d e s t u d ies voor d e w ijken : • Tr a n s v a a l • Ri v ieren b u u r t • S ch e ven in gen • S t a t ion s b u u r t • D u in d or p Voor d e volgen d e w ijken z ijn d e ver g ro e n i n g s s tu d i e n o g i n on t w ik kelin g: • Laak • G roen t e- en f r u it ma r k t • Regen t es s e- en Va lken b os k w a r t ier A a n d e h a n d v a n d eze s t u d ies word e n n u ac ti e f p l e i n e n e n p lek ken ver g roen d en veel b om en a a n g e p l an t. O o k h e e ft h e t t ot res u lt a a t d a t ver g roen in g m a k kelijke r wo rd t m e e g e n o m e n a ls wer k m et wer k k a n s en in p roject en .

Pl e kken die v r ij e e n vo udig o p kor t e t er mi j n k unnen worden ver g ro e nd no e me n we in deze st udi e Q ui ckw i n s. D e ver g ro e nin g sin g re pe n staan e ventuel e st edel i j ke Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

5

R E A C T I E A C O R E N PA RT I C I PAT I E

AC O R D e s t u die g eef t o p e e n go e de mani er i nzage i n a l l erl ei ve rg ro en in g s k a nse n e n le ve r t o p de ze wi j ze een bi j drage aan d e ve r g rot in g van de le e f baar he id in de S chi l derswi j k . Met n a m e h et pla n t en van me e r dan duize nd bomen, wa t i n deze s t u d i e wo rdt voo r zie n, be scho uw t de ACO R al s bi j zonder p osi tief . D e s t u die kan e e n vo o r be e l df uncti e hebben voor a n d e re w ij ken . De ACOR w il m. b. t. de st udi e de vol gende op me r k in g en t er ve rde re uitwe r k in g aan i ndi eners meege ven: • D e i n de S t u die o pg e n o me n h itte kaar t en k aar t wa t eroverl ast i s ve ro u derd. D e re ce n te re kaar te n b enadruk ken nog meer d e n o o dz a a k t ot ing re pe n , zo als vo o rgestel d i n deze studi e. D it is a a nge p a st in d e s t ud ie • ACO R wen s t me e r aan dach t in het document voor één v a n d e bela n g r ijkste co nclusie s: mo g el i j k hei d tot t oe voegi ng v a n d u izen d b o me n; de ze is n u min of meer verst opt i n de ka a r t o p bla dz ij de 33 van de studie e n moet beter zi cht ba a r worden g em a a k t o m de g rote kan se n te i l l ustreren. Er is e e n h oofstuk t oegevoegd d at na d er o p de bo me n i ngaat.

• Zoa l s i n een eerd ere f a s e a f ges p roken , z iet d e ACO R g r a a g de verschi l l ende s p ecia ls, zoa ls op gen omen in d eze S t u d ie, i n de verschi l l en d e p la n f a s es voor gelegd a a n d e ACO R. Indi ener mel dt d a t d e s p ecia ls n a d er word en u it ge wer k t en dat de Gemeent er a a d h ier voor ex p liciet een b ep a a ld b u d get beschi k ba a r heef t ges t eld . D e volgen d e s t a p z a l z ijn om één en ander st r a a t voor s t r a a t u it t e wer ken en ook d e boomstruct uren in d e w ijk verd er t e b ren gen . • De ACO R ge ef t mee d a t voor d e gen oemd e q u ick- w in s st eeds bepa a l de a s p ect en goed b ekeken moet en word en : behoud overst eek b a a r h eid en d oor ga n g voet ga n ger s, behoud/verpl aat s in g b es t a a n d e f iet s n iet jes en O RAC s, k wetsba a rhei d va n b ooms p iegels in d eze s t ed elijke omge v in g, de robuust hei d v a n voor ges t eld e p la n t v a k ken ( g root t e en spi tse hoeken) in rela t ie t ot m a a k b a a r h eid en b eh eer. H ie r vo o r i s aan dac h t in h et h uid ige v o o r st e l, e n w o rd t n og m aals ge co n tro le e rd i n d e uit v o e r ing st e ke n ing. De ACO R ad vi s eer t h et C ollege v a n B& W a k koord t e ga a n met de S t udi e.

• E r z ij n een a a n tal lo pe nde pro je c te n i n de wi j k , waarover m e e r in f o r m a t ie zo u mo e te n wo rde n opgenomen i n de st udi e, o.a . de Rozen bur g e r str aat, H o bbe mast raat en het Meest er d e Br u in plein . D it is v e rde r toegelic ht b ij d e ka a r t m et l o pe n de pro je cte n .

PA RTIC IPATIE Bij d e s t a r t v a n d eze s t u d ie is er d oor d e g e m e e n te D e n H aag on d er zoek ged a a n in d e w ijk . D e h o o fd vr aag d aar b i j w as : ' w a t ver w a ch t u v a n ex t r a g roen in d e w i j k ' . D e u i tko m s t v a n d it on d er zoek is d a t b e won er s vo o r al w aard e h e ch te n a a n g roen w a t n et jes en s ch oon is g e d u re n d e h e t g e h e l e ja a r. Win t er g roen e b ep la n t in g k a n d aar b i j h e l p e n . D i t i s meegen om en in h et b ep la n t in ga s s or t im e n t van d e ze s tu d i e . Bij d e a f ron d in g v a n d eze s t u d ie is oo k g e p ar ti ci p e e rd d o o r D u u r z a a m D en Ha a g. Hu n p a r t icip a t ie vr aag w as : O n d er zoek in d e b u u r t / b ij d e b u u r t ve re n i g i n g e n vo o r al h o e d e ‘ ver b or gen ’ p lek ken geb r u ik t word e n . Z i j n ze vi n d b aar voor d e w ijk ? O f is er b eh oef t e a a n e e n ro u te van p l e k n a a r p lek ? G a voor a l op h a len w a t er l e e ft, we l ke p l e k ke n ( Q u ick w in s en S p ecia ls u it d e s t u d ie ) h e b b e n p r i o r i te i t o m a a n t e p a k ken . U it h et on d er zoek v a n D u u r zaam D e n H aag b lijk t d a t b e won er s goed b eken d z ijn m e t d e ve r s ch i l l e n d e p lek ken in d e w ijk . S p ecia le g roen e ro u te s zi j n g e e n m u s t.

Wel kom t d e wen s n a a r k w a lit a t ief b et e r g ro e n w at n e tj e s i s. D a a r n a a s t is a ct ie ge wen s t om d e ver g ro e n i n g d aad we r ke l i j k t e rea lis eren . O ok h et goed b r u ik b a ar e n o p e n b aar m ake n v a n n u a f ges lot en g roen zoa ls h et NM E te r re i n ach te r d e van O s t a d es ch ool is een wen s.

• We llich t is h et z in vo l e e n ro u te kaar t t e ontwi k kel en. Hi eri n zou p r io r it er in g, plannin g van tijd e n f i na nci ën opgenomen ku n n en wo rden zo dat e r str ate g ie voor ui t werk i ng en u i t vo er in g o n t s t aat. R o ut e ka a r t i s a a nwezig, d it is ond erd eel van h et actie prog ramma v erg roe n e n v e r steend e wijken. Dit is niet o pge n o me n i n de ze s t ud ie

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

6

1 . A N A LY S E

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

7

LANGE LIJNEN

D e ru im t elij ke s ame n han g van De n H a a g wordt i n bel a ng ri j ke m a t e bepa a ld d o o r h e t ste lse l van l ange l i j nen l oodrecht op e n e ven w ij dig aan de kust. Ve el l i j nen l i ggen op de s t ra n d w a llen . D it zijn de o o r spro nkel i j ke verbi ndi ngswegen e ve n w ij dig a a n de ku st e n vo lg e n de va n na t ure hogere p l e kken die in he t landschap aan wezi g wa ren. Daar naast z i j n weg en a a n g e le gd lan g s de al b estaande watergangen zoa l s de H a a g s e be e k e n de L aak. De l i j nen l oodrecht op d e s t r a n d w a llen ware n o o r spro n kel i j k verbi ndi ngswegen d oor h et dr a s s ig e po lde r landschap g el egen t ussen de bei de s t ra n d w a llen . Z ij ve r binde n h e t acht erl a nd va n Den Haag m e t de s t a d en de ze e . D e S ch ilder s w i jk is o pg e span ne n tussen de hi st ori sche s t a d s g r a ch t en he t lijn 11 tr acé , de hui di ge Heemst raat/ p a ra l lel weg. D war s do o r de w ijk lo pe n hi st ori sche st ructuren zoa l s de H o ef k ade e n de Ko n in g str aat . C entra a l i n de wi j k i s d e Va illa n t laan . Elke lijn he e f t zi j n ei gen k ara k t er en f u n ct ie en v r a a g t o m z ijn e ig e n be naderi ng. S a men vor men ze d e r u g g en g r aat e n de o mkade r ing van het gebi ed en zi j n d a a rdo o r h et v isite kaar tje van de wijk .

Door deze l i j nen t e ve rg ro en en ver ande rd me te e n he t aanzi en van de hel e wi j k .

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

8

HOOFDBOOMSTRUCTUUR

D e h o o f db o o m s tr u c tu ur valt vo o r e e n g root deel sa men met d e l a n g e lij n en die de wijk be g re nzen en doorsni j den. Er word een o n der ve rde lin g g e maakt in d e bestaande st ructuur, d e pot en t iele str u c tu ur e n de str uctuur op wi j k ni veau. D e ze la a t s t e c ate go r ie is van be lang op wi j k ni veau. In de ve rg ro en in g s s t udie wo rdt e r aanda cht best eed a a n het ve rst er ken v a n de ho o f dbo o mstr u c tu ur.

Le ge n d a Hoofdboomstructuur Ambitie hoofdboomstructuur Wijkboomstructuur Missing link

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

9

PLEKKEN

D e ver a s s in g van de Schilde r sw ijk zi j n de vel e pl ek ken, p l e i nt j es en pa rkje s. Vaak z ijn dit g roene pl ek ken met een g root a a n b o d a an spe e lvo o r z ie n in g e n di e i nt ensi ef worden ge b ru ik t . D e s t eden bo u w kundig e o pze t van de wi j k i s zo da t de p l e kken , m et u i tzo nde r in g van de ve rkeerspl ei nen, ni et aan d e l a n g lij n en lig g e n maar juist ve r sto pt bi nnen de i ndi vi duel e buur tjes. Mensen die dagelijks over de Vaillantlaan, Parallel weg of l a ng s de g r a cht do o r o f lang s de Schi l derswi j k f i et sen of ri j d e n z u llen de ple kke n no g no o it he b ben gezi en. Voor de leef b a a rh e id van de wijk z ijn deze vel e k l ei ne pl ek ken sa m en es s en t ieel, ze vo r me n he t har t va n een buur tj e en i s de p l e k o m t e k u n ne n spe le n o f ve r blijven. De pl ek ken worden ge b ru ik t a ls over lo o pg e bie d vo o r k le ine school pl ei nen en a l s on t m o et in g s plek ke n vo o r de buur t. El ke pl ek heeft zi j n ei gen i d e n t it eit en u it str alin g , e n ze h e bbe n gemeen da t ze a l l emaal h e t j aa r ro n d dru k be zo cht wo rde n. In d e ver g ro en in g sstu die wo rdt e x tr a aanda cht besteed a a n d e p l ek ken .

S o mmig e ple kke n z ijn al g roen, andere pl ek ken z i j n een vo u dig g ro e ne r te make n e n voor een derde categori e z i j n er g rot ere in g re pe n no dig. Do o r i n te zet t en op deze p l e kken o n t s t a at e n in te r n n e twe r k van g roene speel en on t m o et in g s plek ke n als r u g g e n g r aad va n de S chi l derswi j k .

Le ge n d a Park Plein Sportveld/ Speeltuin Verkeersplein Binnentuin/ Hofje Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

10

PLEKKEN

Park, Hannemanplatsoen

Park, Jacob van Campenplein

Park, Sportcentrum De Houtzagerij

Verkeersplein, Vaillantlaan

Plein, Rozenstraat

Plein, De Bockstraat plein

Speelplein, Vermeerpark

Speelplein, Teniersstraat

Park, Wijkpark

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

11

GESCHIEDENIS EN MONUMENTEN IN SCHILDERSWIJK

Voor de ver g ro e n in g van de Schilde r swi j k i s het va n bel ang de h i st or ie t e beg rijpe n. De w ijk we rd hoofdza kel i j k i n de 19e e e u w g ebo u wd, maar te n tijde van de g rote S tadsver ni euwi ng i n de j a ren tachtig g rote nde e ls deel afgebroken en h e rb o u wd. D a a r n a zijn e r no g e nke le gebouwen i n de wi j k op n i eu w g ebo u wd. M e t n ame aan de g racht en i n het hoek j e ron d o m h et Ver me e r ple in zijn e n ke le Ri j k s en gemeentel i j ke m on u m en t en . He t m eren deel van dit w ijk be staat ui t gebouwen ui t de p e ri o de v a n de stadsve r n ie uw ing. De ze stra t en en bebouwi ng z i j n p r a g m a t is ch e n f u nc tio ne e l o n tworpen. De hi st ori sche s t ra t en da a rente g e n he bbe n e e n meer k l ei nschal i ge a rch i t ec t u u r. D e be bo uw ing is do o r g aans l ager, soms gel egen a a n s m a lle s f eer vo lle ste e g je s. I n deze hi st ori sche st raten zorge n be wo n er s ze lf vaak vo o r aanl eg en het onderhoud v a n g ro en in de str aat. In h et o n t wer ppro ce s is re ke nin g gehouden met de s t e d en bo u w k u n dig e o pze t e n de verschi l l ende a a n wezi ge t i j d sla g en in de wijk. De ve r spre id l i ggende hi st ori sche p a n d en s t a a n me e stal aan str ate n die zel f qua materi aal en u i t st r a lin g n iet als h isto r isch aan te merken zi j n.

Er i s op d e ze plek ken g e e n ande re be n ade r ing nodi g da n el ders. De ve rg ro en in g in de ze str ate n ve r be te r t het st raatbeel d zowel voor h is t o r is ch e als n ie t h isto r ische pa nden. Het eni ge a fw i j ken de g ebie d is ‘ he t f o r t ’ J aco b van C a mpenstra a t . Hi er vor m en g eb o u we n e n str ate n same n een hi stori sch ensembl e m e t een bij zo n de re ve r hardin g. H ie r worden de st a ndaard ve rg ro en in g s m aatre g e le n nie t als passend er varen en i s er ge kozen o m m et maatwe r k in te g aan op de verg roeni ng va n d e ze h is t o r is ch e ple k. Legenda Historisch gebouw Monumentaal gebouw Rijksmonument Gemeentelijk Monument Historisch verharding

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

12

MONUMENTEN

1. Voormalige "Peco Suikerwerken" (1896).

2. Schoolgebouw in neo-renaissancestijl (1907).

3. Schoolgebouw in neo-renaissancestijl (1894).

6. Complex van ca. 200 arbeiderswoningen (1885)

7. Muurreclame in Art Decostijl (1992).

11. Remisegebow voor tramstalling (1906).

12. Complex van 46 arbeiderswoningen (1898).

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

8. Bastion le Roi. Voormige weeshuis (1867).

4. Woningen met socialhistorische waarde als een project dat de woonomstandigheden van de armen verbeteren (1882)

9. Kerk van de Heilige Martha (1909)

5. Lukaskerk. Voormalige diaconale bakkerij annex woonhuis voor de bakker en bergplaats voor granen (1855).

10. Schoolcomplex in overgangsarchitectuurstijl (1909).

13. ‘ Het f or t ’ J a cob v a n C a mp en s t r a a t ( 1 8 9 9 ) .

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

13

B E O O R D E L I N G K WA L I T E I T E N K WA N I T E I T B E S TA A N D G RO E N GOED

GEMIDDELD

SLECHT

Jacob Catsstraat

Jacob Jordaensstraat

Hobbemastraat

Van de Vennestraat

De Bockstraat Plein

Teniersstraat

Hendrick Goltziusstraat

Korte Cuypstraat

Go ed Een aantal straten en plekken in het studiegebied h e b ben n u a l een go e de ho e ve e lh e id kwa l i t a t i ef g roe n . D it bet eke nt dat de str ate n e n pl ek ken b ove n g em iddeld g ro e n zijn e n he t g roen i n goe d e t o es t a n d is. H e t be te ke n t nie t da t deze s t ra t en en plekke n af zijn. Oo k voor deze p l e kken wo rden de mo g e lijkh e de n ve r kend om d e b e s t a a n de g ro e ne kw alite it no g verder t e ve rg rot en . Gemi dd e l d In ve e l s t r a t en en o p ve e l ple kke n z ijn e en aant a l b ome n o f a n dere be plan ting aan we zig. Ma a r op d e ze plek ken is de pote n tie ste r k o n derbenut e n i s er n o g ve e l me e r mo g e lijkheden de s t ra t en en plek ke n g ro e ne r te make n . S lec h t In een a a n t a l str ate n e n ple kke n i n het s t u d i eg eb ied z ij n nau we lijks bo me n en a nder g roe n a a n wez ig , e n h e t g e he e l he eft geen g roe n e k w a lit eit. H ie r is vaak de st ra a t va n ge ve l t ot g e vel ve r hard e n g e e f t zo do ende een t roos t eloze in dr uk. Op de ze ple kken moet h a rd g e wer k t wo rde n o m e x tr a g ro e n toe te voe gen o m de ho e ve e lh e id kwalitatief g roen t e ve r b et eren . D at is do o r g aan s e e n u i tdagi ng, om d at in deze str ate n me e stal de o nderg rond e n b oven g ro n d dr uk be ze t zijn.

Nicolas Penninghof Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

14

B E O O R D E L I N G B E S TA A N D E G RO E N E K WA L I T E I T

O m go ed z ich t te kr ijg e n o p de h uid i ge si t uati e i n de wi j k e n wa t er wel e n n ie t go e d is, z ijn al l e stra t en, pl ei nen en p l e kken beo o rde e ld o p de g ro e n e kwa l i t ei t. D e ka a r t g eef t ee n ove r z icht van de g roene k wal i tei t i n het st u d i eg eb ied. De ro de str ate n e n pl ei nen zi j n doorgaans l a s t i g e plek ken , do o rdat e r e e n h o g e gebrui k si nt ensi tei t i s, zowe l in de b ove n als o nde r g ro n d. Deze stra t en en pl ei nen h e b b en ex t r a a andach t n o dig. De g el e st raten komen veel voor. D it z ij n str ate n me t w at g ro e n, ma a r er i s behoefte a a n m eer over t uig e n d g ro e n. Oo k z ijn er st raten en pl ek ken d i e a l g ro en z ij n, hie r wo rdt o o k o nderzocht of de g roene kwa l i t eit n o g verde r ve r be te rd kan worden.

Lege n d a Goed Gemiddeld Slecht

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

15

H I T T E S T R E S S E N K L I M A AT

Geomo r fo l ogi e Bi j h et m a ken v a n nie uw g ro e n zijn de b odemomst a ndi gheden h e t beg in pu n t . De n H aag lig t vo o r e en g root deel op oude s t ra n d w a llen , dee ls z ijn de ze be de kt met een veenl a a g. Di t i s h e t g e v a l in h e t stu die g e bie d. B ij de aanl eg va n de wi j ken i s e e n z a n dla a g o p he t ve e n aang e br a cht.

H itte stre ss De verg roeni ng v a n d eze w ijk m oet on d er a n d ere b ijd r a ge aan verkoel i ng. O p d eze k a a r t is goed t e z ien d a t d a t op veel pl ek ken ha rd n od ig is. M et n a m e in s m a lle woon s t r a t en word het erg w a r m , ma a r ook op s om m ige p lek ken , zoa ls Bock st raat. O nnod ig lijk t h et , w a n t veel a n d ere ( g roen e) pl ek ken spri ngen er ju is t u it a ls koele p lek ken in d e s t a d .

Lege n d a

Le ge n da

Veen

52 graden celsius*

Zand

51 graden celsius

Veen

50 graden celsius

Zand op veen

49 graden celsius

Zand op veen

48 graden celsius

Wa terover l a st O p en kele p lek ken in d e w ijk on s t a a n b i j e x tre m e n e e r s l ag w a t erover la s t , w a a r b ij meer d a n 2 0 cm w ate r o p s tr aat b l i j ft s t a a n . D it is h et ge v a l in en kele ( d elen van ) s tr ate n zo al s d e Hoef k a d e, Ru ijs d a els t r a a t en Wou wer m an s s tr aat, m aar o o k op p lek ken zoa ls h et Ver meer p lein of h e t p l e i n B o ck s tr aat. D oor m in d er ver h a rd in g a a n t e b ren ge n o p d e ze p l e k ke n e n t e zor gen voor een b od em d ie h et w a te r go e d k an o p n e m e n , k a n w a t erover la s t word en t egen gega a n .

L egenda tot 10 cm tot 20 cm 20 cm en meer

47 graden celsius 46 graden celsius 45 graden celsius 44 graden celsius en lager Water Gebouwen *temperatuuren wordt aangegeven als gevoelstemperatuur.

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

16

P R I O R I TA I R E L O C AT I E H I T T E E N WAT E RO V E R L A S T

D e g em een t e h e e f t vo o r h e e l De n Haag i n k a a r t gebra cht we l ke bu u r t en en str ate n he t me e st pri or t a i r zi j n wa t bet reft wa t erover la s t o p str aat, w ate rove r last bi j panden. H e t b lij k t da t ove r g rote de e l van de S chi l deswi j k i n de top v i j f s t a a t v a n pl e kke n waar zowe l w at eroverl a st bi j panden a l s kwet s b a a r h eid te n g e vo lg e van h ittest ress. De urgenti e i s d u s g ro ot o m j uist in dit g e de e lte va n de S chi l derswi j k a a n d e s la g t e g a a n me t ve r g ro e n in g , o m het hi tte- ei l and ef f ect t e ve r k lein en en wate rove r last te g e n te gaan. D a a r n a a s t s t a a t de H o e f kade in de top vi j f van k wet sbare h oofd weg en voo r wate rove r last. De Hoef k a de i s a l een p roj ec t en v a lt buite n de ze stu die .

Le ge n d a Kwetsbare buurten voor hitte en wateroverlast Kwetsbare buurten voorwateroverlast Kwetsbare buurten voor hitte Kwetsbare straten voor wateroverlast

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

17

toch invulling te geven aan de natuurkansenscan is globaal geïnventariseerd wat de huidige natuurwaarden H U I D I G E N AT U U RWA A R D E N E N K A N S E N zijn van de Schilderswijk en welke kansen er liggen om de lokale populaties te versterken en de biodiversiteit binnen de Schilderswijk te vergroten. Daarbij is ook plaatselijk van bestaand groen gekeken of dit kan worden verbeterd. Insecten ( dag v l i nder s en w i l de b i j e n ) Am f ib ieë n e n repti el en S a m e nva t t i ng Doelsoorten I n d e S ch ild er s w ijk z ijn n iet veel w aar n e m i n g e n b e ke n d Geschi k t habi t a t voor a mf ib ieën en rept ielen is n a u welijk s In h e t k a der v a n de ve r g ro e nin g is g eï n ventari seerd wa t de v a n d a gv lin d er s en w ild e b ijen . G el e t o p h e t aan we zi g e aan wezig in de Schilderswijk. Voor amf ibieën kan in g roen vakken h u i d ig e n a t u u r waarde n z ijn van de Schi l derswi j k en wel ke b iot oop z ijn voor a lgemis eenversteend in d e s tad , tu n e n p90% ar ke n l a ndbi ot oop wordis en het gereameest lis eerd . Een on dbevolkte er b ep la n t in gstukje van ka n s en er lig g en o m de ze te ve r ste r ke n. Bi j de verg roeni ng l i gtDe Schilderswijk dicht Nederland. Dea lwijk eni n evoor voor komen d e s oor t en t e ver w a ch t en . Hedera k a n bi j vo or b eeld d oor d e ge won e p a d b en u t word en .

d e n a dr u k o p h et make n van ro buust en a a ntrek kel i j k g roen, bebouwd met meerlaagse bebouwing en er zijn weinig groenvoorzieningen is erp l an ook Voor d a gv lin d er s is h et v ain n bde ela nwijk. g d at Toch d e w aard te n Al l een i n de pa rken w a a r g rot ere a a n een ges lot en v a k ken m et m e t zoveel m o g elijk n atuur waarde . Op de na t uurwa a rdenk a a r t a a n wez ig z ijn en vold oen d e p la n t e n d i e n e c tar g e ve n . st ruweel of bl oe m rnatuur ijk g r a s mogelijk z ijn , is h et k a n s r ijk om s coor t de S ch ilde r swijk g e midde ld ze e r l a a g. Voor de vol gendein de Schilderswijk te vinden. S oor t en a ls kon in gin n ek r u id , v lin d er str u i k e n ve r s ch i l l e n d e echt va n betekenis t e k u n n en z ijn voor a m f ib ieën en d eze t e s oor t en is er a andach t: B r u in e k ikke r, ge wone pa d en k l ei ne s oor t en d is t els z ijn voor b eeld en v a n vo o r vl i n d e r s g e s ch i k te voorzi en van opt ima a l h a b it a t . w a t er s a la m a n der, vlin de r s, huismu s, vl eer mui zen, egel s en Op de natuurwaardenkaart van Den Haag (RIS299279) scoort Schilderswijk n ect a r p la n tde en . D e w a a rd p la n t en gemiddeld z ijn o.a. h e e s tezeer r s al s laag. h u l s t, Doel soor t en voor d e S ch ild er s w ijk z ijn d e b r u in e k ik ker, v a a t pla n t en .

D o or h e t to e vo e g e n van (opga a nd) st ruweel , ha a g s p or keh ou t en weged oor n . Voor w il d e b i j e n zi j n in zo nhet nige wone pa d en lein e w a t weinig er s a la ma nverschillende d er, ma a r en kel soorten e n b lo em r ij k g r as r ije n inse c te n aantrek kende bomen wordtDat ge wil zeggen datd eerk relatief planten en dieren zijn aangetroffen veget a t ies m et veel in h eem s e k r u id a chti g e n e n h e e s te r s d i e op l ocati es van vold oen d e omv a n g zoa ls p a r ken en g rot e h u n l eef o m g e v in g ve r be te rd. Spe cif iek hebben de vol gende verleden. De huidige natuurwaarden van het gebied zijn derhalve n ect a r b ied en vbeperkt a n b ela n g. tot soorten die zich binnen bi nnentui nen. p l a n t en m eer w aarde vo o r inse c te n : koni ngi nnek rui d, rode s p oo r b lo em , dropplant, vlin de r str uik, verschi l l ende soor t endit zeer stadse habitat weten te handhaven. d i s t els ; h ees t er s als h ulst, spo r ke ho ut en wegedoor n. Door ga zons eco lo g is ch te be h e re n z al o o k de soor ten ri j kdom a a n v a a t pla n t en t o ene me n D e bio di ver s it eit in de wijk kan ve rder verg root worden d oor een di ver s ite it aan bo me n me t het kenmerk ' ecol ogi sch p a ss en d' u it de so r time ntslijst toe te pa ssen, door b ooms pieg els in te plante n, g e ve ltu in t j es aan te l eggen.

N a t u u r ka n s e n Voor iedere h er in r ichting is h e t co n f o r m het bel ei d ui t de Not a St a d s n a t u u r verplicht e e n natuur kan senscan ui t t e voeren. D e her in r ich t in ge n die vo o r tko me n ui t deze st udi e zi j n al l en ge ri ch t o p ver g ro e nin g , daar vo o r is g l oba a l geï n ventari seerd w a t de h u idig e n atuur waarde n z ijn va n de S chi l derswi j k en we l ke k a n s en er lig g e n o m de lo kale popul ati es t e verst erken e n d e bio di ver s i te it bin ne n de Schilderswi j k t e verg rot en. Do e l s o o r te n D e Sch ilder s w ij k is he t me e st dichtbe vol k t e stuk j e Nederl a nd. D e wij k is ver s te e nd e n vo o r 90% bebouwd met meerl a a gs b e b o u w in g en er z ijn we in ig g ro e n vo orzi eni ngen i n de wi j k . Op d e n a t u u r w a arde n kaar t van De n H aag ( RIS 299279) scoor t d e Sch ilder s w ij k g e midde ld ze e r laag. Da t wi l zeggen dat er re l a t i ef wein ig ve r sch ille nde so o r te n pl a nten en di eren zi j n a a n get ro f f en in he t ve r le de n . De huid i ge na t uurwa a rden van h e t g eb ied z ij n daaro m be pe r kt tot soor ten di e zi ch bi nnen d i t zeer s t edelijke h abitat we te n te handha ven.

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

18

Broed voge l s In d e S ch ilder s wijk ko me n ve r sch ille nde soor ten broed vogel s voor. H et b et re f t me t name alg e mene stadsvogel s a l s de s t a d s du if , m eeu we nso o r te n , h uismu s, ek ster, merel , k a uw, z w a r t e k r a a i en de e xotische h alsban dpa rk i et . Ron d h et Ter n ie r splan tso e n e n de H o utzageri j i s een kol oni e v a n d e h u is m u s aan we zig. Oo k is e r een kol oni e a a n wezi g n a b i j de Ver m eer str aat e n e e n bij de S uze Rober t sonst raat. V l a k b u it en de wijk in de Ko n in g str aat i s te vens een kol oni e a a n wez ig. G ro en in de dire c te o mg e ving i s essenti eel voor de h u i sm u s. Wa t me t name o n tbre e kt b i nnen de S chi l derswi j k i s opg a a n d s t r uwe e l vo o r vo g e ls o m i n t e broeden en te f oe ra g eren . D e s tr u we e lbro e de r s lijke n met na me a a nge wezen op t u in en en en ke le g rote re plantso e nen. In de bui tenrui mt e a a n wez ig s t r u we e l is vaak van o n vol doende omva ng en h oogt e o m b en ut te wo rde n do o r vo gel s a l s nestpl a a t s. Ook de a a n plan t van g e ve lg ro e n is voor de hui smus en a n d e re vo g els ze e r inte re ssan t. M et na me vuurdoor n en k l i mo pg e vels t er h o o g te van de n e stl oca t i es. De hui smus i s ge b a a t b ij k r u id e n r ijk ko r t g r aslan d.

D a t i s a a n wezi g bi j het J a cob v a n C a m pe nple in , maar dit is zeer l ast i g berei k baar voor de h u is m us o mdat e r o n vo ldo ende dek k i ng a a n wezi g i s i n de direc t e n abijh e id. Do o r hag en a a n t e brengen rond d e g r a s velden ku nne n de o mstan dig heden voor de hui smus worden g eo pt imalise e rd. Ee n g e me n gde haag met mei door n, s l e e d o o r n , h u ls t e n Spaanse aak g e n ie t de voorkeur va n wege d e g rot e b ij dr a g e aan de bio di ve r site it . V lee r mu i ze n D e g r a ch t en r in g van De n H aag maakt onderdeel ui t va n het e ss e n t ieel leef g ebie d van de g e wo n e d wergvl eer mui s. Deze f oe ra g eer t v a a k in de bu ur t van water. In de S chi l derswi j k z i j n g een g rot e ko lo nie s be ke n d vo o r t e komen. Wel zi j n er zome r - en pa a r ve r blijf plaatse n van de ge wone d wergvl eer mui s a a n wez ig. Ver w acht wo rdt dat e r ve r sp rei d over de wi j k meer ve rb l ij f pla a t s en van de g e wo n e d we rgvl eer mui s en van de ru i ge d wer g v lee r muis aan we zig z ijn . D eze soor ten zi j n geba a t b i j e en g ro ot a a n bo d van inse c te n e n i nsect enri j ke l uwt es. D e a a n pla n t v a n bo me n in r ije n die o ok i nsect en aant rek ken e n over ig e in s ecte nr ijke be plan ting e n i s voor deze soor t en ge wen s t .

D a a r n a ast is he t be ho ud van bomen l angs de k a des v a n es s en t ieel b e lang. H ie rdo o r o nts taat er meer l uwte op h e t w a t er en z u lle n e r me e r in se c te n aan wezi g zi j n om op t e j a ge n . Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

Grondge bon den zo ogdi eren Het voorkomen v a n g ron d geb on d en zoogd ieren b ep er k t z ich na a r verwacht i ng t ot mu izen ( b os m u is, h u is s p it s m u is ) en d e egel . De bepl a ntin g k a n voor d eze s oor t en voor voed s el en dek k i ng zorgen. D e egel is in d e s t a d s e om ge v in g geb a a t bi j een l andscha p m et s t r u weel d a t voor d ek k in g zor gt zoa l s di cht e clu s t er s m et g roen b lijven d e s oor t en zoa ls st rui k k amperf oe lie, n a a s t g r a s veld en , h a gen en s t r u weel met bessen. Ges ch ik t b iot oop voor d e egel is n og a a n wez ig rond het J a coba h of , J a cob J ord a en s p lein , Ter n ier p la n t s oen , Vennepark , Ver m eer p a r k en h et Ha n n ema n p la n t s oen . Vaatplan te n Er g roei en i n d e s t r a t en t u s s en d e ver h a rd in gen en op k ademuren versch illen d e k r u id a ch t igen en g r a s s en w a a ron d er enkel e zel dzame s oor t en . O p d e k a d emu ren en een keer m u u r zi j n muurpl a nten a a n wez ig a ls m u u r v a ren , t on gv a ren en d e zel dza mere stee n b reek v a ren . I n d e ga zon s s t a a n a lgemen e soor t en a l s zach t e ooie v a a r s b ek en m a d elief je.

S p on t a n e vesti gi ng va n vaat p la n t en d ie b ijd r a gen a a n d e b iod i ver s it eit k an i n het g roen word en n a ges t reef d d oor m id d el v a n ecol ogi sch behe er. Ve r binding Bi nnen de S chi l d er s w ijk z ijn geen ver b in d in gs zon es a a n wez ig. De verschi l l ende p a r ken en d e b ooms t r u ct u ren vor m en voor vogel s, i nsect en en v leer m u izen een g roen n et wer k b in n en de S chi l derswi j k . D e g r a ch t la n gs d e Hoof t s k a d e, O m en Bi j , Houtzagerss in gel, en d e L ijn b a a n in com b in a t ie m et d e bomenri j en i s va n es s en t ieel b ela n g voor v leer m u izen a ls d e ge wone d wergvl eer m u is. Voor a mf ib ieën en k lein e zoogd ieren i s versprei di ng b in n en d e w ijk b u it en ge woon la s t ig. Veel bi nnentui nen zi j n on b ereik b a a r voor g ron d geb on d en s oor t en . Hi erdoor i s veel p ot en t ieel leef geb ied voor b ijvoor b eeld d e egel ni et beschi k b a a r. Het is ook b ij n ieu w a a n t e leggen pl a ntvak ken va n b ela n g d a t d eze b en u t k u n n en word en d oor g rondgebonden d ieren .

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

Kolonies huismus Schilderswijk

Wat met name ontbreekt binnen de Schilderswijk is opgaand struweel voor vogels om in te broeden en te foerageren. De struweelbroeders lijken met name aangewezen op tuinen en enkele grotere plantsoenen. In de buitenruimte aanwezig struweel is vaak van onvoldoende omvang en hoogte om benut te worden door vogels als nestplaats. Vleermuizen De grachtenring van Den Haag maakt onderdeel uit van het essentieel leefgebied van de gewone dwergvleermuis. Deze foerageert vaak in de buurt van water. In de Schilderswijk zijn geen grote kolonies bekend voor te komen. Wel zijn er zomer- en paarverblijfplaatsen van de gewone dwergvleermuis aanwezig. Verwacht wordt dat er verspreid over de wijk meer verblijfplaatsen van de gewone dwergvleermuis en van de ruige dwergvleermuis aanwezig zijn. Deze soorten zijn gebaat bij een groot aanbod van insecten en insectenrijke luwtes. De aanplant van bomen in rijen die ook insecten aantrekken en overige insectenrijke beplantingen is voor deze soorten gewenst. Daarnaast is het behoud van bomen langs de kades van essentieel belang. Hierdoor ontstaat er meer luwte op het water en zullen er meer insecten aanwezig zijn om op te jagen.

Vleermuisgebruik Schilderswijk

19

D ive r s i te i t a an bo men verg ro te n (voge ls, in secte n, v leer mu i ze n ) D e Sch ilder s w ij k he e f t e e n r ijke di ve r s i t ei t a a n stra a t bomen. Bi j d e a a n pla n t van nie uwe bo me n is het noodzakel i j k da t e col o g is ch w a a rd e vo lle so o r te n wo rden aangepl a nt. Hi er voor ka n g ebr u ik worde n g e maakt van de sor ti ment sl i j st. Door zove e l m o g elij k vo o r so o r te n te k ie zen met een hoge score on d er “ Eco lo g is ch passe n d” , wo rde n soor ten gekozen di e veel re l a t ies h ebben me t inse c te n e n de r ha l ve veel bi j dragen a a n d e b i o di ver s it eit. Ee n go e d vo o r be el d i s de boomhazel a a r, wa a r zowel m en s als die r ple z ie r he e ft van de noten.

B loe m r ijk gr as ( i nsecten, vogel s, kl ei ne zo ogdi eren) De aanl eg va n b loemr ijk g r a s la n d is voor a l z in vol a ls h ier vol doende opper v la k t e voor is. I n b es t a a n d e p a r ken of l ocati es met vol d oen d e r u im t e zoa ls h et s p eelp lein b ij d e Va n O stadest raat k an d it word en gerea lis eerd . Een voor b eeld bet reft het J acob v a n Ka mp en p lein w a a r in d e h u id ige s it u a t ie veel g ras aan we z ig is. D it k a n ( d eels ) word en omge vor m d naar bl oemri j k g r a s. D oor d it t e comb in eren m et h ees t er s wordt er meer s t r u ct u u r a a n geb r a ch t en z ijn er meer lu w t es a a n wezi g wa a r w a r m t emin n en d e s oor t en a ls d a gv lin d er s v a n prof i teren.

B o o m s p i e ge l s en gevel t uinen (insecte n, voge ls) A a n wez ig e bo omspie g e ls kunne n worden verg root en voorz ien v a n ee n e co lo g isch waard e vol l e bepl a nti ng, i n b e h e er v a n be wo ne r s. De be plan ting k an bestaan ui t l age h e e st er s a ls B e r be r is f r ikar tii o f Loni cera ni t i da, va ste p l a n ten o f een co mbin atie . I n de (ha l f ) schaduw zi j n va ste p l a n ten a ls s me e r wo r te l, do nke re ooi e va a rsbek , ge vl ek t l on gk r u id, bo ere n wo r mkr u id, ove r bl i j vende ossent ong en k l i m o p g e wen s t o m aan te plante n. L a n gs beb o u w ing kunne n g e ve ltu in en worden aangel egd. D oor h ier een mix van vaste plante n i n a a n t e brengen of e e n bes dr a g en d e haag kan ve e l wo rd en bi j gedra gen aan de b i od i ver s it eit . Va kke n me t b eplant ing (ins ecten, voge ls) O m de lo k a le p o pu latie s in se c te n te voorzi en van nectar e n p o llen k u n n e n in n ie uw aan te leggen pl ant va k ken een sor t i m en t wo rden aang e plan t me t ve el bl oei en een sprei di ng ove r de m a a n de n apr il t/ m se pte mbe r. Waar mogel i j k wordt e e n p la n t v a k a l tijd g e co mbin e e rd m et mi ni maal één hoge h e e st er per pla ntvak vo o r str u c tu ur en dek k i ng voor vogel s.

D e a a n pla n t v a n é é n o f e nke le he e sters k an een werel d va n ve rsch il m a ken . Do o r de kk in g te g e ve n a a n vogel s i n de vor m v a n do o r n ig e s tr uike n o f g ro e n blijvende strui ken k unnen voge l s, w a a ro n d e r de huismu s, he t overi ge g roen veel beter b e n u t t en .

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

20

ECOSYSTEEMDIENSTEN

He t ver g ro en e n van de Schilderswi j k heeft een p osi t ie ve im pa c t o p de le e f baa rhei d, bi odi versi t ei t, ve rko elin g , k lim aatadaptatie , e n be vorder t be wegen en ge zon dh eid in d e w ijk. De impac t van het totaal va n de voorg es t elde ve r g ro e n in g smaatre g e len i s weergege ven a l s e cosys t eem dienste n. De huidig e e n voorzi ene di ensten zi j n h i e r na a s t t h em atisch we e r g e g e ve n . He t ver g ro en en van de Schilde r sw ijk za l een posi ti e ve i mpa ct h e b ben o p h et le ve re n van e co systeemdi ensten. O p het ge b i e d v a n g ezondhe id e n o ntspanning za l het g roen voora l b i j d ra g en a a n aan g e n ame re f ie ts en voetga ngersroutes, ve rh o o gde k w a lite it van le ve n e n h e t b e vorderen van soci al e coh e s ie. D a a r n a a s t be vo rde r t h e t g ro e n h e t ima go en de ontwi k kel i ng v a n de w ij k , m et n ame de aan k le ding , bel e vi ng en de bi ndi ng v a n be wo n er s en be dr ijve n me t de wi j k neemt toe. Ui t e r a a rd h eef t he t to e g e vo e gd g roen ook een posi ti e ve i mp a c t o p k limaat e n bio di ve r site it.

Door het t oe voegen v a n g ro en ver min de r t de hitte stre ss, word er voorzi en i n voe ds el vo o r die re n e n plante n, word het netwerk voor d i e ren en pla n t en ste r ke r, wo rdt re g en wa t er afge va ngen, en komt er een bete r micro k limaat. Uit d e ana l yse bl i j k t dat de w i j k t e k a m pen he e f t me t g rote u itda gi ng op het gebi ed va n n a t u u r, h it t e en re g e n wate r, de ze e cosyst eemdi enst en zi j n d u s o o k h a rd no dig. De g ro otste impa ct k an gerea l i seerd worden o p h et g e bie d van h itte stre ss, regen wa t er mi ti gati e, a a n t rek kelij ker make n van de w ijk e n het verhogen va n de kw a l i t eit v a n le ve n

Economische waarden / Imago & Ontwikkeling 1

Aankleding / belevingswaarde / esthetiek

3

4

5

nu gewenst

Binding bewoners, bedrijven en werknemers aan omgeving

nu gewenst

nu

Cultuurhistorische rijkdom

gewenst

Energiebesparing voor gebouwen

nu gewenst

€

€

Hogere vastgoedprijzen (huizen en bedrijven in het groen zijn meer waard)

nu

Investeringen (investeerders hebben een voorkeur voor groene aantrekkelijke locaties, waar de gebruikers prettiger wonen, werken en winkelen)

nu

Productie van voedsel

nu

gewenst

gewenst

gewenst

nu

Visuele afscherming

Representatie / beeldvorming als groene wijk investeerders hebben een voorkeur voor groene aantrekkelijke locaties, waar de gebruikers prettiger wonen, werken en winkelen

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

2

gewenst

nu gewenst

Hogere verblijfskwaliteit in winkelgebieden waardoor winkelend publiek langer blijft

nu

Beschikbaarheid materialen met economisch nu waarde

nu

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

gewenst

gewenst

21

Ecologische waarden / Klimaat & Biodiversiteit

Maatschappelijke waarden / Gezondheid & Ontspanning

0

Verminderen van hitte en hittestress

1

2

3

4

0

nu gewenst

Voedselvoorziening voor dieren en planten

Vormen van een netwerk voor dieren en planten

Waterafvang door regenwater vast te houden grondwater te stabiliseren en water te verdampen en directe uitdroging van de bodem door schaduw tegengaan

Meer leefruimte voor dieren en planten

Bodemvruchtbaarheid verbeteren

` lO

CO2 vastleggen

Aangenaam microklimaat creëren (verkoeling, schaduw, beschutting tegen wind)

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

Veraangenamen fiets- en voetgangersroutes

nu

Verhogen kwaliteit van leven (mensen vinden groen aantrekkelijk en prettig)

nu

Verminderen wind

nu

1

2

3

4

gewenst

nu gewenst

nu gewenst

gewenst

gewenst

nu

Minder geluidoverlast

gewenst

nu gewenst

nu gewenst

nu gewenst

nu

Sociale cohesie (bijvoorbeeld door buurt tuinen of bankjes in het groen)

nu

Recreatie (mensen lunchen of flaneren langs het groen)

nu

Bewustwording /educatie

gewenst

nu

€

gewenst

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

Lagere zorgkosten (groen nodigt uit tot bewegen en vermindert stress)

gewenst

gewenst

nu gewenst

nu gewenst

22

2. WERKWIJZE

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

23

WERKWIJZE

I n lei d i ng In d i t o n der zo ek is vo o r he t stu die g ebi ed i n k a a r t gebra cht w a a r g ro en t o eg e vo e gd kan wo rde n, om de l eef k wal i tei t t e ve r b et eren . De f o cus lig t daar bij op het t oe voegen va n b ome n , g a zo n en be planting. Daar vo or i s er een dui del i j ke we rkw ij ze bepa ald, waar in pe r str aat en pl ek gekeken wel ke t oe vo eg in g v a n g ro e n passe nd is. Vo rmgev i ng Voor di ver s e plekke n z ijn o p blo k-, e n stra a t ni veau schetsen ge ma a k t . D it z ij n de ‘ Quick-win s’ . Dit betreft vaak onbenutte ve rh a rdin g s v la k ke n, le g e g azo n s waar bomen toege voegd ku n n en wo rden o f te bre de sto e pe n . Ni euwe g roen va k ken z i j n een vo u dig en lo g isch o ntwo r pe n. Er i s een onder maat v a n 2 5 m 2 bepa ald waar aan e e n nie uw g roen vak mi ni ma a l m oe t vo ldo en , o f me e rde re same nha ngende vak ken va n e l k m in im a a l 1 0 m 2 , zo dat de g ro e n vak ken vol doende maat h e b ben o m go e d te wo rde n o nde r houden. Deze pl ek ken ku n n en direc t ve r g ro e n d wo rde n na communi ca t i e met de buurt. S ta d s n a t u u r In D en Ha a g lig ge n ve e l kanse n vo o r het ontwi k kel en van een n a t u u r in clu s ie ve stad e n h e t be re ike n en i n st a nd houden van e e n v it a le s t a ds n atuur.

Vaak le ve r t e e n een voudi ge aanpa ssi ng i n h et o n t wer p e n de u itvo e r ing al na t uurwi nst op. In de b e p l a n t in g s keu ze wo rd h ie r re ke n in g meegehouden, door on d e r a n dere ee n h o g e he e ste r in bepl ant i ngvak ken t oe te voe gen en t e k ie ze n vo o r e co lo g isch rel e va nte bomen.

n het bomen van Transvaal. die bij lopende M et h o d i e k worden In d e ze s t u die is de h e le Sch ilde r swi j k ui t gek amt om a l l e bomen voor m ogelij k h eden vo o r ve r g ro e n in g in de openba re rui mte i n ka a r t t e bren g en. Daar bij is e e n se t ontwerpregel s gebrui k t eteld. om sys t em a t is ch te we r k te g aan. Ui t ga n g s pu n t v a n de ze stu die is robuust en over tui gend g roe n t o e t e vo e g e n . Daaro m wo rde n er geen l osse bomen of ve rd w a a lde g ro e n vlakke n vo o r g estel d, maar wordt er ge ke ken n a a r g rote re str u c tu re n , samenhang en speci f i eke ge b ru ik en b et eke n is van str ate n e n pl ek ken. D e plein en en p ar ke n zijn als in di viduel e opga ven benaderd. Wa a r bij per pl e k g e ke ke n is n aar het prog ramma en de h u i d ig e in r ich t ing. Vaak zijn e r hie r veel mogel i j k heden om g roe n t o e t e vo e g e n.

tuur an de randen e aangegeven van de pelen een rol m een bredere structuren nomen.

Ve r g r o e n i n g Sc h ilde r s wijk | Ontwerpend onder zoek

Na a st het doen v a n d eze in g rep en is h et mogelijk om boomspi egel s t e ver g rot en en t e b ep la n t en , ge velt u in t jes in t e ri cht en en g roene d a ken t e m a ken . D it z ijn r u imt e ef f icien t e ma a t regel en waar m ee een g rot e s la g ges la gen k a n word en in de S chi l derswi j k . Bin n en d e h u id ige b eleid s regels z ijn d it geen ma a t regel en di e d e gem een t e n eem t , p a r t icu lieren k u n n en deze st a ppen zet t en , v a a k m et on d er s t eu n in g of s u b s id ie v a n de gemeente. Da a rom is d it is n iet verd er u it ge wer k t in d eze st udi e.

Wa a r k a b els en leid in gen in d e on d erg ro n d zi tte n zi j n g e e n bomen voorgesteld. Ook wordt er voldoende afstand gehouden v a n ge vels, O RAC ' s et c . D e a f s t a n d e n w aar m e e wo rd t gereken d z ijn a a n gege ven in d e t a b el o p d e vo l g e n d e p ag i n a. Wa a r d a t wen s elijk is zou d en b omen in d e l an g s p ar ke e r zo n e m et f iet s p a r keren k u n n en word en geco m b i n e e rd . O p d e ze m a n ier k a n een g rot ere b ijd r a ge gele ve rd wo rd e n aan d e leef k w a lit eit v a n een s t r a a t . L oca t ies h i e r vo o r zi j n i n d e ze s t u d ie n iet u it ge wer k t .

B om e n O m een l ogi sch ein d b eeld t e b ereiken z ijn in s t r a t en b om en zoveel mogel i j k in s er ie voor ges t eld . Waar mogel i j k z ijn d e b om en n a a s t d e p a r keer zon e voorgest el d, wa a r n od ig in d e p a r keer zon e. Wa a r b ij er rekeni ng i s gehou d en m et een ges ch ik t e t u s s en r u imt e v a n 6 met er bestra t i ng of een veelvou d d a a r v a n . Bij h et p la a t s en v a n bomen i n pa rkee r v a k ken kom t er min im a a l één p a r keer v la k te ver val l en, vaak is h et m ogelijk om in een p a r keer s t rook in pl a a t s va n één p a r keer p la a t s 2 - 3 b om en t e p la a t s en . in d a t ge va l za l de parkeer r u imt e ver s ch u i ven .

Het u it ga n gs p u n t is d a t we goed e g ro e i p l aats e n vo o r goed p res t eren d e b om en a a n leggen . B i j ve r van g i n g e n h et t oe voegen v a n ex t r a b om en in e e n b e s taan d e s i tu ati e h a n t eren we een m in im a le g roeip la a t s van 7 ,5 m 3 vo o r d e 1 e g root t e, 6 m 3 voor d e 2 e g root t e e n 5 m 3 vo o r e e n 3 e g root t e b oom .

Overruimte parkeerstrook ruimte voor boomdam (+1 boom -0 pp) Plaatsing meerdere dammen (+2 bomen -1 pp)

r ete

2m

r

5.5

te me

In de langsparkeerzone kunnen drie bomen worden geplant ten koste vanZonder één parkeerplaats. Of er kan één boom met fietsparkeerplekken worde gerealiseerd, ten koste van één parkeerplek overruimte parkeerplaats

vervangen door boom met 3 fietsnietjes (+1 boom -1 pp)

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

24

Koste n vo o r ext ra bo men Om een go ed be e ld te kr ijg e n in de in vesteri ngen di e nodi g z i j n o m de w ij k t e ve r g ro e n e n zijn vo o r bomen de gemi ddel de kost en in beeld g e br acht. De ko ste n voor de i nri cht i ng van e e n go ede g ro e iplaats, de aan plant en na zorg gedurende h e t eer s t e j a a r zijn apar t in e e n tabel gezet. De kosten z i j n af h a n kelij k van de situ atie . B o men moet en na a a npl a nt ve i l i g wo rden be he e rd. Elke bo o m kr ij gt da a r voor een ei gen we rkpa k ket . D it is af han ke lijk van de p l ek wa a r hi j i n de stad s t a a t . Een b o o m lan g s e e n tr amlijn vraagt meer onderhoud (i .v.m . een veilige g ro e i) dan e e n bo o m i n een pa rk . Voor el ke n i e u we b o o m wo rdt af h an ke lijk van h et werk pak ket bepaal d we l ke g em iddeld e o n de r ho udsko ste n nodi g zi j n. De kosten z i j n weer g eg e ve n in de tabe l e n g e br ui k t voor de berekeni ng i n h et h o o f ds t u k co n clu sie .

mani er heeft het p la n t en v a k ex t r a ca p a cit eit om regen w a t er op te nemen en zor gen we er voor d a t b et red in g n og min d er voor de ha nd l i ggen d word t . Voor d e S ch ild er s w ijk t geld t d a t bet redi ng va n h et b ep la n t in gs v a k ken een r is ico is, d a a rom wordt wa a r nod ig een p la n t v a k voor z ien v a n een voet h ek . Bi j herst rati ngs op ga ven word t d e omliggen d e b es t r a t in g a fwa t erend ri cht in g h et b ep la n t in gs v a k a a n gelegd . Afm e tinge n bepl a nti ngsva kken Voor i ndi vi duel e b ep la n t in gs v a k ken word t een m in im u m m a a t va n 25m 2 aangehou d en , voor een s er ie of g roep v a n v a k ken gel d en mi ni mum ma a t v a n 1 0 m 2 . D a a r n a a s t z ijn d e v a k ken mi ni maal 1,5m b reed . Al s er een bep la n t in gs v a k word t gema a k t in een b red e stoep, bl i j ft er m in im a a l 2 , 5 met er ver h a rd in g over ( in cl. ge vel t ui ntj es) . Al s een bepl a nti n gs v a k t egen een geb ou w a a n kom t t e liggen bl i j ft een verha rd e zon e v a n 0 , 9 m t u s s en b ep la n t in g en ge vel en bepl a nti ng bi j een ge vel met r a m en . I n a f s t emm in g met d e gebouwei gena a r k a n h ier v a n word en a f ge weken . I n h et ge v a l va n een bl i nde ge vel s lu it h et g roen v a k in p r in cip e a a n op d e ge vel .