RIS320044 Actielijn bewonersinitiatieven warmtenetten

Typ tekstTyp tekstTyp tekst

Arjen Kapteijns Wethouder Energietransitie, Mobiliteit en Grondstoffen

dienst: dienstcode

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ons kenmerk

Aan de voorzitter van de commissie Leefomgeving

DSO/10793139 RIS320044 Contactpersoon

Irmgard Jansen/George Ongkiehong Dienst

Dienst Stedelijke Ontwikkeling Afdeling

DSO Energietransitie Telefoonnummer Datum

14070

23 oktober 2024

E-mailadres

irmgard.jansen@denhaag.nl Onderwerp

Bijlage

Actielijn bewonersinitiatieven warmtenetten

1

Geachte voorzitter, Den Haag stapt over op schone energie. In heel Den Haag zijn niet alleen de gemeente, maar ook bewoners en ondernemers bezig met het verduurzamen van huizen, panden en straten. In Den Haag nemen groepen bewoners ook het initiatief om hun eigen warmtenet op te zetten. Deze bewonersinitiatieven streven ernaar om gezamenlijk hun woningen aan te sluiten op een duurzame energiebron. Hiermee willen zij niet alleen hun huizen op een milieuvriendelijke manier verwarmen, maar ook zelf de regie voeren over zowel de kosten als de belangrijke beslissingen rondom de energielevering. Het gaat dan om samenwerkingen van enkele huiseigenaren, zoals in een portiek of VvE, tot aan 500 of zelfs meer woningen in een buurt of wijk. De gemeenteraad heeft terecht veel aandacht voor bewonersinitiatieven in de energietransitie. In de geactualiseerde aanpak warmtetransitie (RIS318491) is dan ook vermeld dat we de ondersteuning aan lokale initiatieven voor warmteoplossingen en collectieve schone energie verder versterken. Het besef dat bewonersinitiatieven een grote bijdrage kunnen leveren aan de overstap op schone energie is groot en juist daarom werken we nauw samen met als doel dat de initiatieven concrete resultaten kunnen bereiken. De belangrijkste voorbeelden zijn: -

de samenwerking binnen het Haags Bewonersplatform Energietransitie (HBET); de werkgroepen waarbinnen we handelingsperspectieven en warmteoplossingen bespreken; de buurtteams in diverse wijken die worden begeleid door Duurzaam Den Haag; de intensieve samenwerking met buurtinitiatieven binnen het Haags Klimaatakkoord; de Energie uit de Wijk Challenge; en financiering van benodigde investeringen uit het LISE fonds (inmiddels beëindigd, zie onder de paragraaf Beëindiging pilotfase van het Ontwikkelfonds Lokaal Initiatievenfonds Schone Energie).

Om nóg intensievere ondersteuning te bieden aan de bewonersinitiatieven, presenteren we de ‘Actielijn bewonersinitiatieven warmtenetten’, gericht op het realiseren van kleinschalige warmtenetten. Hiermee beantwoorden we tegelijkertijd de motie ‘Bied warmtecoöperaties opgroeiruimte’ (RIS319294) die op 20 juni jl. door de raad is aangenomen. De Actielijn heeft namelijk tot doel de bewonersinitiatieven te helpen om van ideeën tot haalbare plannen te komen. Het extra steuntje in de rug dat bewonersinitiatieven helpt om richting realisatie van hun ideeën te gaan, zal helpen om de warmtetransitie verder te versnellen.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

Telefoonummer 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10793139

In deze brief benoemen we ook de ‘opgroeiruimte voor bewonersinitiatieven’. Daarnaast informeren we u met deze brief over de beëindiging van de pilotfase van het Ontwikkelfonds Lokaal Initiatievenfonds Schone Energie (LISE). Bewonersinitiatieven in Den Haag gericht op warmtenetten In Den Haag zijn er diverse bewonersinitiatieven die streven naar de ontwikkeling van warmtenetten en duurzame energiebronnen. Deze initiatieven richten zich op uiteenlopende schaalgroottes, van kleiner netwerken met een paar aansluitingen tot grotere systemen die honderden woningen van warmte kunnen voorzien. Elk initiatief, ongeacht de omvang, kan een waardevolle bijdrage leveren aan de energietransitie. Zo kunnen ook kleinschalige warmtenetten lokaal zeer impactvol zijn doordat ze kennis en ervaring opleveren en bijdragen aan repliceerbare oplossingen voor andere wijken en buurten. Hoewel de meeste initiatieven zich momenteel richten op warmtenetten met minder dan 100 of juist meer dan 500 aansluitingen, zouden er theoretisch ook netwerken kunnen ontstaan met een omvang tussen deze aantallen. Onze ondersteuning kunnen we daarop aanpassen. Ondersteuning voor bewonersinitiatieven Bewonersinitiatieven worden vaak gestart door deskundige en uitermate gedreven inwoners die zich inzetten voor de verduurzaming van hun wijk.

Zij beschikken over veel enthousiasme, maar lopen vaak tegen beperkingen aan, zoals een tekort aan specifieke kennis, expertise of middelen om hun ideeën verder te brengen. In deze gevallen biedt de gemeente ondersteuning op maat om deze initiatieven te helpen hun plannen te ontwikkelen tot haalbare warmteoplossingen. De ondersteuning kan bestaan uit het uitbesteden en inkopen van extern onderzoek, technische expertise en andere noodzakelijke diensten, zodat de bewoners zicht krijgen op tastbare resultaten. De steeds complexere wet- en regelgeving en de grote uitdaging van de energietransitie maken deze vorm van begeleiding steeds belangrijker. Hierna wordt beschreven hoe deze ondersteuning eruitziet en welke voorwaarden van toepassing zijn om in aanmerking te komen. Bewoners ontvangen ondersteuning en budget voor hun initiatieven Afhankelijk van de aard en omvang van het initiatief, ontvangen bewoners passende ondersteuning en budget vanuit de gemeente. Initiatieven kunnen zich richten op verschillende bronnen, zoals aquathermie, geothermie, restwarmteleidingen, warmte-koude opslag of collectieve warmtepompen. De complexiteit van deze projecten kan sterk variëren, en daarmee ook de ondersteuning die nodig is.

Om ondersteuning te krijgen, moeten bewonersinitiatieven voldoen aan een aantal basisvoorwaarden, ongeacht de omvang van het warmtenet dat zij willen ontwikkelen: • het initiatief moet passen binnen de Transitievisie Warmte (RIS310442) van de gemeente; • er moet een projectplan worden ingediend waarin de doelstellingen, activiteiten, en stappen helder zijn omschreven. Ook moet het plan inzicht geven in het draagvlak binnen de buurt en de betrokkenheid van bewoners. De gemeente kan ondersteuning bieden bij het vergroten van het draagvlak door bijvoorbeeld communicatie-expertise in te zetten vanuit de Actielijn Bewonersinitiatieven Warmtenetten; • veel initiatieven komen niet in aanmerking voor bestaande subsidieregelingen. In deze gevallen biedt de Actielijn flexibiliteit en maatwerk. Indien een initiatief wel via bestaande subsidieregelingen of andere vormen van gemeentelijke ondersteuning gerealiseerd kan worden, wordt hiernaar doorverwezen; • commerciële bedrijven komen niet in aanmerking voor ondersteuning vanuit de Actielijn.

2/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10793139

De gemeente biedt daarnaast standaardmodellen aan voor bijvoorbeeld intentieovereenkomsten en governance- en businessmodellen. Elk jaar wordt de voortgang en haalbaarheid van een initiatief geëvalueerd. Op basis daarvan wordt besloten of de ondersteuning wordt voortgezet of heroverwogen. Als een initiatief niet haalbaar blijkt te zijn, wordt samen met de initiatiefnemers geëvalueerd waarom dit het geval is. Lessen die hieruit voortkomen, worden gedocumenteerd en kunnen waardevol zijn voor toekomstige initiatieven. Huidige bewonersinitiatieven in Den Haag Momenteel zijn er in verschillende Haagse wijken initiatieven die zich richten op de ontwikkeling van warmtenetten. Zo is Coöperatie Duurzame Vruchtenbuurt (CDV) actief in de verkenning van een groter warmtenet, en tonen buurtinitiatieven in onder andere het Statenkwartier en Archipel Willemspark interesse in vergelijkbare oplossingen. Deze initiatieven bevinden zich echter in verschillende stadia: waar de CDV al verder gevorderd is, zijn andere initiatieven nog bezig met het vormen van ideeën. De gemeente ondersteunt al deze initiatieven op verschillende manieren, zoals door het faciliteren van juridische, technische en financiële hulp. Dit kan bestaan uit onderzoeken naar warmtebronnen, het ontwikkelen van businesscases, en ondersteuning bij ontwerpen en contractvoorbereiding.

Communicatieondersteuning is ook essentieel om participatie te bevorderen en draagvlak in de buurt te vergroten. Hiervoor stelt de gemeente budget en capaciteit beschikbaar, zodat de kans op concrete stappen richting de realisatie van duurzame warmtenetten vergroot wordt. Budget en capaciteit Afhankelijk van de omvang en het potentieel van het bewonersinitiatief stelt de gemeente zowel budget als personele capaciteit beschikbaar. Het maximale budget voor een groter initiatief kan oplopen tot € 100.000,- per jaar voor maximaal drie initiatieven. Deze middelen worden niet direct aan bewonersinitiatieven uitgekeerd, maar door de gemeente ingezet voor het inkopen van benodigde diensten en onderzoeken. De maximale ondersteuningsduur voor deze grotere initiatieven is vier jaar, waarna jaarlijks de voortgang en haalbaarheid worden geëvalueerd. Voor kleinere initiatieven, die zich richten op een kleiner aantal aansluitingen, is een maximaal budget van € 50.000,- per jaar beschikbaar voor maximaal vijf initiatieven. Ook hier blijft het budget bij de gemeente, die diensten en expertise inkoopt. De maximale ondersteuningsduur voor deze initiatieven is drie jaar. Omdat de opzet en doelstellingen per initiatief sterk kunnen verschillen, wordt er in alle gevallen veel maatwerk geboden om de initiatieven goed te kunnen ondersteunen.

Daarnaast stelt de gemeente per jaar ongeveer 1 fte beschikbaar voor maximaal drie grotere initiatieven en 0,5 fte voor vijf kleinere initiatieven. Opgroeiruimte Met de beschreven actielijn gaan we bewonersinitiatieven nog actiever ondersteunen om concrete en significante stappen te zetten richting duurzame energieoplossingen en kleinschalige warmtenetten. Deze samenwerking tussen bewonersinitiatieven of coöperaties en de gemeente is nieuw en vereist een andere benadering dan traditionele markt samenwerkingsrelaties met marktpartijen. Daarmee biedt de Actielijn 'opgroeiruimte' aan bewonersinitiatieven. Opgroeiruimte houdt in dat bewonerscollectieven de kans krijgen om te groeien en te professionaliseren in hun nieuwe rollen bij het opzetten van een warmtenet. Wij geven hun daarmee tijd, expertise en ondersteuning om zich te ontwikkelen, vergelijkbaar met het 'Right to Challenge', ofwel ‘uitdaagrecht’ waarbij bewoners het recht hebben om overheidstaken over te nemen.

3/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10793139

Opgroeiruimte biedt de noodzakelijke flexibiliteit om de nieuwe partnerschappen zorgvuldig vorm te geven en te ontwikkelen. Het is een proces van samen leren en doorontwikkelen, waarbij er ruimte is voor reflectie, wederzijds begrip en het vastleggen van heldere afspraken. Met de Actielijn bewonersinitiatieven warmtenetten bieden we de bedoelde opgroeiruimte. Dat houdt in dat we de initiatieven helpen om op te groeien tot zelfstandige coöperatieve ondernemingen die een warmteoplossing bieden. De initiatieven die zullen opgroeien tot zelfstandige coöperaties hebben in de toekomst waarschijnlijk aanvullende ondersteuning nodig om tot succesvolle uitvoering te komen. Daarnaast bereiden we ons voor op de oprichting van een publiek warmtebedrijf. De inbreng van en afstemming met bewonersorganisaties over onder meer hun mogelijke rol is uiterst belangrijk; tijdens verschillende bijeenkomsten spreken we daar met hen over. Het vervolg Deze actielijn staat niet op zichzelf. De bewonersinitiatieven maar ook de dienstverlening van en samenwerking met de gemeente lopen al vele jaren. Wanneer we de actielijn starten willen we de samenhang hiermee vergroten op de volgende wijze: •

Aansluiting op de backoffice-deal uit het klimaatakkoord. In de ‘backoffice deal’ uit het Haags Klimaatakkoord werken we samen met bewoners deze Actielijn verder uit voor wat betreft de middelgrote warmtenetten. Uitgangspunt van deze deal is immers om gezamenlijk in een ondersteuningsorganisatie deze initiatieven van de grond te krijgen. Hierover gaan we binnenkort met enkele initiatieven in gesprek met ons document en hun wensen als uitgangspunt. Voor de mini-warmtenetten wordt parallel gewerkt aan een aparte actielijn met criteria en voorwaarden.

•

Voortzetten van het Haagse Platform Bewonersinitiatieven Energietransitie (HBET) Dit platform (in opdracht van de gemeente georganiseerd door Duurzaam Den Haag) is al enige jaren actief, waarbij alle bewonersinitiatieven regelmatig bij elkaar komen om ervaringen te delen en vragen of knelpunten in te brengen. De knelpunten worden gezamenlijk met de gemeente besproken en – indien mogelijk - opgelost. Zo hebben we op 18 juni een werkconferentie mini-warmtenetten i.s.m. de gemeente Den Haag, Duurzaam Den Haag en externe stakeholders georganiseerd.

•

Verdere uitrol We stellen voor om in 1-op-1 gesprekken met de thans bekende initiatieven de mogelijkheden van de actielijn te bespreken en waar nodig nader aan te scherpen. Het is belangrijk dat we voor iedereen zoveel mogelijk duidelijkheid creëren, zowel het bieden van perspectief als het schetsen van een realistisch beeld. Initiatieven die in aanmerking komen voor onze ondersteuning, kunnen vervolgens een weloverwogen keuze maken voor vervolgstappen.

Beëindiging pilotfase van het Ontwikkelfonds Lokaal Initiatievenfonds Schone Energie (LISE) Het Ontwikkelfonds Lokaal Initiatievenfonds Schone Energie (RIS310093) betrof een pilot en had als doel (verenigde) wijkbewoners als wooncoöperaties, het lokale midden- en kleinbedrijf (mkb), (sport)verenigingen, vereniging(en) van eigenaars (VvE) en ondernemers uit de gemeente Den Haag financieel te ondersteunen. Deze steun was gericht op het onderzoeken dan wel te realiseren van initiatieven gericht op verduurzaming. Het eerste uitvoeringsjaar van het LISE fonds werd gezien als een pilotfase in ontwikkeling. Deze pilotfase bestond uit 9 uitvoeringsmaanden in 2022. In de pilotfase waren er zes vooraanmeldingen, met nog drie buiten deze periode.

4/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10793139

Geen enkele vooraanmelding resulteerde tot een ingediende aanvraag. Uiteraard was dit teleurstellend omdat we hadden gehoopt met het fonds versnelling van verduurzaming mogelijk te maken. Uit de evaluaties bleek echter dat een combinatie van factoren hieraan ten grondslag lag. Ook de rekenkamer heeft hierop een kort onderzoek uitgevoerd (RIS313422). Dit onderzoek leidde tot een raadsvoorstel, waarin drie belangrijke aanbevelingen werden gedaan. Het college reageerde op deze aanbevelingen, die vervolgens door de gemeenteraad werden overgenomen. Aanvullend heeft adviesbureau ERAC de LISE pilot geëvalueerd en hebben er gesprekken plaatsgevonden met verschillende (betrokken) stakeholders, zowel binnen als buiten de gemeente. Daaruit zijn de volgende lessen geleerd: 1.

2.

3.

4.

5.

Behoefte aan verduurzaming blijft: Uit de evaluaties bleek dat er nog steeds behoefte is aan initiatieven die de verduurzaming van de stad stimuleren, vooral bij kleine Verenigingen van Eigenaren (VvE’s), wooncoöperaties en innovatieve woonvormen. Het fonds kan bijdragen aan het overbruggen van financiële en organisatorische uitdagingen in de energietransitie. Verwerk alle kernvraagstukken uit Handreiking Revolverende Fondsen: Eén van de belangrijkste lessen voor de definitieve opzet van het LISE-fonds is de noodzaak om alle kernvragen uit de Handreiking Revolverende Fondsen (RIS306216) van de Rekenkamer Den Haag expliciet mee te nemen. Deze handreiking biedt een kader om de opzet, werking en lange termijn bestendigheid van het fonds te waarborgen. Doelgroepenonderzoek: Een beter inzicht in de doelgroepen en hun behoeften is essentieel. Dit kan bijdragen aan een effectiever fondsbeheer en fondsinrichting die beter aansluit op de vraag van kleine VvE’s, innovatieve woonvormen en het MKB. Aanvraagproces te complex: Veel initiatiefnemers gaven aan dat het aanvraagproces te ingewikkeld was, wat resulteerde in het afhaken van aanvragen. Er is een duidelijke behoefte aan vereenvoudiging van procedures en meer ondersteuning (ontzorging) tijdens het aanvraagproces.

Betere integratie met andere regelingen: Er bestaan diverse andere subsidieregelingen in Den Haag voor verduurzaming en energietransitie. Deze overlap vraagt om meer onderlinge afstemming en mogelijk integratie van het LISE-fonds met bestaande regelingen, zoals de subsidieregeling Duurzame Wijkactie en de Energie uit de Wijk Challenge.

Op basis van de evaluaties wordt de pilotfase van LISE in de huidige vorm afgesloten. De resterende middelen bedragen € 390.449,- van HEID en € 92.051,- van het Groenfonds. De doelstellingen van LISE blijven als label behouden. Wij onderzoeken momenteel wat er het beste met de resterende middelen kan gebeuren. De inzet is om in de plaats van het huidige LISE-fonds op basis van de aanbevelingen uit de evaluaties een alternatieve regeling te ontwikkelen zodat de middelen passend en doelmatig kunnen worden ingezet voor het doel: door stimulering te komen tot verduurzaming en energietransitie van de gebouwde omgeving. Naar verwachting wordt uw commissie hierover in het 4e kwartaal van 2024 geïnformeerd. Een uitgebreide analyse staat in de bijlage: Evaluatie pilot LISE-fonds. Tot slot De voorgestelde Actielijn Bewonersinitiatieven Warmtenetten biedt een flexibele aanpak voor de ondersteuning van bewonersinitiatieven op het gebied van duurzame energie. Door duidelijke criteria, substantiële ondersteuning, maatwerk en het concrete aanbod van opgroeiruimte, willen we de slagingskansen van deze initiatieven verder vergroten en bijdragen aan de versnelling van de energietransitie van Den Haag. De combinatie van middelgrote en mini-warmtenetten helpt ons om zowel op buurtniveau, als samen met groepen samenwerkende bewoners, duurzame warmteoplossingen te ontwikkelen.

5/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10793139

We hopen dat de combinatie van budget, ondersteuning en ruimte voor experimenteren niet alleen leidt tot succesvolle projecten, maar ook anderen zal inspireren om vergelijkbare stappen te zetten om zo een bredere beweging op gang te brengen. Met vriendelijke groet, de wethouder Energietransitie, Mobiliteit en Grondstoffen Arjen Kapteijns

6/6