RIS320364 Verslaglegging studiereis Vlaanderen commissie Leefomgeving

Arjen Kapteijns Wethouder Energietransitie, Mobiliteit en Grondstoffen

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag Ons kenmerk

Aan de voorzitter van de commissie Leefomgeving

DSO/10805222 RIS320364 Contactpersoon

Ilse Teunissen Dienst

Dienst Stedelijke Ontwikkeling Afdeling Datum

DSO Energietransitie

5 november 2024

Telefoonnummer

14070 E-mailadres

Onderwerp

Verslaglegging studiereis Vlaanderen commissie leefomgeving

Geachte voorzitter, Hierbij ontvangt u het verslag van de tweedaagse studiereis op 26 en 27 september naar Leuven en Gent. De commissie Leefomgeving en fractievertegenwoordigers waren uitgenodigd voor een tweedaagse studiereis om kennis en inspiratie op te doen in andere gemeenten in België op het gebied van energietransitie en circulaire economie. De steden Leuven en Gent zijn gekozen vanwege de goede bereikbaarheid en omdat het paste binnen het voorgestelde tijdsplan (donderdagochtend tot vrijdagmiddag). Gent is interessant vanwege de ontwikkeling van een circulaire nieuwbouwwijk met innovatief warmtenet. Leuven is relevant vanwege de publieke rol bij de uitrol van warmtenetten en de materialenbank voor circulair bouwmateriaal. Ook zijn steden actief op de thema’s in de EU. Middels deze brief ontvangt u een reflectie op het programma, de deelnemerslijst en de kosten van de reis. Reflectie op het programma Dag 1 – 26 september 2024 De studiereis begon in Leuven. Omdat er in Leuven meerdere inspirerende projecten te bezoeken waren, is besloten het programma op te splitsen in projecten met het onderwerp energietransitie en projecten met het onderwerp circulaire economie. Tijd 07:45

Activiteit Verzamelen stadhuis (vertrek bus om 08:00). Presentatie en welkomstpraatje gemeente Leuven door Schepen David Dessers (Groen) over strategie energietransitie en circulaire economie.

11:00 - 12:30

Dankwoord door Arjen Kapteijns. Presentatie gemeente Den Haag over strategie energietransitie en circulaire economie (Marco Zeeman, Daan van Krevel). Lunch.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

Telefoonnummer 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10805222

Programma ET: 12:45 - 16:00 Projectbezoeken (2)

Programma CE: Projectbezoek Maakleerplek (12:45 14:00)

Presentatie warmtebedrijf Vaartwarmte (12:30 - 13:25) Projectbezoek Hertogensite (13:30 - 14:30) Projectbezoek ET:

Programma CE: Projectbezoek Materialenbank (14:30 - 16:00)

Projectbezoek Dijlemolens (14:45 15:40) Reizen naar Materialenbank (15:40)

16:00 - 18:00

Vanaf Materialenbank reizen naar Gent

18:00 - 19:30

Inchecken NH Ghent Belfort

19:45

Duurzaam veganistisch diner bij Le Botaniste

Ontvangst Bij aankomst in Leuven gaven de Directeur Energietransitie en de Programmamanager Circulaire Economie een presentatie over de visie van Den Haag ten aanzien van deze onderwerpen. Tijdens de presentatie over energietransitie werd ingegaan op de mogelijke duurzame energiebronnen voor Den Haag, de verdeling van warmteoplossingen per wijk en de verkenning van het opzetten van een publiek warmtebedrijf. In de presentatie over circulaire economie werd besproken hoe Den Haag invulling geeft aan de ambitie: 50% circulair in 2030. De verschillende focusgebieden en de vraagstukken die nu aandacht behoeven zijn belicht. De gemeente Leuven gaf in haar presentatie aan dat de energietransitie in België moeizamer verloopt vanwege het grote prijsverschil tussen gas en elektriciteit, waarbij gas aanzienlijk goedkoper is. Hoewel de gemeente een longlist van projecten heeft opgesteld om de energietransitie te bevorderen, zorgt deze prijsfrictie ervoor dat Leuven zich voorlopig richt op een shortlist van kleinschalige projecten. Op deze manier kunnen ze toch vooruitgang boeken zonder volledig stil te komen staan. In de presentatie vanuit Leuven over circulaire economie is het ecosysteem vanuit Leuven circulair aan bod gekomen. Hiermee wordt de samenwerking met de stad gezocht.

Uit de presentaties kan ook worden geconcludeerd dat de steden met een vergelijkbare zoektocht bezig zijn om meer circulair te worden en tegen gelijke uitdagingen aanlopen. Projectbezoeken circulaire economie Op het gebied van circulaire economie werden de Maakleerplek en de Materialenbank bezocht. Bij de maakleerplek wordt op een laagdrempelige manier door start-ups en sociale bedrijven gewerkt aan sociale inclusie en circulaire economie. Maakbaar Leuven is daarbij als stichting betrokken. De materialenbank in Leuven is opgezet door een externe stichting waar de gemeente mee samenwerkt. De focus ligt op hout en steenachtig materiaal. Nu is de businesscase nog grotendeels op B2C gestaafd. Om verder te groeien wordt gekeken of er ook met B2B kan worden gewerkt. De materialenbank beschikt ook over een open werkplaats waar zzp bedrijven tools kunnen huren die een hogere financiering vragen.

2/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10805222

Hiermee krijgen kleinere ZZP’ers makkelijker toegang tot het juiste materieel om hun business economisch rendabel te krijgen. De materialenbank is in 4 jaar verviervoudigd en verwerkt nu 192 ton grondstoffen. Projectbezoeken energietransitie Tijdens de projectbezoeken over energietransitie bezocht de groep eerst een nieuwbouwproject waarbij meerdere appartementencomplexen zijn aangesloten op een BEO-veld (boorgat energieopslag). Dit systeem bestaat uit grondboringen tot 150 meter diep, waarin leidingen met een water-glycolmengsel zijn geplaatst. In de winter wordt warmte uit de ondergrond onttrokken om de gebouwen te verwarmen, terwijl in de zomer het proces wordt omgekeerd voor koeling. De onttrokken warmte wordt met behulp van een warmtepomp verder verwarmd om de appartementen van warm water te voorzien. Dit project vertoont overeenkomsten met het project in de Binckhorst, waar nieuwbouwappartementen worden verwarmd door middel van meerdere gekoppelde WKO-systemen. Het tweede projectbezoek betrof een aquathermie-installatie, die 35 appartementen verwarmt met behulp van oppervlaktewater uit de rivier de Dijle. Een warmtewisselaar onttrekt warmte uit het water, die vervolgens via een warmtepomp wordt omgezet naar een bruikbare temperatuur. Hierdoor besparen de bewoners van de Dijlemolens jaarlijks 42% CO2.

Dag 2 – 27 september 2024 Tijd Activiteit Afspraak Arjen Kapteijns met Daniël Termont (voormalige burgemeester en huidig lid van het 'Mission Board' voor de EU-missie van 100 klimaatneutrale steden) en Mathias de Clercq (burgemeester van Gent) in het stadhuis Gent. 08:30 - 09:30 • Locatie: Botermarkt 1, 9000 Gent, België • Tijd: 8.30-9.30 • Van 9.00-9.30 sloot ook de burgemeester Mathias de Clercq aan. 09:30 - 09:45

10:00 - 11:00

Reizen naar UCO-site. 10-11:00: Presentatie en uitwisseling circulair (zaal zijde) • Circulaire Economie in Gent – Nele Van Steenberge, Stad Gent (20 min). • De sociaal-circulaire hub Gent – Peggy Van Acker, (SociaalCirculaire Hub Gent/ HoGent) (15 min). • Haagse visie op circulaire economie - Daan van Krevel (10 min). • Kennisuitwisseling (15 min).

11:00 - 12:00

Rondleiding op bedrijventerrein UCO door Ateljee.

12:00 - 12:15

Reizen naar de Nieuwe Dokken • Korte inleidende presentatie • Terreinbezoek

3/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10805222

12:15 - 13:15

Kort woord Arjen Kapteijns Lunch in restaurant Haddok, in aanwezigheid van schepen Tine Heyse (Groen).

13:15 - 14:15

14:15 - 14:30

14:30 - 15:30

15:30 - 18:00

Presentatie Oude Dokken in Haddok, presentatie Den Haag • De Gentse warmtevisie - Filip Van De Velde, Stad Gent • De Haagse visie op energietransitie - Marco Zeeman (10 min) • Uitwisseling Reizen naar project warmtenet Zawent Rondleiding deelproject de Nieuwe Dokken en warmtenet Zawent • Korte inleidende presentatie • Terreinbezoek Terugreis naar Den Haag

Afspraak voormalige burgemeester en burgemeester Gent De gemeente Gent staat bekend als een Europese koploper op het gebied van beleidsbeïnvloeding en het binnenhalen van Europese subsidies. Voor de gemeente Den Haag was het daarom leerzaam om met Gent in gesprek te gaan over hun netwerk binnen Europa. Samen met de directeur Energietransitie en mijn bestuursadviseur heb ik een afspraak gehad met Daniël Termont (voormalig burgemeester van Gent en huidig lid van het Emission Board 100CNC) en Mathias De Clercq (burgemeester van Gent). Tijdens dit gesprek hebben we een vruchtbare verkenning gedaan naar mogelijke samenwerking tussen Gent en Den Haag op EU-niveau. Daarbij is afgesproken om gezamenlijk op te trekken bij het verkrijgen van financiële middelen vanuit de EU. Projectbezoek UCO-site De dag begon met een presentatie van de gemeente Gent over hun aanpak van circulaire economie. Dit is een belangrijk speerpunt voor Gent, aangezien 60% van de CO2-uitstoot van de stad gerelateerd is aan materiaalgebruik. Gent streeft ernaar om tegen 2030 een robuust en veerkrachtig ecosysteem te hebben ontwikkeld. Een van de pijlers om dit te bereiken is het opschalen van kleinschalige initiatieven. We bezochten één van deze kleinschalige initiatieven, het Ateljee, waar gebruikte materialen van verschillende locaties in de stad worden verzameld.

Deze materialen worden opgehaald, gesorteerd, schoongemaakt en tegen een lage prijs opnieuw verkocht. In het Ateljee werken mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, waardoor het project niet alleen bijdraagt aan duurzaamheid, maar ook aan sociale inclusie. Projectbezoek Nieuwe Dokken In de middag gaf de gemeente Gent een presentatie waarin de visie op de energietransitie van de stad uiteengezet werd. Het oorspronkelijke doel van de gemeente was om grootschalige warmtenetten, gevoed door restwarmte uit de industrie, uit te rollen. Echter, gebleken is dat de typologie van woningen en de samenstelling van de ondergrond (aardwarmte) minder geschikt zijn voor grootschalige warmtenetten. Daarom richt de gemeente zich nu op kleinere clusters voor het benutten van restwarmte uit de industrie.

4/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10805222

We bezochten één van deze projecten, de circulaire nieuwbouwwijk De Nieuwe Dokken. De woningen in dit project worden verwarmd met warmte die wordt gewonnen uit het afvalwater van een nabijgelegen afvalcentrale. Daarnaast wordt het afval van de bewoners lokaal ingezameld en verwerkt tot biogas, dat ook wordt gebruikt om de woningen te verwarmen. Naast duurzame verwarming wordt er lokaal voldoende energie opgewekt voor de elektrische laadpalen in de wijk, het afval wordt lokaal verwerkt, en het afvalwater van de woningen wordt gezuiverd om te worden hergebruikt door de industrie als proceswater. Deelnemers studiereis Voor de studiereis hadden elf raadsleden/fractievertegenwoordigers zich aangemeld. Uiteindelijk hebben vijf raadsleden/fractievertegenwoordigers zich afgemeld waardoor in totaal zes raadsleden/fractievertegenwoordigers mee zijn gegaan op de reis. Verder zijn er twee secretarissen, zeven medewerkers, mijn bestuursadviseur en ikzelf ook mee gegaan met het bezoek. Dit betekent dat in totaal 19 deelnemers mee zijn gegaan op de studiereis. Hieronder staat een overzicht van de deelnemers. Deelnemer Arjen Kapteijns Janneke Holman Noud Dumoulin Evan Clark Constant Martini Luuk Voncken Anno Fekkes

Titel Wethouder Raadslid PvdA Raadslid VVD Fractievertegenwoordiger VVD Raadslid Hart voor Den Haag Fractievertegenwoordiger GroenLinks Fractievertegenwoordiger D66 Secretaris commissie Leefomgeving Secretaris commissie Leefomgeving Bestuursadviseur Directeur Energietransitie Afdelingsmanager Energietransitie Beleidsmedewerker Energietransitie Programma manager Circulaire Economie Beleidsmedewerker Circulaire Economie Organisatie Organisatie

Kosten studiereis De totale kosten van de studiereis bedragen €9.565,39,-. Deze kosten worden gedekt vanuit de budgetten voor Energietransitie (DSO) en Duurzaamheid (DSB). Hieronder staan de kosten uitgesplitst. Kosten uitgesplitst Vervoer: touringcar Hotelovernachting Eten en drinken Relatiegeschenken

€2990,€3866,€2112,29 €597,10

Het was een geslaagde studiereis, waarbij we in relatief korte tijd veel informatie hebben uitgewisseld en interessante projecten hebben bezocht.

5/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10805222

Ondanks de verschillen zien we dat ook steden in Vlaanderen stevige ambities hebben op het gebied van duurzaamheid en daar samen met hun inwoners en ondernemers invulling aan geven. We hebben de gehele reis duurzaam gegeten doordat alles vegetarisch was. Tot slot is mijn stellige indruk dat deze studiereis de onderlinge samenwerking binnen de commissie en tussen de verschillende geledingen van de gemeente verder heeft verbeterd. Met vriendelijke groet, de wethouder van Energietransitie, Mobiliteit en Grondstoffen Arjen Kapteijns

6/6