RIS321107 Bijlage Studie Groente en Fruitmarkt vergroening

STUDIE VERGROENING GROENTE EN FRUITMARKT kansen en verbeeldingen voor verbetering van de leefkwaliteit

BURO

SANT

EN

CO

LANDSCHAPSARCHITECTUUR

Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

EchRa p s a rch 2 i tect 0 uur 24 9 D B U RE O SC ANTEE NM CO B l a n ds

1

INHOUD

1.

ANALYSE 6

2.

WERKWIJZE 21

3.

OVERZICHT 26

4.

BOMEN IN STRATEN

5.

SPECIALS 39

6.

QUICKWINS 59

7.

CONCLUSIE 77

BURO SANT EN CO

OPDRACHTGEVER

Gemeente Den Haag

Dienst Stedelijk Beheer :

Bink 36 l Unit M3.55

Edwin Santhagens

Contactpersoon:

Postbus 12620

Ralph Pitlo

Binckhorstlaan 36

Purvi Sanil

Coos van Ginkel

2516 BE Den Haag

Coos van Ginkel

coos@santenco.nl

Nederland

Darina Andreev

070-3463786

2500 DL, Den Haag

32

Anna Johansson Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

2

Schilderswijk Transvaal

Groente en fruitmarkt

Indien niet anders vermeld zijn gebruikte foto's eigendom van Buro Sant en Co of de gemeente Den Haag. Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

Moerwijk B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

Kaart: Mapbox 3

O P G AV E

A a n l e i d i ng He t d o el v a n de ze stu die is, via o n twerpend onderzoek , de ka n s en vo o r h et str u c tu re e l ve r g ro e nen va n de Groente en Fru i t m a r k t in D en H aag in kaar t te brengen. D e ze s t u die ko m t vo o r t uit g e me e n tel i j k bel ei d en de vra a g v a n de s t a d o m e e n be te re le e f kw alitei t . Verg roenen i s een v a n de dr ie s peer punte n g e no e md in ‘Agenda Rui mte voor de St a d ’ ( R I S 2 9 5 0 16). Me t de Ag en da G ro e n vo o r de Stad ( RIS 294705) zet de ge me en t e D en H aag in o p de f unc t i e va n g roen voor de l e e f kw a lit eit in De n H aag. De ambitie i s te stre ven na a r een zo h o o g m o g elij ke le e f kw alite it. H e t g aat i n de Agenda Groen d a n o o k over de w aarde n van g ro e n . De wa a rden di e g roen t oe vo eg t a a n de stad wo rde n o o k wel ecosysteemdi ensten ge n oe m d. H et ve r g ro e ne n van de o p enbare rui mte i s een b e l a ng r ij ke en in te g r ale o pg a ve vo o r het toekomstbest endi g m a ke n v a n de stad. B o me n le ve re n i n het bi j zonder een b e l a ng r ij ke bij drag e aan de e co syste e m di ensten, zi e de Nota St a d s b o m en ( R I S307827). Ee n van de ecosyst eemdi enst en, b i od i ver s it eit , is e e n be lan g r ijk thema i n de Not a St a d s n a t u u r ( R I S305824).

M e e r e n geri cht gekozen g roen ve rs t er k t de s tadsn atuur, e n zo de bi odi versi t ei t. Groen ve r min der t b ove n die n de kan s o p wa t eroverl a st en werk t ve rko elen d ( vo o r al bo me n ). H e t dr aagt zodoende bi j aan een t oe ko m s t b es t endig De n H aag , zie de Nota Duurza a mhei d (R IS3 0 1 8 2 9 ) . H e t ove r ko e pe le nd o nt werppri nci pe ‘Groen t e n z i j ’ ( s t en en e r uit, g ro e n e r in ) in de Wegwi j zer Den Ha a g Kl i ma a t b es t en dig R I S308744) stuur t op meer verg roeni ng. D e ro ep v a n u it be wo n e r s o m me e r g roen komt onder meer t e ru g in de in wo ne r so nde r zo e ke n di e j aarl i j k s worden u i t ge vo erd. O o k bij h e t stadsde e l zel f komt regel mati g de v ra a g b in n en vo or me e r ve r g ro e nin g. Verg roenen draagt ni et a l l e e n bij a a n e e n aan g e n ame r le e f k l i maat, maar ook a a n e e n bet ere g ezondhe id, so ciale co h e s i e, t rek t bedri j vi ghei d a a n e n ver h o o g t de w aarde van huize n en k a ntoren en zorgt e r voo r da t de stad k limaatadaptie f k l aar voor de t oekomst i s. Va n u it deze bre de aan le iding is de ze st udi e ui tge voerd. Me t deze s t u die vo o r de G ro e nte en Frui tma rk t werken we co n f o r m de motie ‘ Ve r g ro e n en versteende wi j ken ’

Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

( RIS 298292) , de mot ie ‘A ls eer s t e b om en in ver s t een d e wi j ken ’ ( RIS 3085 5 6 ) en h et in it ia t ief voor s t el ‘ Heet on d er d e voet en ’ ( RIS 305 0 4 1 ) . .

Gebiedskader bedrijventerrein Fruitweg december 2023

Eerder werd doo r d e gem een t e D en Ha a g h et ' G eb ied s k a d er bedri j vent er rei n Fr u it weg' ( RI S 3 1 8 6 6 9 ) voor h et ged eelt e van het st udi egeb ied d a t een b ed r ijven t er rein is. I n d eze st udi e worden voor s t ellen ged a a n voor d e ver g roen in g v a n het gebi ed. In deze s t u d ie ref ereren we a a n h et geb ied s k a d er. Door op de st udi es t e k lik ken k u n t u d irect n a a r d e b et ref f en d e documenten onl in e in z ien .

Nota Stadsnatuur Voor een leefbaar en biodivers Den Haag

Nota Stadsbomen Leefkwaliteit voor de stad

Agenda Groen voor de stad

16-2-2021

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

4

van de ‘lange lijnen studie’ (Kadernota Openbare en goed gekozen groen helpt met het verbeteren reflectie gegeven. De reflectie is zoveel mogelijk in Ruimte Den Haag RIS 107727) en de ‘Visie wijk- en van onze stadsnatuur, en zo de biodiversiteit. de schetsontwerpen verwerkt of is bij de uitleg van de buurtgroen, Stadsdeel Centrum’ (RIS298636). Voldoende groen vermindert bovendien de kans op schetsontwerpen opgenomen. De kansen voor vergroening zijn ingedeeld naar wateroverlast en werkt verkoelend (vooral bomen). Het draagt zodoende bij aan een toekomstbestendig verschillende schaalniveaus (blz 6): Priotitering Den Haag, zie de Nota Duurzaamheid (RIS301829). • stadsniveau, Het overkoepelend ontwerpprincipe ‘Groen tenzij’ Een vervolgstap is het bepalen van de prioritering. • wijkniveau, (stenen eruit, groen erin) in de Wegwijzer Den Haag We zien allereerst kansen om werk met werk te • buurtniveau, Klimaatbestendig (RIS308744) stuurt op meer • blok-, straatniveau. vergroening. Voor elke locatie welk Aanpak ontwi k kel i ngen opis gekeken d e la n ge t erproces mijn nodig n iet is in d e weg. D eze De roep vanuit bewoners om meer groen komt en of het binnen een lopend project valt.

Voor reeds onder is meer in devoor inwonersonderzoeken He t do el v a n deze studie de terug kan sen verg roeni ng i nvan ‘Q ui ck Wi ns’ z ijn in d e or ga n is a t ie voor gelegd a a n d e lopende projecten, waarbij sprake is van een VO 2019 en 2020. Ook bij het stadsdeel zelf d e Gro en t e en Fr u itmar kt in be e ld te brengen. Hi erkomt mee Ad viofesDOContwerp, ommi sszoals ie Ohet p enKaapseplein b a re Ru imt ( ACO R) . Z ij h eb b en ene Schalk regelmatig de vraag binnen voor meer vergroening wordt g eh o o r ge g e vevan n aan de ambitiVergroenen e om de draagt l eef k wal t hi erBurgerstraat, posi ti ef opzijngea v is eerd . D itniet b etverkend eken t d a t we h ier mee dedkansen verder het stadsdeel. nieti tei alleen omdat hier al een herinrichting plaatsvindt. i n d e s t a d t e ve r h o g ebijn aan e n een de aangenamer r uimtel i j keleefklimaat, k wal i tei t maar va n ook de spel regel s/ ra nd voor w a a rd en voor d eOok in r ich t in g v a n d eze naar het toevoegen van bomen in de wijk is studie een betere gezondheid, sociale cohesie, trekt op e n ba re r u im t e te ve r g rote n. M e t d eze studi e brengen we l oca t i es hebben gema a k t . D e volgen d e s t a p is h et s t a r t en gedaan.

Voor het (bij)planten van bomen is een bedrijvigheid aan en verhoogt de waarde van huizen e e n t ot a a lover zich t van ve r g ro e n in g sk a nsen voor deze wi j k . van par t i cioverzichtskaart pati e met d egemaakt b u u r t . (blz 15). aparte en kantoren. Vanuit deze brede context is deze studie Transvaal He t g a a t o m h et to e vostudie e g e nuitgevoerd. van g ro e nMet i n deze de hui di gevoor si tua t i e. werken we conform de motie ‘Vergroenen de locaties Een Uitleg derdevan categor ie is h et t oe voegen v a n b omen in d e d e versteende wijken’ (RIS298292), de motie ‘Als Speciale plekken in de wijk, die vaak ook op wijk- en He t o n der zo ek r ich teerste z ich bomen me t inname op het toe voegen vel estadsniveau st raten. De ed en h ier z ijn op gen omen in versteende wijken’ (RIS308556) eenmogelijk rol spelenhnoemen we voor ‘Specials’. initiatiefvoorstel ‘Heet onder v a n g ro en in de vo en r mhetvan bo me n, bepl a nti ng de envoeten’ g ras. de overzi a a r tplekken . Dit zijn chtsk complexe die niet zomaar kunnen (RIS305041). Daarnaast zijn de aandachtspunten worden ‘vergroend’. Voor deze plekken zijn An d ere m a a t reg e le n zo als de upg rade va n bestaande genoemd in de motie ‘Sportinvesteringen in verbeeldingen en schetsontwerpen gemaakt.

Met b oomg ro eipla a t se n, he t make n(RIS van307012) ge vel tmeegenomen ui ntj es of gin roene Transvaal’ de studie. Re f lectie prikkelende visualisaties worden de kansen voor dee ko motie Sportinvesteringen in Transvaal’ d a ke n wo rden als ‘In me ppe‘ lkans’ meegenomen, maar O p de st udi e i s i nt er n v a n u it ver s ch illen d e a f d elin gen ref lect ie vergroening onder de aandacht gebracht. Het worden hetstu Stellenboschplein en Mandelaplein vor m en n iet de ke r n van de ze die . gegevormt ven, de door het voor ma ken v a n d i ver e ron opening een gesprek metsde stadd ga n gen m et een expliciet benoemd. Verzocht wordt de dekansen project roep en hteetagenderen. d elen v a n d e p la n n en . D e en biedt de gvergroening mogelijkheden te nalyseren om sport en bewegen teui tgebrei Een voorbeeld is de visualisatie van het aanpassingen de buitenruimte. He t s t u dieg eb i e d isstimuleren dichtbemet vo lkt en kentaan een hoge ref l ect i e i s zoveel m ogelijk in d e on tPaul wer p en ver wer k t of is

ve rke er s dr u k . O m te ku nne n ve r g roenen moeten er soms ke u zes wo rden g e maakt. Om de mogel i j k heden i n beel d t e b ren g en z ij n e r o o k bo me n in parkeerst roken bomen voorg es t eld. D aar bij sist uaang d i ee gveever ng rda o et nhet i n gten T r kost a n sev agaat al v a n pa r keer pla atse n. I n de pr aktijk k unnen va a k ten koste v a n één pa r keer plaats dr ie bo me n worden gepl a nt. Voor elke lo c a t ie is g e ke ke n we lk proces nodi g i s en of het b i n n en een lo pen d pro je c t valt. Vo o r reedsl opende proj ect en, w a a rb ij s pr a ke is van e e n o n twe r p, zijn de k ansen verder ni et ve rke n d o m da t h ie r al e e n he r in r ichting pl aatsvi ndt . U itle g va n d e lo cat ies Sp e cia le plek ken in de wijk, die o o k op wi j k- en stadsni veau e e n ro l s pelen no e me n we ‘ Spe cials’. Di t zi j n compl exe p l e kken die n iet e e n vo u dig ku nne n worden ‘verg roend ’, m a a r w a a r een me e r inte g r ale aanpak nodi g i s. Voor deze p l e kken z ij n ver be e ldin g e n e n sche tso nt werpen gema a k t . Met p ri kkelen de v is ualisatie s wo rde n de ka nsen voor verg roeni ng on d e r de a a n da ch t g e br ach t. H e t vor mt de openi ng voor e e n g es prek m e t de stad e n bie dt kansen de verg roeni ng te a ge n d eren .

bi j de ui tl eg va n d e on t wer p en op gen omen . Pr ior ite r ing Een ver vol gst a p is h et b ep a len v a n d e p r ior it er in g. Er is een overzi cht ge m a a k t v a n d e b es t a a n d e g roen e k w a lit eit en i n de wi j k . Wa a r is a l g roen e k w a lit eit en w a a r n iet ? D e overzi chtst ekeni n g v a n d eze k w a lit eit en geef t r ich t in g in d e keuzes om t e i n ves t eren . O ok k a n een p r ior it eit b es t a a n vanui t de buur t zelf , b ijvoor b eeld omd a t een a ct ie ve g roep be woners a a n de s la g w il met zelf on d er h ou d v a n g roen . Een pri ori t ei t k a n ook on t s t a a n om d a t d e ver g roen in g b ijd r a a gt a a n meerdere ecosys t eemd ien s t en , b ijvoor b eeld h et t egen ga a n van hi ttest ress o f h et opv a n gen v a n w a t er. D a a r n a a s t z ijn sommi ge k ansen een vou d ig t e rea lis eren , t er w ijl voor a n d ere een gesprek met d e b u u r t en een verd ere u it wer k in g n od ig is. De ver vol gst a p is om voor d e w ijk d e p r ior it er in g t e b ep a len . Da a r mee k a n ook h et b en od igd e b u d get voor in ves t er in g en beheer worden b ep a a ld . O ok zi j n er mog elijk h ed en om w a a r m ogelijk wer k met wer k te ma ken. De st u d ie k a n geb r u ik t word en om in één oogop s la g de verg roeni ngsk a n s en in een s t r a a t of b u u r t t e z ien .

momenteel eenzelfde onderzoek uitgevoe • Stadsdeel Scheveningen • Stadsdeel Centrum • Schilderswijk • Stationsbuurt • Groente- en Fruitmarkt • Rivierenbuurt • Stadsdeel Laak

ecosystee

M eer stu di es na a r ka nsen vo o r ve rg ro e n i ng D eze s t u d ie is on d erd eel v a n een reek s ve r g ro e n i n g s s tu d i e s n a a r a lle ver s t een d e w ijken in D en Haag. Ee rd e r ve r s ch e n e n d e s t u d ies voor d e w ijken : • Tr a n s v a a l • Ri v ieren b u u r t • S ch e ven in gen • S t a t ion s b u u r t • D u in d or p • S ch ild er s w ijk Voor d e volgen d e loca t ies z ijn d e verg ro e n i n g s s tu d i e n o g i n on t w ik kelin g: • Laak • Regen t es s e- en Va lken b os k w a r t ier A a n d e h a n d v a n d eze s t u d ies word e n n u ac ti e f p l e i n e n e n p lek ken ver g roen d en veel b om en a a n g e p l an t. O o k h e e ft h e t t ot res u lt a a t d a t ver g roen in g m a k kelijke r wo rd t m e e g e n o m e n a ls wer k m et wer k k a n s en in p roject en .

Pl e kken die v r ij e e n vo udig o p kor t e t er mi j n k unnen worden ver g ro e nd no e me n we in deze st udi e Q ui ckw i n s. D e ver g ro e nin g sin g re pe n staan e ventuel e st edel i j ke Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

5

R E A C T I E A C O R E N PA RT I C I PAT I E

AC O R D e ACO R co m plime n te e r t in die ne r s met de voorl i ggende s t u d i e. Het m a a k t o p e e n go e d le e sbare en i nzi chtel i j ke wi j ze d u i d e lij k w a a r in h e t plan g e bie d bomen en g roen vak ken ku n n en wo rden to e g e vo e gd. De ACOR heeft nog de vol gende op me r k in g en :

• Verg roeni ngsm a a t regelen , d ie t en kos t e ga a n v a n r u im t e voor parkeren, z u llen in n a u we a f s t em m in g m et h et prog rammati sch en econ omis ch p rof iel v a n d it geb ied m oet en worden bekeken. O ver leg met D S O M ob ilit eit en Econ om ie i s hi erbi j ge wens t . Di t i s e e n ve r vo lgst ap

• D e s t u die is e ig e n lijk te be sch e ide n over de a mbi t i e: het f e i t da t er een g ro ot aan tal bo me n in het pl a ngebi ed wordt t oe ge vo egd dient me e r ove r he t vo e tlicht t e worden gebra cht . In d i en a lle vo o r zie ne bo me n wo rde n toege voegd ont staan i n e e n g ro ot a a n t a l str ate n e nke le o f du bbel e boomst ructuren.

• De ACO R vraag t a a n d a ch t voor h er geb r u ik v a n d e b ijzon d ere best rati ng op e n kele p lek ken in h et geb ied , on d er a n d ere de S cori abri x i n h et Niek E n gels ch m a n p a r k en d e b es t r a t in g op de pa rkeerstrook la n gs d e J a cob S ch orer la a n , gez ien d e f i nanci ël e wa a rd e v a n d eze b es t r a t in g.

• D e ACO R wijst e ro p dat vo o r het bedri j venter rei n Fru i t weg een r uimte lijk kade r re ce n t i s va stgestel d, waari n ve rgelij k b a re a m bitie s zijn g e to o nd. Afst emmi ng va n bei de d ocu m en t en ( v ia g e bie dsste de n bo uw kundi ge va n DS O /S &P) i s n odig. Er he eft ov e r leg p la at sgevond en m et de o pste l le r van h et ruim t e l i j k ka de r Bed r ijvent er r ein Fr uit weg. En ke le vo o rste l le n z ijn n a a r a a n le iding d a a r va n a a ngep a st. Daar n aast i s e r e e n v erw i j zi ng n a a r het b et r ef f end e s t uk opge n o me n . Teven s w o rdt e r voor ver volg s t ud ies aan h et beg i n co n tact o pgen om e n m et d e geb ied s s t ed enb ouwku n dige e n wo rdt de ze a c t iev e r i n h et p r oces b et r okken.

• Met bet rek k i ng t ot d e ver g roen in g v a n d e Fr u it weg n et voor de a fbui gi ng va n d e t r a mr a ils b ij d e h a lt e Wou wer ma n s t r a a t verzoek t de ACO R in d ien er s n a d er t e on d er zoeken of h et trot t oi r wel openb a re r u im t e is ; wellich t d a t a ld a a r ge ves t igd e aut oha ndel a a r en / of e v a n gelis ch e cen t r u m rech t en geld en d k unnen maken. De sto e p i s e ige n d o m van d e ge m e e n t e De n H aag.

• Op en kele plaatse n in h e t plan g ebi ed worden door de ve rg ro en in g de trotto ir s te smal, onder andere aan de kop pen v a n de J aco b Sch o re r laan e n bi j de g rote k ast a nj es a a n de G ro en t e we g. De ACOR vin dt het wensel i j k om i n d e ze m in im a a l d e no r mmaat aan te houden. D it is n a a r a a n le id ing va n d e op m er king van de ACOR gewi j z igd. • In de s t u die wo rde n o p di ve r se l ocati es va ste pl ant en op ge n o m en . De ACOR be scho uwt vast e pl ant en al s kw a l i t a t ief h o o gwaardig maar o o k al s k wetsba a r en vraagt i n d i e n er s h et g e br u ik van he e ste r s te overwegen. D it is n a a r a a n le id ing va n d e op m er king van de ACOR gewi j z igd. • Aan de r a n d van de roto n de o p de Frui t weg zi j n t wee n i e u we bo m en in g e te ke n d; de ACOR wi j st i ndi eners erop d a t e r o p deze lo c atie bo uwo n twikkel i ngen zi j n en verzoek t i n d i e n er s dit n a d e r af te ste mme n . Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

PA RTIC IPATIE D e s t u d ie b et ref t een in ven t a r is a t ie in e e n g ro ot, g e m e n gd geb ied . E r h eef t geen p a r t icip a t ie p l aats g e vo n d e n i n d e G roen t e en Fr u it ma r k t . Voor h et u it voeren v a n d e q u ick w i n s zu l l e n w aar n o d i g ges p rek ken ge voerd word en m et omwo n e n d e n . D e s p ecia ls word en n og verd er on t wo r p e n i n e e n VO /D O t r a ject . D a a r h oor t ook een p a r t icip a t i e tr aj e c t b i j .

• ACO R vraagt in d ien er s om d e Fr u it weg, a ls één v a n d e st ructurerende l ijn en v a n d e s t a d in d it geb ied , u it t e wer ken en al s ‘speci a l ’ o p t e n emen . Fru i tweg i s n a aan le id ing van d e ze o pm e r k ing o pge n o m e n als spe ci al i n h o ofds t uk 5 . 5 De ACO R f el i cit eer t in d ien er s m et d e n om in a t ie voor d e O penba re Rui mt e P r ijs v a n d e G em een t e D en Ha a g voor d e Verg roeni ngsst u d ie S ch ild er s w ijk en z iet d e in d e S t u d ie voor de verg roeni ng v a n d e G roen t e- en Fr u it ma r k t op gen om en speci al s g ra a g t er u g in d e ACO R. De ACO R a d vi s eer t h et C ollege v a n B& W a k koord t e ga a n met de stu d ie m et in a ch t n em in g v a n b oven s t a a n d e opmerk i ngen., i n d e ver s ch illen d e p la n f a s es voor gelegd a a n de ACO R. Indien er meld t d a t d e s p ecia ls n a d er word en ui tge werk t en d a t d e G em een t er a a d h ier voor ex p liciet een bepaal d budget b es ch ik b a a r h eef t ges t eld . D e volgen d e s t a p zal zi j n om één en a n d er s t r a a t voor s t r a a t u it t e wer ken en ook de boomstru ct u ren in d e w ijk verd er t e b ren gen .

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

6

1 . A N A LY S E

Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

7

O P B O U W E N K A R A K T E R VA N D E W I J K

D e G ro en t e en f r uitmar kt is e e n g emengde wi j k t en z u id wes te n van h e t Ce n tr um va n Den H a a g. D e w ij k is o ntstaan to e n de g roente e n fr u it m a r k t in 1932 van de Ve e n kade na a r d e ze w ij k werd ve r plaatst. in die tijd werden ook d e H o ef k a d e e n M ar ktwe g aang el egd en d e Fr u it weg m et aan pale n de be bo u wi ng. Na d e o o r lo g o n t s to n d e r tu sse n de Frui t weg e n d e m a r k t he t h uidig e in dustr iet er rei n. Toe n de eig en lijke g ro e n te e n f r u itma rk t i n 19 9 0 n a a r Leidsche n dam ve r h uisde werdt het ge b i ed t ot wo on g e bie d g e tr ansf o r meer t. De d ri e t ij ds la g en ; de H o e f kade , M ar kt weg en Fru i t weg u it de jare n 30, h e t industr i et er rei n u i t de j a ren 5 0 e n he t o ude mar ktg ebi ed ui t d e j aren 9 0 z ij n no g duide lijk le e sb a a r. De d ri e g eb ieden h e bbe n an de re f u nc tie s en er i s we i n i g s a m en h a n g.

Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

8

LANGE LIJNEN

D e ruim t elij ke s ame n han g van De n H aag wordt i n bel ang ri j ke m a t e b epa a ld doo r he t ste lse l van lang e l i j nen l oodrecht op en e ve n w ij dig a a n d e ku st. Ve e l lijn e n lig gen op de stra nd wal l en. D i t zij n de o o r s pro nke lijke ve r bindin gswegen e ven wi j di g aan d e ku s t en vo lg e n de van n ature h o gere pl ek ken di e i n het l a n d s ch a p a a n we zig w are n. Daar n aast zi j n wegen a a ngel egd l a n gs d e a l bes t a a n de wate r g ang e n zo als de Ha a gse beek en de La a k . D e l i j n en lo o dre ch t o p de str an d walle n waren oorspronkel i j k ve rb i n din g s weg e n do o r h e t dr assig e pol derl a ndschap gel egen t u s s en de beide s t ra n d w a llen . Zij ve r binde n h e t acht erl a nd van Den Ha a g m e t de s t a d en de ze e . D e Gro en t e en f r uitbuur t h e e f t als bel a ng ri j ke e ven wi j di ge s t ru c t u ren : h et L aakkanaal, de Fr u itweg, De Heemstra a t & Pa ra llel weg en d e H o e f kade . E l ke lij n h eef t z ijn e ig e n kar akte r e n f unct i e en vraagt om zi j n e i ge n ben a der ing. Same n vo r me n ze de ruggeng raat en de om ka der in g v a n h e t g e bie d e n z ijn daardoor het vi si tek aar t j e v a n de w ij k . Do o r de ze lijn e n te verg roenen verander t m e t e en h et a a n zie n van de h e le wijk.

Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

9

HOOFDBOOMSTRUCTUUR

De h oo fdboom str uctuu r valt vo or e en g rootdeel samen met de l a n ge lij n en die d e G ro e n te e n f r u itmark t beg renzen en deel s d oor s n ij den . I n de ve r g ro e n in g sstu die wordt er veel a a ndacht b e st eed a a n h et ve r ste r ke n van de h oofdboomstruct uur. de st ru c t u u r o m de Fr uitwe g kan wo rden versterk t en ver ri j k t d oor b ij vo o r beeld h e t to e vo e g e n van ha gen. O p de H o ef k a de is e r ve e l aandach t voor het toe voegen van b om en in b ij voo r be e ld de par ke e r vak ken. O p en rondom h e t k r u is pu n t das als missin g link is aangedui d i s er ook ext ra a a n d a ch t vo o r he t to e vo e g e n van g roen.

Legenda Hoofdbomenstructuur Ambitie hoofdbomenstructuur Missing link

Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

10

PLEKKEN

In d e Gro en t e e n f r uitmar kt zijn e r enkel e pl ei nen. Deze p l e i nen z ij n cen tr ale ple kke n e n zijn va n bel ang voor de st ru ct u u r v a n de w ijk. D oor de s t edenbo uw kundig e o pze t va n de wi j k zi j n het er n i e t veel. H et ce n tr ale spe e lple in bij de school spri ngt i n h e t o o g a ls h et har t van de wijk. Daar naast i s er een l i neai re g roe n s t r u c t u u r lan g s he t kanaal die va n bel ang i s voor de wi j k.

Legenda Park Plein Sportveld/ Speeltuin Verkeersplein Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

11

PLEKKEN

Park aan Laakkanaal

Anna Blamanplein

Marktweg

Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

12

B E O O R D E L I N G B E S TA A N D E G RO E N E K WA L I T E I T GOED

GEMIDDELD

SLECHT

Laakkanaal

Lau Mazirellaan

Dynamostraat

Lau Mazirellaan

Anna Blamanplein

Energiestraat

Fruitweg

Niek Engelschmanpark

Radarstraat

Goed Ee n a a n t a l s tr ate n e n ple kke n i n het st u d i eg eb ied h ebbe n n u al e e n go e de g roene kwa l i t eit . D it be te ke n t dat de straten en p l e kken boven ge midde ld g ro e n z ijn en het g roe n in go ede to e stan d is. H e t b etekent n i e t d a t deze s tr ate n e n ple kke n af zi j n. O ok voor deze plek ke n wo rde n de mo g e l i j k heden ve rken d o m de be staande g ro e ne k wa l i t ei t n og verder t e ve r be te re n. Ge m i dd e l d In ve el s t r a t en e n o p ve e l ple kke n zi j n een a a n t a l bo m en o f an de re be plan ting aan wezi g. M a a r o p deze ple kke n is de pote nt i e sterk on d er b en u t en is e r n o g ve e l me e r mo g el i j k hei d d e s t r a t en en ple kke n g ro e ne r te maken. S lec ht O p e en a a n t a l str ate n e n ple kke n i n het st u d i eg eb ied z ij n nau we lijks bo me n en a nder g roe n a a n wez ig e n he t g e h e e l he e f t d us geen g roe n e k w a lit ei t. H ie r is vaak de st raat van ge ve l t ot g e vel ve r h ard e n g e e f t zo do ende een t roos t eloze in d r uk. Op de ze ple kken moet h a rd g e wer k t wo rde n o m e x tr a g ro e n toe te voe ge n o m de g ro e n e kwalite it te ve r bet eren. D a t i s do o r g a a n s e e n u itdag ing , o mdat i n deze st ra t en m ees t a l de o n de r g ro n d e n boveng rond d ru k b ezet z ij n.

I n de ze stu die he b ben we e x t ra a a n da ch t vo o r de ze ple kke n.

Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

13

B E O O R D E L I N G B E S TA A N D E G RO E N E K WA N T I T E I T E N K WA L I T E I T

O m go ed z ich t t e kr ijg e n o p de h uidig e si t uati e i n d e w ij k en w at e r we l e n n ie t go e d i s, zi j n a l l e s t r a t en , ple ine n e n ple kke n be oordeel d op d e g ro en e k walite it. D e k a a r t g eef t e e n ove r z icht van de g roene kwa l i t eit in h et studie g e bie d. De ro de st raten e n plein en z ij n do o r g aan s lastig e pl ek ken, d oord a t er een ho g e g e br u iksin te nsi t ei t i s, zowe l in de b ove n als o nde r g ro n d. Deze st ra t en en plei n e n he bbe n e x tr a aa ndacht n od i g. D e o r a nje str ate n ko me n ve el voor. D i t z ij n s t r a t en me t w at g ro e n , ma a r er i s b e h o ef t e a a n me e r ove r tu ig e nd g ro en. O ok z i j n er s t r a t en e n ple kke n die al g roen zi j n, h i e r is o o k o n de r zo ch t o f de g ro e n e kwal i tei t n og verder ver be te rd kan wo rde n .

Legenda Goed Gemiddeld Slecht

Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

14

H I T T E S T R E S S E N K L I M A AT

Geomo r fo l ogi e Bi j h et m a ken v an nie uw g ro e n zijn de bodem om s t a n dig h eden he t be g inpunt. De n Ha a g l i gt voor een g root deel o p o u de str and w alle n , de el s zi j n deze bedek t m e t een veen la ag. Dit is h e t g e val in het st udi egebi ed. Bi j de a a n leg v an de wijke n is e e n zandl aag op het veen a a n geb r a ch t . Vo o r bo me n is h e t van bel ang da t ze deel s i n d e ve n ig e o n derg ro n d zulle n g aan wo r tel en. Da a rom i s het b e l a ng r ij k b o m e n te k ie ze n die go e d gedi j en op de vochti ge e n ve en a ch t ig e on de r g ro n d.

H itte stre ss De verg roeni ng v a n d eze w ijk moet on d er a n d ere b ijd r a ge aan verkoel i ng. Op d eze k a a r t is goed t e z ien d a t d a t op veel pl ek ken ha rd n od ig is. M et n a m e in d e ker n v a n d e wi j k , i n het gebi e d d a t in geb r u ik is a ls in d u s t r iet rein en in de Ma rk tweg. La n gs h et k a n a a l en d e t r a m 1 1 lijn is h et rel ati ef koel .

Wa terover l a st O p en kele p lek ken in d e w ijk on s t a a n b i j e x tre m e n e e r s l ag w a t erover la s t , w a a r b ij meer d a n 2 0 cm w ate r o p s tr aat b l i j ft s t a a n . D it is h et ge v a l in en kele ( d elen van ) s tr ate n zo al s d e M a r k t weg, G roen t e weg en Fr u it weg, m aar o o k o p p l e k ke n zoa ls h et J a cob S ch orer la a n s ch oolp lei n . D o o r m i n d e r ver h a rd in g a a n t e b ren gen op d eze p le k ke n e n te zo r g e n voor een b od em d ie h et w a t er goed k a n o p n e m e n , k an w a t erover la s t word en t egen gega a n .

Lege n d a

Le ge nda

L egenda

Veen

52 graden celsius*

Zand

51 graden celsius

Veen

50 graden celsius

Zand op veen

49 graden celsius

Zand op veen

48 graden celsius

tot 10 cm tot 20 cm 20 cm en meer

47 graden celsius 46 graden celsius 45 graden celsius 44 graden celsius en lager Water Gebouwen *temperatuuren wordt aangegeven als gevoelstemperatuur.

Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

15

te versterken en de biodiversiteit binnen de Groente- en Fruitmarkt te vergroten. Daarbij is ook plaatselijk van bestaand groen gekeken of dit kan worden verbeterd. H U I D I G E N AT U U RWA A R D E N E N K A N S E N Doelsoorten S a m e nva t t i ng In h e t k a der v a n de ve r g ro e nin g is g eï n vent a ri seerd wat de h u i d ig e n a t u u r w aarde n z ijn van de Groent e en Frui t mark t i s e n welke k a n se n e r lig g e n o m deze te versterken. O p d e n a t u u r w a a rde n kaar t sco o r t de b uur t gemi ddel d zeer l a a g. Vo o r de vo lg e nde so o r te n is er a a ndacht : Brui ne k i kke r, g e wo n e pad e n k le ine w atersal a mander, vl i nders, h u i sm u s, v leer muize n, e g e ls e n vaa t pl ant en. Door het t oe vo eg en v a n (o pg aan d)str u we e l, ha a g en bl oemri j k g ra s ri j e n in s ec t en a antre kke nde bo me n wordt hun l eef omge vi ng ve rb e t erd. S peci f ie k he bbe n de vo lg e nde pl a nten meerwaarde voor in s ec t en : ko nin g in ne kr u id, ro de spoorbl oem, droppl a nt, v l i n der s t r u ik , ve r schille nde so o r te n di st el s; heesters al s h u l st , s po r keh o ut e n we g e do o r n . Door gazons ecol ogi sch t e b eh eren z a l o o k de so o r te n r ijkdom a a n vaatpl a nten t oe n e m en e.

D e bio di ver s it eit in de wijk kan verder verg root worden d oor een di ver s ite it aan bo me n me t het kenmerk ' ecol ogi sch p a ss en d' u it de so r time ntslijst toe t e passen, door b ooms pieg els in te plante n, g e ve ltu in tj es a a n t e l eggen. N a t u u r ka n s e n Voor iedere h er in r ichting is h e t conf or m het bel ei d ui t d e N ot a S t a ds natuur ve r plich t e e n na t uurk ansensca n ui t t e vo eren . D e h e r in r ichting e n die voor t komen ui t deze s t u d i e z ij n a llen g e r ich t o p ve r g ro e ning, da a r voor i s g l obaal ge ï n ven t a r is eerd w at de huidig e natuurwaarden zi j n van de Groen t e en Fr uitmar kt e n we lke ka nsen er l i ggen om de l oka l e po pu la t ies te ve r ste r ke n e n de bi odi versi tei t bi nnen d e Sch ilder s w ij k te ve r g rote n. Do e l s o o r te n Op de n a t u u r waarde nkaar t van Den Ha a g ( RIS 299279) s coor t de G ro ente - e n Fr u itmar kt ze er l a a g. Dat wi l zeggen d a t e r wein ig ve r sch ille nde so o r te n pl ant en en di eren zi j n a a n get ro f f en . D e huidig e n atuur waard en va n het gebi ed zi j n d e rh a lve b eper kt tot so o r te n die zich bi nnen het zeer st a dse h a b i t a t wet en te han dha ve n . Do o r te verg roenen k unnen d e ze s o o r t en en so o r te n u it de o mg e vi ng worden voorzi en v a n g es ch ik t lee f g e bie d.

A mf i b i eë n e n rept ielen Ge s ch ik t h a b it at vo o r amf ibie ë n e n repti el en i s nauwel i j k s a a n wez ig in de Sch ilde r sw ijk. Vo or a mf i bi eën k a n i n Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

Natuur is overal, ook in de Groente- en Fruitmarkt. Op de natuurwaardenkaart van Den Haag Natuurkansen d e laag. L a a k word verzeggen w a ch t . I ndat de G te - e n verschillende Fr u i tm ar k t zi j n g roen(RIS299279) vak ken la n d bscoort iot oop de word en gerea eerd . Een zeer GroenteenlisFruitmarkt Datenwil erroen weinig Voor iedere het conform het ies beleid de mNota een g rot e kolon v a nuit v leer u izenStadsnatuur b e ke n d . Dverplicht e aan we zi ge onderbepl ant i ng v a n Hed er a k a n b ijvoor b eeld herinrichting d oor d e is geen soorten planten en dieren zijn aangetroffen in het verleden en deze ook niet direct hoeven te worden De therinrichtingen uit deze zijni nallen gericht s oor en z ijn geb a adie t bvoortkomen ij een g root a a n bstudie o d van s e c te n en ge wone pad ben u t word en . A lleen natuurkansenscan in d e p a r ken uit w atea rvoeren. vergroening. Het isruit in die zin relevant in sook ectniet en r ijke lu wvorm tom es. te Dvan einventariseren a a nbestratingen p la n t v a nwat b oer m eaan n i nwelk r i j etype n d i egroen ook g rotere aaneeng esHet lot en v a k kenbestaat met sop t r uhoofdzakelijk weel of b loem ijk verwacht. gebied verharding in de en bebouwing. aanwezig de verschillende want deze uit bverharding.

in herinrichtingslocaties, s ect en a a n t rek ken en over igebestaan in s ect eallen n r i j ke e p l an ti n g e Om n is g ras mogel i j k zi j n , is h et k a n s r ijk om ech t v a n isb op et eken is t e Er zijn veel bedrijfsterreinen aanwezig die vrijwel geheel verhard zijn. De huidige natuurwaarden van d eze s oor t en ge st. D a a r n a a s t i s h ewat t b ede h o uhuidige d van k unnen zi j n voor a mf ib ieën en d eze t e voor ien v a n opt im a a l aan voor toch zinvulling te geven de natuurkansenscan is wen globaal geïnventariseerd hetDoel gebied soorten die zeer stadse habitat te b omzich en nbinnen gs k a d es vwelke a n es s en t ieel b ela n om g. Hde i elokale rd o oweten rpopulaties o n ts taat ha bi tat. soo r t enzijn voorderhalve d e G roen tbeperkt e natuurwaarden en Fr u it mtot a r k tzijn z ijn vand ede Groenteen la Fruitmarkt enhet kansen er liggen er meer wde t e Groenteen d on ker tFruitmarkt e op h et wtea te r e n zu l l Daarbij e n w aard or brui nehandhaven. k i k ker, g e won e p a dteenvergroenen d e k lein w akunnen t er s a la n dbiodiversiteit er, soorten te eversterken enmade binnen vergroten. is o ook Door deze enlusoorten uitende omgeving worden voorzien d e voorof w adit a rd enworden voor vverbeterd. leer mu izen gu n s ti g e r zi j n .

ma a r enkel op l oca t ies v a n vold oen d e plaatselijk omv a n g van zoa ls p a r kengroen gekeken bestaand kan van geschikt leefgebied. Maar dan dient dit wel op zulks een wijze te worden ingericht dat er geschikt en g rote bi nnent u in en . Doelsoorten habitat van de doelsoorten wordt gerealiseerd. Gro ndgeb o nden zo ogdi eren Het vooren komen v a n g ron gebnatuurwaardenkaart on d en zo o gd i e re nvan b e pDen e r k tHaag zi ch I nsecte n (dag v l i nder s en w i l de b i j en) Natuur is overal, ook in de GroenteFruitmarkt. Op dde a r Fruitmarkt ver w a ch t zeer in g tlaag. ot mu izen b os m udat is, heru iweinig s s p i ts m uis) en de In de Groente- en Fr u it ma r k t z ijn n iet veel w a ascoort r n emin (RIS299279) degen Groente-n aen Dat wil (zeggen verschillende egel. D e b ep n tverleden in g k a n en voor s oodirect r te n vo o r votee dworden sel en bekend van dagvlin d er s en w ild e b ijen . Gsoorten elet opplanten h et a a nen wez ige zijn aangetroffen dieren in la het dezed eze ook niet hoeven d ek k in g zor . D e egel in dvan e sbestratingen t a d s e o m gen e vibebouwing. n g g e b aat bi ot oop zi j n voor a l a lgem een in d e s tverwacht.

a d , t u in en p a r ken Heten gebied bestaat hoofdzakelijk uitgen verharding in deisvorm b ij eendielavrijwel n d s chgeheel a p met s t r u weel a t vo onatuurwaarden r d e k k i n g zovan rgt voorkomende soor t en t e ver w a ch t en . Voor a gv lin d er s is h et Er zijndveel bedrijfsterreinen aanwezig verhard zijn. Dedhuidige zoa lstot dsoorten ich t e clu er s binnen met ghet roen b lij ve n d e habitat s o o r teweten n zo al van bel ang dat d e w a a rd p la n t en a a n wez ig gebied z ijn en zijn voldderhalve oen d e beperkt het dies tzich zeer stadse tes s t rkunnen u ik k a mdeze p er fsoorten oelie, en n a asoorten s t g r a uit s veld , h ag e nworden e n svoorzien tr u we e l pl a nten di e nect a r ge ven . S oor t en handhaven. a ls kon in gin n ek u id , Door tervergroenen de en omgeving m etdient b es dit s enwel . I nophzulks et wes v ate n worden d e G roingericht e n te - edat n Freru geschikt i tm ar k t vl i nderst rui k en ver s ch illen d e s oor t en d is t els z ijn voor b eeld enMaar dan van geschikt leefgebied. eent en wijze k u ngerealiseerd. n en egels word en ver w a ch t in d e p l an ts o e n e n , h o e we l van voor vl i nder s ges ch ik t e n ect a r p la n habitat t en . D evan w ade a rd p la n t en wordt doelsoorten d ek k in g d a a r ook ger in g is. D e p a r t i cu l i e re tu i n e n b i e d e n zi j n o.a .

heest er s a ls h u ls t , s p or keh ou t en weged oor n . n a a r ver w a ch t in g ges ch ik t leef geb ied vo o r d e e g e l . Voor wi l de bi j en z ijn zon n ige veget a t ies m et veel in h eem s e k rui da chti gen en h ees t er s d ie n ect a r b ied en v a n b ela n g. B roedvoge ls In de Groente en Fr u it ma r k t z ijn en kele w a a r n emin gen b eken d van de hui smus. M ogelijk b roed t d eze on d er d e p a n n en d a ken aan de Groent e weg. D e t u in en v a n d e woon b lok ken in het noorden en wes t en ogen over h et a lgem een g roen en zi j n di k wi j l s voor z ien v a n h a gen v a n ligu s t er of a n d ere g roenbl i j vende s oor t en . D a t b ied t gu n s t ige voor w a a rd en voor tui n vogel s al s de merel , ma a r ook voor d e h u is m u s. D e s lech t v a lk ja a gt vaak boven het wa t er a a n d e L a a k h a ven op s t a d s d u i ven m a a r broedt ni et i n d e w ijk . O ver ige b roed vogels d ie ver w a ch t worden zi j n a l gem en e s t a d s vogels a ls d e ek s t er, h ou t d u if , heggenmus, k a uw, s p reeu w en d e z w a r t e rood s t a a r t .

Vlee r mu ize n De ge wone d wer gv leer mu is f oer a geer t v a a k in d e b u u r t van water en zal n a a r ver w a ch t in g ook b oven h et w a t er v a n het Laak k ana a l f oer a geren h oe wel d a t n iet a ls b ela n g r ijk f oera geergebi ed s t a a t a a n ged u id op d e v leer mu is k a a r t v a n Den Haag. O ok d e w a t er v leer mu is k a n f oer a geren d b oven B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

Biodiversiteit (Natuurwaardenkaart RIS299279)

Biodiversiteit (Natuurwaardenkaart RIS299279)

16

op stadsduiven maar broedt niet in de wijk. Overige broedvogels die ve stadsvogels als de ekster, houtduif, heggenmus, kauw, spreeuw en de roodstaart prefereert een vrij stenig milieu met overhoekjes waar kan w broedt in gebouwen. De gazons worden begraasd door ganzen als de koppels jaarrond aanwezig. Ook de scholekster en meeuwen gebruiken Va a t p l a n te n G e l e t o p de g rote mate van ve r h ardi ng i s het voorkomen v a n b es ch er m de e n ze ldzame plante n di e ni et gebonden zi j n a a n e en s t a ds m i lie u n ie t te ve r w acht en. In de ga zons st a a n a l ge men e s o o r te n als zach te o o ie vaarsbek en madel i efj e. Sp on t a n e ves t igin g van vaatplan te n di e bi j dra gen a a n de b i od i ver s it eit k an in h e t g ro e n wo rden nagestreefd door mi d d el v a n eco log isch be h e e r. Ve rbi n d i nge n In h et g eb ied de G ro e n te - e n Frui tma rk t zi j n geen ve rb in din g s zo n es aan we z ig. De boomstruct uur vor mt voor vo g els en vle e r muize n e e n g roen netwerk bi nnen de G roe n t e- en Fr uitmar kt. De bo me n langs de Frui tweg en de G roe n t e weg z ij n van be lang vo o r vle e r mui zen a l s de ge wone d we rg v leer m u is o m zich lang s te ve r p l aatsen bi nnen de st a d t u ss en de ver blijf plaatse n e n h e t f oerageergebi ed. Deze b om en m a ken o ok o nde rde e l u it van de Hoofdboomstruct uur.

D e beg ro eiin g l ang s de kade kan vo or i nsecten van bel a ng z i j n vo o r ver s pre idin g. D ive r s i te i t b omen Bi n n en de Gro e nte e n Fr u itmar kt z ijn i n de woonstra t en i n h e t no o rden en we ste n vo o r al G le d i t si a ' s a a ngepl ant . De d i ve r s it eit a a n bo me n is h ie rdo o r n u vri j l a a g. Het i s i n het b e l a n g v a n de b i o di ve r site it we n se lijk om bi j ni euwe aanpl ant i n t e zet t en o p so o r te n uit de so r timentsl i j st met een hoge score o n der “ eco lo g isch passe n d” . I n smal l e st raatprof i el en ka n o o k vo o r an de re k le ine so o r te n of soor t en met een p i ra m ida le g ro ei vo r m wo rde n g e koze n. Boomspiegels e n gevel t uinen (ins ecte n, voge ls) A a n wez ig e bo omspie g e ls kunne n worden verg root en voorz ien v a n ee n e co lo g isch waard e vol l e bepl a nti ng, i n b e h e er v a n be wo ne r s. De be plan ting k an bestaan ui t l age h e e st er s a ls B e r be r is f r ikar tii o f Loni cera ni t i da, va ste p l a n ten o f een co mbin atie . I n de (ha l f ) schaduw zi j n va ste p l a n ten a ls s me e r wo r te l, do nke re ooi e va a rsbek , ge vl ek t l on gk r u id, bo ere n wo r mkr u id, ove r bl i j vende ossent ong en k l i m o p g e wen s t o m aan te plante n.

La ngs bebouwi n g k u n n en ge velt u in en word en a a n gelegd . Door hi er een mix v a n v a s t e p la n t en in a a n t e b ren gen of een besdragende h a a g k a n veel word en b ijged r a gen a a n d e bi odi versi t ei t. als de merel, maar ook voor de huismus. De slechtvalk jaagt vaak boven het water aan de Laakhaven op stadsduiven maar broedt niet in de wijk. Overige broedvogels die verwacht worden zijn algemene stadsvogels als de ekster, houtduif, heggenmus, kauw, spreeuw en de zwarte roodstaart. De zwarte Vak ke n m e t b epl a nti ng ( i nsecten, vogel s)stenig milieu met overhoekjes waar kan worden gefoerageerd. De soort roodstaart prefereert een vrij broedt in gebouwen. De gazons worden begraasd door ganzen als de nijlgans. Hiervan zijn enkele O m de l ok a l e p op u la t ies in s ect en t e voor z ien v a n n ect a r koppels jaarrond aanwezig. Ook de scholekster en meeuwen gebruiken de gazons om te foerageren.

en pol l en k unne n in n ieu w a a n t e leggen p la n t v a k ken een sor ti ment worde n a a n gep la n t met veel b loei en een s p reid in g over de ma a nden a p r il t / m s ept em b er. Wa a r m ogelijk word t een pl a ntvak a lt ijd gecomb in eerd m et m in im a a l één h oge heester per pl a n t v a k voor s t r u ct u u r en d ek k in g voor vogels. De aanpl ant van één of en kele h ees t er s k a n een wereld v a n verschi l maken. Door d ek k in g t e ge ven a a n vogels in d e vor m van door ni ge str u iken of g roen b lijven d e s t r u iken k u n n en vogel s, waarond er d e h u is mu s, h et over ige g roen veel b et er benutten. Verspreiding huismus

B loe m r ijk gr as ( i nsecten, vogel s, kl ei ne zo ogdi eren) Verspreiding huismus Vleermuizen De aanl eg van b loem r ijk g r a s la n d is voor a l z in vol a ls h ier De gewone dwergvleermuis foerageert vaak in de buurt van water en zal naar verwachting ook boven vol doende opper v la k t e voor hetis.waterI nvanbhet es Laakkanaal t a a n d efoerageren p a r ken hoewelofdat nietVleermuizen als belangrijk foerageergebied staat aangeduid op de vleermuiskaart van Den Haag. Ook de watervleermuis kan foeragerend boven de Laak l oca t i es met vol d oen d e r u im t e zoa ls h et s p eelp lein b ij d e Va n worden verwacht. In de Groente- en Fruitmarkt zijn geen grote kolonies van vleermuizen bekend voor De gewone dwergvleermuis foerageert vaak in de buurt van water en za O st a destra a t k a n d it word en tegerea lis eerd . Een voor bzijn. eeld komen, maar deze kunnen wel aanwezig Verwacht wordt dat er verspreid over de wijk dwergvleermuis zijn. Deze het water aanwezig van het Laakkanaal foerageren hoewel dat niet als bela betreft het J a cob v a n Ka mp en p verblijfplaatsen lein w a a rvan indedgewone e h u dwergvleermuis id ige s it u en a tvan ie de ruige soorten zijn gebaat bij een groot aanbod van insecten en insectenrijke luwtes. De aanplant van bomen die ook en overige insectenrijke beplantingen isop voorde dezevleermuiskaart soorten veel g ras a a n we z ig is.

D it k a nin rijen ( d eels ) insecten wordaantrekken en omge vor md aangeduid van Den Haag. Ook de watervleermuis k gewenst. Daarnaast is het behoud van bomen langs kades van essentieel belang. Hierdoor ontstaat er na a r bl oemri j k g r a s. D oor d it meer t e luwte com b in eren eeswaardoor t er s de voorwaarden wordenvoor verwacht. In de Groente- en Fruitmarkt zijn geen grote kolonies en donkerte op het met water enhzullen vleermuizen gunstiger zijn. wordt er meer s t r u ct u u r a a n geb r a ch t en z ijn er m eer lu w t es te komen, maar deze kunnen wel aanwezig zijn. Verwacht wordt d aan wezi g wa a r wa r mt emin n en d e s oor t en a ls d a gv lin d er s v a n verblijfplaatsen van de gewone dwergvleermuis en van de ruige dwerg prof i t eren.

soorten zijn gebaat bij een groot aanbod van insecten en insectenrijke lu in rijen die ook insecten aantrekken en overige insectenrijke beplan gewenst. Daarnaast is het behoud van bomen langs kades van essentiee meer luwte en donkerte op het water en zullen waardoor de voorwaard zijn.

Conclu sie De hui di ge na t uur w a a rd en in d e w ijk z ijn zeer la a g. Er m oet en i ng repen worden ged a a n om d e n a t u u r w a a rd en t e ver b et eren . Waar mogel i j k i n g rot ere geb ied en p oelen m a ken voor b r u in e k i k ker en pa d. V lin d er s, b ijen e en a n d ere in s ect en z ijn in het Zui derpa rk a aVleermuizenkaart n wez ig, d oor d e ju is t e b ep la n t in g t oe Vleermuizenkaart te voegen zul l en d eze s oor t en ook in d eze w ijk voor ga a n Grondgebonden zoogdieren komen. Verder word t d e s it u a t ie voor t u in vogels ver b et erd Grondgebonden zoogdieren Het voorkomen zoogdieren beperkt door het toe voegen v a n h eesvan t ergrondgebonden s. D oor m eer ecologis ch ezich naar verwachting tot muizen (bosmuis, en deword egel. De beplanting soorten voor voedsel en dekking zorgen. De rel e vant e bomen t huisspitsmuis) oe t e voegen t ook d e s kan it u avoor t ie deze voor Het voorkomen van grondgebonden zoogdieren beperkt zich naar verw i nsecten verbete rdegel . is in de stadse omgeving gebaat bij een landschap met struweel dat voor dekking zorgt zoals dichte

en de De beplanting kan voor deze soorten voor clusters met groenblijvende soorten zoals struikkamperfoelie, huisspitsmuis) naast grasvelden, hagen en egel. struweel met bessen. In het westen van de Groente- en Fruitmarkt kunnen egels worden verwacht in de egel is in de stadse omgeving gebaat bij een landschap met struweel dat plantsoenen, hoewel dekking daar ook gering is. De particuliere tuinen bieden naar verwachting clusters met groenblijvende soorten zoals struikkamperfoelie, naast g geschikt leefgebied voor de egel.

Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

met bessen. In het westen van de Groente- en Fruitmarkt kunnen 17 plantsoenen, hoewel dekking daar ook gering is. De particuliere tui

ECOSYSTEEMDIENSTEN

He t ver g ro en e n van G ro e nte - e n frui t mark t heeft een p osi tie ve im pac t o p de le e f baarhei d, bi odi versi tei t , ve rko elin g , k limaatadaptatie , e n be vorder t be wegen en ge zon dh eid in de w ijk. De impac t va n het t ot a a l van de voor g es t elde ver g ro e n in g smaatre g e len i s weergege ven al s e cosys t eem dienste n . De huidig e e n voorzi ene di ensten zi j n h i e r n a a s t t h em atisch we e r g e g e ve n .

Economische waarden / Imago & Ontwikkeling 1

Aankleding / belevingswaarde / esthetiek

3

4

5

nu gewenst

Binding bewoners, bedrijven en werknemers aan omgeving

Het verg roenen van de Groente- en fruitmarkt zal een positie ve i mp a c t h ebben o p he t le ve re n van e cosyst eemdi enst en. O p h e t g ebied v a n g e zo n dhe id e n o n ts panni ng za l het g roen voor a l b ij dr a g en aan aan g e n ame re f ie ts en voet gangersrout es, ve rh o o gde k w a l ite it van le ve n e n h e t be vorderen va n soci a l e coh e s ie. D a a r n aast be vo rde r t he t g roen het i ma go en de on t w ik kelin g v an de wijk, me t name de aank l edi ng, bel e vi ng e n d e b in din g v an be wo n e r s e n be dr ijven met de wi j k neemt t oe . Ui t e r a a rd h eef t h e t to e g e vo e gd g roen ook een posi ti e ve i mp a c t o p k lim aat e n bio di ve r site it. Door het t oe voegen va n g roe n ver m in der t de h itte stre ss, wo rd er voorzi en i n voedsel voor dieren en plan te n, wo rd h e t n et werk voor di eren en p l a n t en s t er ker, wo rdt re g e n w ate r afge vangen, en komt er e e n bet er m icro k limaat. Uit de an al yse bl i j k t dat de wi j k t e ka m pen h eef t m e t g rote u itdag ing o p het gebi ed va n na t uur, h i t t e en reg en wate r, de ze e co syste e m di ensten zi j n dus ook h a rd n o dig.

2

nu gewenst

nu

Cultuurhistorische rijkdom

gewenst

Energiebesparing voor gebouwen

nu gewenst

€

€

Hogere vastgoedprijzen (huizen en bedrijven in het groen zijn meer waard)

nu

Investeringen (investeerders hebben een voorkeur voor groene aantrekkelijke locaties, waar de gebruikers prettiger wonen, werken en winkelen)

nu

Productie van voedsel

nu

gewenst

gewenst

gewenst

nu

Visuele afscherming

Representatie / beeldvorming als groene wijk investeerders hebben een voorkeur voor groene aantrekkelijke locaties, waar de gebruikers prettiger wonen, werken en winkelen

Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

gewenst

nu gewenst

Hogere verblijfskwaliteit in winkelgebieden waardoor winkelend publiek langer blijft

nu

Beschikbaarheid materialen met economisch nu waarde

nu

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

gewenst

gewenst

18

Ecologische waarden / Klimaat & Biodiversiteit

Maatschappelijke waarden / Gezondheid & Ontspanning

0

Verminderen van hitte en hittestress

1

2

3

4

0

nu gewenst

Voedselvoorziening voor dieren en planten

Vormen van een netwerk voor dieren en planten

Waterafvang door regenwater vast te houden grondwater te stabiliseren en water te verdampen en directe uitdroging van de bodem door schaduw tegengaan

Meer leefruimte voor dieren en planten

Bodemvruchtbaarheid verbeteren

` lO

CO2 vastleggen

Aangenaam microklimaat creëren (verkoeling, schaduw, beschutting tegen wind)

Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

Veraangenamen fiets- en voetgangersroutes

nu

Verhogen kwaliteit van leven (mensen vinden groen aantrekkelijk en prettig)

nu

Verminderen wind

nu

1

2

3

4

gewenst

nu gewenst

nu gewenst

gewenst

nu

Minder geluidoverlast

gewenst

nu gewenst

nu gewenst

nu gewenst

nu

Sociale cohesie (bijvoorbeeld door buurt tuinen of bankjes in het groen)

nu

Recreatie (mensen lunchen of flaneren langs het groen)

nu

Bewustwording /educatie

gewenst

nu

gewenst

€

gewenst

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

Lagere zorgkosten (groen nodigt uit tot bewegen en vermindert stress)

gewenst

gewenst

nu gewenst

nu gewenst

19

AANBEVELINGEN UIT HET GEBIEDSKADER

In 2 0 2 3 is een g eb ie dskade r vo o r h e t bedri j venter rei n Frui tweg Groene stra t en Groen structuren Groene kade op ge s t eld do o r de g e me e nte De n H aag. In deze studi e zi j n De Tel e vi si est raa t b e v a t a a n d e wes t z ijd e een g roen e b er m De ambitie van een route achterlangs, langs het Laakkanaal, t a l v a n ver g ro en in g skanse n be n o e md voor het gebi ed. Waar met bomen. Wa a r m ogelijk ma ken we d e s t r a a t n og g roen er Hoofdbomenstructuur biedt kansen voor vergroening. Een wandelroute langs de kade, m ogelij k z ij n deze vo o r ste lle n o pg e nomen i n deze studi e. en bi odi vers. Door h et ex t r a g roen en h et ver la gen v a n d e De Hoofdbomenstructuur verknoopt de bomenrijen langs geflankeerd door bedrijfsgebouwen en groenplekken, verbindt An d ere vo o r s t e lle n g aan e e n stap ve rd er en st el l en a l gemene snel hei d naar 30 k m / u u r word t h et ver b lijf s k lima a t ver s t er k t De Heemstraat/Parallelweg en de Melis Stokelaan (richting de Viaductweg met de Fruitweg. Het is een voortzetting van h e ri n r ich t in g en in de o pe nbare r uimte voor. Di t maak t geen en de route van en n a a r G roen t em a r k t en Tr a n s v a a l p ret t iger. De Uithof) via de Fruitweg met elkaar.

Deze structuur dient de wandeling via de kades (Verheeskade en Calandkade) on d e rdeel u it v a n de be nade r ing in deze verg roeni ngsstudi e. De Vi aductweg i s d e d irect e rou t e n a a r d e n a a s t gelegen behouden en versterkt te worden. Nieuwe rijen bomen en in Laakhaven of richting het pad langs Het Haagse Erf (Niek We l is h et v a n be lan g de ze vo o r ste l l en hi er te benoemen. woon wi j ken La a k , Pet roleu mh a ven en L a a k h a ven s. M et d e extra groen in plaats van verharding versterkt de Fruitweg als Engelschmanpark). Ook de route via de Melis Stokelaan Wa a r m o g elij k m o e te n de kan se n g e no emd i n het gebi edsk ader komst van hetrichting f i et s het p a dZuiderpark z ijn d e la a t s t e b omen verd wen en parklaan. Vooral aan de noordzijde van de Fruitweg liggen er is goed voorstelbaar. De kade verknoopt ze ke r g eb r u ik t wo rde n, o m h e t g e b i ed, en met na me de wa a rdoor de en weg n u volled ig u it ver h a rd in g en een s t en ige kansen om de verharding te verminderen. versterkt het stedelijk netwerk. b e l a n g r ij k s t e la ng e lijne n , r adic ale r te verg roenen. k ades best a a t , Een g roen im p u ls, m et g roen v a k ken en bomenrijen zal de verblijfskwaliteit doen verhogen. Onderzoek Groene straten moet ui t wi j zen welke in g rep en h ier voor b en od igd z ijn .

De Televisiestraat bevat aan de westzijde een groene berm met bomen. Waar mogelijk maken we de straat nog groener Werk stra t en me t g roen en biodivers. Door het extra groen en het verlagen van de In de R a da rst raat , En er gies t r a a t , D y n a mos t r a a t z ijn ver h a rd e snelheid naar 30 km/uur wordt het verblijfsklimaat versterkt st raten. Al l een d e oos t k a n t v a n d e R a d a r s t r a a t b e v a t en kele en de route van en naar Groentemarkt en Transvaal prettiger. De Viaductweg is de directe route naar de naastgelegenbomen. Hoe a nd er s z iet d e Telex s t r a a t er u it m et a a n d e z ijd e woonwijken Laak, Petroleumhaven en Laakhavens. Metvan de het HTM te r rein een rob u u s t e b om en r ij w a t d e s t r a a t komst van het fietspad zijn de laatste bomen verdweneneen vri endel i j ke u it s t r a lin g geef t . I n wer k s t r a t en k u n n en ni et overal g ro en v a k ken en b omen word en gep la a t s t . waardoor de weg nu volledig uit verharding en een stenige kades bestaat, Een groen impuls, met groenvakken en Door de hoe ve elh eid b ed r ijv igh eid s p eelt d e logis t iek en berei k baarhei d een g rot e rol. Bom en m oet n a u w keu r ig bomenrijen zal de verblijfskwaliteit doen verhogen. Onderzoek moet uitwijzen welke ingrepen hiervoor benodigd zijn. worden geposi ti on eerd en n iet in d e weg s t a a n b ij d e in -

en ui tri tten. Ee n wer k s t r a a t is g roen en f u n ct ion eel. O ok deze st raten word en 3 0 k m / u u r w a t d e ver b lijf s k w a lit eit en Werkstraten met groen vei l i ghei d ten go ed e komt . In de Radarstraat, Energiestraat, Dynamostraat zijn verharde

Hoofdbomenstructuur (impressie mogelijke vergroening Fruitweg)

Groene straat (impressie mogelijke vergroening Televisiestraat)

straten. Alleen de oostkant van de Radarstraat bevat enkele k a de bomen. Hoe anders ziet de Telexstraat eruit met aan de Groene zijde van het HTM terrein een robuuste bomenrij wat de straatDe eenambi ti e van e en rou t e a ch t er la n gs, la n gs h et L a a k k a n a a l, bi edt k a nsen vo or ver g roen in g. Een w a n d elrou t e la n gs d e vriendelijke uitstraling geeft. In werkstraten kunnen niet overal k ade, gef l ankeerd d oor b ed r ijf s geb ou wen en g roen p lek ken , groenvakken en bomen worden geplaatst. Door de hoeveelheid verbi ndtde Vi a d u ct weg m et d e Fr u it weg. Het is een bedrijvigheid speelt de logistiek en bereikbaarheid een grote rol. Bomen moet nauwkeurig worden gepositioneerd en voor niet tzetti ng va n d e w a n d elin g v ia d e k a d es ( Ver h ees k a d e en C al a ndk ade) in L a a k h a ven of r ich t in g h et p a d la n gs Het in de weg staan bij de in- en uitritten. Een werkstraat is groen Erf ( Ni ek En gels ch ma n p a r k ) . O ok d e rou t e v ia d e en functioneel. Ook deze straten worden 30 km/uur wat Haagse de Mel i s S t okel a a n r ich t in g h et Zu id er p a r k is goed voor s t elb a a r. verblijfskwaliteit en veiligheid ten goede komt.

De k ade verk noopt en ver s t er k t h et s t ed elijk n et wer k

Werkstraat met groen (impressie mogelijke vergroening Radarstraat)

GEBIEDSKADER FRUITWEG • DECEMBER 2023

Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

43

20

2. WERKWIJZE

Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

21

WERKWIJZE

I n lei d i ng In d i t o n der zo ek is vo o r he t stu die g ebi ed i n k a a r t gebra cht w a a r g ro en t o eg e vo e gd kan wo rde n, om de l eef k wal i tei t t e ve r b et eren . De f o cus lig t daar bij op het t oe voegen va n b ome n , g a zo n en be planting. Daar vo or i s er een dui del i j ke we rkw ij ze bepa ald, waar in pe r str aat en pl ek gekeken wel ke t oe vo eg in g v a n g ro e n passe nd is. Vo rmgev i ng Voor di ver s e plekke n z ijn o p blo k-, e n stra a t ni veau schetsen ge ma a k t . D it z ij n de ‘ Quick-win s’ . Dit betreft vaak onbenutte ve rh a rdin g s v la k ke n, le g e g azo n s waar bomen toege voegd ku n n en wo rden o f te bre de sto e pe n . Ni euwe g roen va k ken z i j n een vo u dig en lo g isch o ntwo r pe n. Er i s een onder maat v a n 2 5 m 2 bepa ald waar aan e e n nie uw g roen vak mi ni ma a l m oe t vo ldo en , o f me e rde re same nha ngende vak ken va n e l k m in im a a l 1 0 m 2 , zo dat de g ro e n vak ken vol doende maat h e b ben o m go e d te wo rde n o nde r houden. Deze pl ek ken ku n n en direc t ve r g ro e n d wo rde n na communi ca t i e met de buurt. S ta d s n a t u u r In D en Ha a g lig ge n ve e l kanse n vo o r het ontwi k kel en van een n a t u u r in clu s ie ve stad e n h e t be re ike n en i n st a nd houden van e e n v it a le s t a ds n atuur.

Vaak le ve r t e e n een voudi ge aanpa ssi ng i n h et o n t wer p e n de u itvo e r ing al na t uurwi nst op. In de b e p l a n t in g s keu ze wo rd h ie r re ke n in g meegehouden, door on d e r a n dere ee n h o g e he e ste r in bepl ant i ngvak ken t oe te voe gen en t e k ie ze n vo o r e co lo g isch rel e va nte bomen.

n het bomen van Transvaal. die bij lopende M et h o d i e k worden In d e ze s t u die i s de h e le G ro e n te e n Frui t mark t ui tgek a mt bomen om avoor lle m o g eli jkhe de n vo o r ve r g ro eni ng i n de openba re ru i mt e in k a a r t te bre ng e n . Daar bij is een set ontwerpregel s eteld. ge b ru ik t o m sys te matisch te we r k te ga a n. Ui t ga n g s pu n t v a n de ze stu die is robuust en over tui gend g roe n t o e t e vo e g e n . Daaro m wo rde n er geen l osse bomen of ve rd w a a lde g ro e n vlakke n vo o r g estel d, maar wordt er ge ke ken n a a r g rote re str u c tu re n , samenhang en speci f i eke ge b ru ik en b et eke n is van str ate n e n pl ek ken. D e plein en en p ar ke n zijn als in di viduel e opga ven benaderd. Wa a r bij per pl e k g e ke ke n is n aar het prog ramma en de h u i d ig e in r ich t ing. Vaak zijn e r hie r veel mogel i j k heden om g roe n t o e t e vo e g e n.

tuur an de randen e aangegeven van de pelen een rol m een bredere structuren nomen.

Ve r g r o e n i n g Gr o e n te e n Fr uitm arkt | Ontwerpend onder zoek

Na a st het doen v a n d eze in g rep en is h et mogelijk om boomspi egel s t e ver g rot en en t e b ep la n t en , ge velt u in t jes in t e ri cht en en g roene d a ken t e m a ken . D it z ijn r u imt e ef f icien t e ma a t regel en waar m ee een g rot e s la g ges la gen k a n word en in de S chi l derswi j k . Bin n en d e h u id ige b eleid s regels z ijn d it geen ma a t regel en di e d e gem een t e n eem t , p a r t icu lieren k u n n en deze st a ppen zet t en , v a a k m et on d er s t eu n in g of s u b s id ie v a n de gemeente. Da a rom is d it is n iet verd er u it ge wer k t in d eze st udi e.