RIS319991 Bijlage 3 Nota van Beantwoording zienswijzen lijn 6B 20240918

Nota van beantwoording Concept Voorontwerp Lijn 6B

Dienst Stedelijke Ontwikkeling, Afdeling Mobiliteit augustus 2024

Toelichting over het proces Bij de voorbereiding van het plan is intensief overleg gevoerd met de stakeholders uit de directe omgeving. Om tot een goed en gedragen ontwerp te komen, is gesproken met afgevaardigden van bewoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, de Fietsersbond en de wijkverenigingen. Een nadere toelichting vindt u in het raadsvoorstel onder het kopje ''Communicatie''. Op 23 april 2024 heeft het college van B&W een besluit genomen om het voorontwerp van lijn 6B vrij te geven voor de formele inspraakprocedure lopend van 6 mei tot en met 16 juni 2024. Dit besluit is op 24 april 2024 gepubliceerd op Vrijgave voor inspraak concept Voorontwerp Tramlijn 6B in het kader van Instroom Nieuwe Trams Haagse Regio (INTHR) Gemeente Den Haag (raadsinformatie.nl) (link) onder RIS 318705. In de brede omgeving van de tramlijn zijn huis aan huis flyers verspreid en een advertentie op social media geplaatst, waarmee 26.594 personen zijn bereikt. In het kader van deze officiële procedure heeft de gemeente op 30 mei 2024 een inloopavond georganiseerd, waarbij het voorontwerp is gepresenteerd. De betrokkenen zijn hiermee wederom geïnformeerd en is de gelegenheid geboden om op het voorontwerp een zienswijze in te dienen, voordat het plan wordt aangeboden aan de gemeenteraad. In deze nota van beantwoording zijn alle zienswijzen van betrokkenen en het antwoord daarop opgenomen.

Leeswijzer In Deel 1 van deze Nota van Beantwoording wordt ingegaan op de veel gestelde vragen en opmerkingen. In Deel 2 staan de ingediende reacties en de beantwoording daarop. De zienswijzen zoals deze zijn ingediend zijn één op één overgenomen en geanonimiseerd. Alle antwoorden zijn weergegeven in cursieve tekst.

Veelgestelde vragen en opmerkingen Tijdens de inspraakperiode zijn enkele vragen in diverse vormen veel gesteld. Deze worden daarom vooruitlopend behandeld en naar verwezen in de individuele reacties. Dit betreft de volgende zaken:

1. Kan het Om en Bij autovrij of autoluw gemaakt worden? Het autovrij of -luw maken van het Om en Bij is onderzocht en gemodelleerd. Omdat de maat van het nieuwe trammaterieel in de straat leidend is, zal dit niet tot een smaller profiel van de rijbaan leiden. Wel kan hiermee voorkomen worden dat het sluipverkeer over het Om en Bij en Brouwersgracht rijdt. Echter zijn er nadelige gevolgen voor andere straten in de omgeving. Zo kunnen er nieuwe sluiproutes ontstaan via het Buitenom en de Boekhorststraat. Het oplossen van deze sluiproutes heeft ingrijpende gevolgen voor de bereikbaarheid en de verkeerscirculatie van het gehele gebied. In relatie tot de

Nota van beantwoording Pagina 2 van 15

ingestelde verkeersmaatregelen in de Schilderswijk (afsluitingen Hoefkade / Parallelweg) zal een dergelijke maatregel daarom niet oplosbaar zijn binnen het tramproject. Wij ontraden de zienswijzen over dit onderwerp.

2. Kan al het autoverkeer over de ventweg/parallelweg van de Brouwersgracht rijden? De parallelweg is niet ontworpen om het grote aantal auto’s van de middenrijbaan over te nemen. In combinatie met het fietsverkeer en de overstekende voetgangers om onder andere bij de tramhalte te komen is dit ongewenst. Ook indien het doorgaande sluipverkeer hierdoor volledig wordt ontmoedigd, blijven er grote aantallen voertuigen uit de wijk gebruik maken van de Brouwersgracht om de wijk in en uit te rijden. Dit zorgt voor problemen, omdat aanzienlijk meer voertuigen (inclusief vrachtverkeer) ten opzichte van de bestaande situatie op de parallelweg met verkeersdrempels extra trillingen en geluidsoverlast veroorzaakt. Bovendien is het voor de verkeersveiligheid juist zeer ongewenst om grote aantallen afslaande voertuigen over het voetgangerplateau te laten rijden bij het Hoge Zand en het Buitenom. Deze voertuigen moeten vervolgens op deze krappe plateaus nogmaals een afslaande beweging maken om op of van de parallelwegen te komen en hierbij al het rechtdoorgaand verkeer van en naar het Hoge Zand en Buitenom (met name de vele voetgangers en fietsers) voorrang verlenen. Kortom, de verkeerssituatie wordt daardoor complexer en daarmee onveiliger.

Tot slot zal de doorstroming ernstig vertraagd worden, wat weer tot irritaties en haastige autobewegingen kan leiden op de voetgangerplateaus waar veel minderjarige scholieren lopen. De huidige ontsluiting past meer bij de functie van de weg en is daardoor veiliger. Wij ontraden de zienswijzen over dit onderwerp.

Wijzigingen in het ontwerp na inspraak Naar aanleiding van de reacties zijn onderstaande wijzigingen meegenomen en worden nader uitgewerkt in het definitief ontwerp. 1. Naar aanleiding van reactie 1, 3 en 7: Het instellen van 30km/u op de middenrijbaan van de Brouwersgracht. 2. Naar aanleiding van reactie 4: We gaan in het definitieve ontwerp de stoeprand laten verspringen aan het begin van de fietsstrook vanuit het Om en Bij, zodat de automobilist de bocht niet meer onbewust afsnijd. De overige aangedragen zienswijzen worden ontraden.

Beantwoording reacties Reactie 1 Hierbij maken wij als …onze zienswijze kenbaar met betrekking tot het concept VO m.b.t. INTHR lijn 6B.

Nota van beantwoording Pagina 3 van 15

Paletplein Aan het Paletplein verandert in de plannen niet zoveel en dat is prima. Aan de zuidzijde van het plein zou het fietspad 50 cm dichter bij de gevels kunnen worden gelegd om ervoor te zorgen dat er meer ruimte is tussen het fietspad en de tussen de fietsnietjes geparkeerde fietsen. Hobbemastraat tussen het Paletplein en de Om en Bij De inrichting van de Hobbemastraat voldoet niet aan de CROW-richtlijnen voor gebiedsontsluitingswegen. De weg heeft parkeerstroken en er liggen fietsstroken van 1,60 meter breed zonder schrikstrook tussen de fietsstrook en de parkeerstrook. Een gebiedsontsluitingsweg met maximumsnelheid 50 km/uur moet gescheiden fietsvoorzieningen hebben en het liefst geen parkeren. Omdat dit niet mogelijk is, stelt de … voor de dit gedeelte van de Hobbemastraat in te richten als GOW30. Halte Om en Bij Het dwarsprofiel ter hoogte van tramhalte Om en Bij toont fietsstroken van 1,60 meter. De … dringt erop aan fietsstroken van 1,70 meter breed aan te leggen en vergevingsgezinde stoepranden toe te passen naast de fietsstroken. We schatten het risico dat automobilisten de fietsstrook en stoep zullen gebruiken om halterende trams te passeren laag in. Om en Bij Wij zijn blij om te zien dat het autoparkeren wordt opgeheven op de Om en Bij. Het is ook goed om te zien dat gebruikgemaakt wordt van schuine trottoirbanden.

Met alleen deze aanpassingen blijft de Om en Bij naar onze inschatting geen prettige weg om op te fietsen, o.a. door het hardrijdende (sluip)verkeer. Voor fietsers zou het beste zijn: de weg afsluiten voor auto’s (wat mogelijk lijkt, aangezien er geen uitritten aan de Om en Bij liggen). We vragen het college dit te onderzoeken; afsluiting zou zowel de leefbaarheid van de omwonenden als de verkeersveiligheid sterk verbeteren. We stellen voor om sowieso te kiezen voor een fietsvriendelijk wegdek. Onze voorkeur gaat daarbij op deze locatie uit naar asfalt met streetprint. Brouwersgracht De … vraagt aandacht voor een goede aansluiting tussen de fietsvoorzieningen op de Om en Bij en de ventwegen op de Brouwersgracht. In de huidige situatie is de route in beide richtingen slecht herkenbaar. De … ziet dit graag verbeterd in het ontwerp. We denken hier in de DO fase graag over mee. Tot slot: Op Om en Bij geldt op dit moment pas vanaf de eerste Hofjeswoningen 30 km/u. We zien geen reden om niet voor de gehele Om en Bij én de Brouwersgracht 30 km/u in te stellen. De weginrichting is daar zonder verdere aanpassingen al geschikt voor. En 30 km/u is ook in lijn met de wens van dit college om binnen de S100 in te zetten op een standaardmaximumsnelheid van 30 km/u.

Vriendelijk verzoek de naam van onze organisatie niet te anonimiseren in de beantwoording van de zienswijze die bij de definitieve stukken wordt gevoegd.

Paletplein De positie van het vrijliggend fietspad valt buiten de plangrens, waardoor de bestaande situatie gehandhaafd blijft. Daarnaast geeft de bestaande situatie geen aanleiding om het fietspad ten koste van het trottoir te verplaatsen. De ruimte voor fietsparkeren tussen parkeerstrook en fietspad wordt immers als voldoende beoordeeld. Ook is het onwenselijk om het trottoir omwille het fietspad te versmallen,

Nota van beantwoording Pagina 4 van 15

omdat er dan te weinig beloopbare ruimte overblijft tussen de pilaren van de bebouwing en het fietspad. Hobbemastraat tussen het Paletplein en de Om en Bij Dit deel van de Hobbemastraat is geen onderdeel van het plan en valt daarom ook buiten de plangrens. De weg is in 2013 opnieuw ingericht en voldoet om de nieuwe tram te laten rijden. Het klopt dat de bestaande fietsstroken iets smaller zijn dan de voorkeursbreedte van 1,75m uit de gemeentelijke ontwerprichtlijnen. Echter blijft de fietsstrook voldoende breed (1,60m) om de verkeersveiligheid voor fietsers te waarborgen en is er geen directe aanleiding om de weg opnieuw in te richten. Halte Om en Bij Gekozen is om de fietsstroken door te trekken langs de halte met dezelfde breedte als in de rest van dit deel van de Hobbemastraat. De reden voor dezelfde breedte heeft te maken met de beperkte restruimte voor het trottoir. Deze is 2,20m en voldoet niet aan de voorkeursbreedte van 2,60m. Daarnaast zal een bredere fietsstrook uitnodigen om een halterende tram via de fietsstrook/deels trottoir in te halen. Aangezien de fietser al ’gewend’ is om op een fietsstrook van 1,60m te rijden, heeft het de voorkeur om gelet op het bovenstaande deze breedte te handhaven. De vergevingsgezinde stoepranden ontraden we, aangezien daardoor automobilisten heel gemakkelijk van het trottoir gebruik kunnen maken om de halterende tram in te halen.

Om en Bij De wens om het Om en Bij autoluw te maken of af te sluiten voor autoverkeer is onderzocht. Er zijn naast fietsveiligheid inderdaad meerdere positieve effecten om dit in te stellen. Echter is dit onhaalbaar gebleken om in te voeren zonder dat dit grote gevolgen heeft voor de verkeerscirculatie in het gehele gebied. Primair zullen er ongewenste sluiproutes ontstaan over het Buitenom en de Boekhorsstraat. Het oplossen van deze sluiproutes heeft weer ingrijpende gevolgen voor de bereikbaarheid en de verkeerscirculatie van het gehele gebied. In relatie tot de ingestelde verkeersmaatregelen in de Schilderswijk (afsluitingen Hoefkade / Parallelweg) zal een dergelijke maatregel daarom niet oplosbaar zijn binnen het tramproject. De fietsveiligheid wordt wel iets verbeterd t.o.v. de huidige situatie, doordat er meer ruimte ontstaat naast de spoorbanen. Een fietsvriendelijke verharding is naast de nieuwe klinker ongewenst i.v.m. het beschermd stadsgezicht en de aanwezige rijksmonumenten. Daarnaast blijft de weg 30km/u, waar klinkerbestrating gebruikelijk is. Brouwersgracht Aan de Brouwersgracht wordt enkel het spoor vervangen en de halteperrons aangepast. Het overige gebied blijft ongemoeid, waardoor de mogelijkheden beperkt zijn. Aan de oostzijde is het duidelijk dat de fietser vlak voor de halte naar de parallelbaan moet.

Voor het kruispunt met de Prinsengracht krijgt de fietser vervolgens een eigen fietsstrook. Aan de westzijde is deze duidelijkheid minder door de uitritconstructies ten behoeve de doorlopende trottoirs. De meeste fietsers volgen hier de route over de Prinsengracht op het vrijliggend fietspad. De afslaande fietser naar de Brouwersgracht heeft de keuze om via de ventweg of via de middenrijbaan te rijden. Tot slot:

Nota van beantwoording Pagina 5 van 15

Aangezien de omgeving en inrichting van de weg in de bestaande situatie voldoet aan een verblijfsgebied, zal het college op de middenrijbaan van de Brouwersgracht een snelheidsregime van 30km/u invoeren. De overige punten in uw zienswijze worden ontraden.

Reactie 2 Beste Lezer, Naar aanleiding van het presenteren van het conceptontwerp tramlijn 6B hebben wij als buurtbewoners de volgende vragen: 1. Gezien de zwaarte van de nieuwe tram tov de huidige tram 6, vragen wij ons af of deze geschikt zal zijn voor de gracht/ straat om en bij en of deze op termijn niet meer schade zal toerichten aan de hofjeswoningen langs de weg. Ook voorzien wij additionele overlast, bijvoorbeeld in de bocht bij de Brouwersgracht - zoals ook bewoners rondom tram 17 hebben ervaren toen de tram net geplaatst was. 2. Met het oog op de huidige aanpassingen zijn wij ook benieuwd naar de mogelijkheden om de huidige tramhalte Brouwersgracht te laten vervallen en één halte te plaatsen bij om en bij vanwaar de tram terug zal rijden via bv Viantlaan om zich aan te sluiten op de Prinsengracht waar de huidige tram 2,3,4 ook rijden. Hierdoor ontstaat de mogelijkheid om de Brouwersgracht ook weer daadwerkelijk te gebruiken als gracht wat met het oog op het toenemende waterpijl en regenval een zeer positieve ontwikkeling in de wijk zou zijn. Graag zouden wij de additionele kosten, tijdsspanne en mogelijkheid horen van deze eventuele aanpassingen aan het ontwerp wat mogelijk een meer duurzame oplossing zal zijn voor de buurt. Wij horen graag, … en … … 1.

Tegelijkertijd met het vervangen van de volledige trambaanconstructie aan het Om en Bij wordt de keermuur (tussen rijbaan en voetpad langs de woningen) en de kademuur richting de brug (langs het water) volledig vervangen. Daarnaast komt de keermuur verder van de woningen af te staan. Hierdoor is de gracht/straat geschikt voor de nieuwe tram. Door een extern gerenomeerd onderzoeksbureau is er een trillingsonderzoek verricht en door de nieuwe fundering van de trambaan zullen de trillingsterktes afnemen ten opzichte van de huidige situatie. Dit terwijl de huidige trillingssterktes al voldoen aan de streefwaarden uit de landelijke richtlijn. Op tramlijn 17 was inderdaad overlast op het Prins Hendrikplein, hier maakt de tram een krappe S-slinger om de rotonde te kunnen nemen. Daardoor ontstonden er piepende geluiden als de tram door de bocht ging. De nieuw aan te leggen bocht tussen Om en Bij en de Hobbemastraat is geen S-slinger, maar een normale bocht welke voldoet aan de voorschriften van HTM. De verwachting is dat hierdoor geen overlast zal ontstaan. Als er toch piepende geluiden ontstaan is dat tijdens de eerste weken als het spoor door de tram nog wordt 'ingeslepen'. Als dat zich onverhoopt voordoet is het relatief eenvoudig om de sporen daartegen in te smeren.

De bestaande bochten (kruising brouwersgracht/Prinsegracht) zijn al ‘ingeslepen’ en hier verwachten we ook geen toename van overlast.

Nota van beantwoording Pagina 6 van 15

2. Een 1-richtinglijn voor trams is vervoerskundig onlogisch. Tramreizigers moeten dan op een andere plek in- en uitstappen. Voor de drukke halte Om en Bij waar veel scholieren gebruik van maken zou dit betekenen dat op- of instappers naar de Prinsegracht of het Hobbemaplein moeten lopen. Voor dit deel van de Schilderswijk en centrum waar veel bewoners afhankelijk zijn openbaar vervoer zal er vervoersarmoede optreden, omdat er in 1-richting geen tramhalte binnen een acceptabele loopafstand beschikbaar is. Met het oog op de schaalsprong van het openbaar vervoer is dit niet wenselijk. Daarnaast levert enkelspoor op het Om en Bij en Hobbemastraat-oost geen extra ruimte op, aangezien in tegengestelde rijrichting van de tram een vrachtauto de tram tegemoet moet kunnen rijden. Het verwijderen van de tramrails en een halteperron betekend een profielwijziging en herinrichting van de gehele straat. Zo wordt op het stuk tussen Paletplein en halte Om en Bij de bestaande situatie gehandhaafd, aangezien het tracé in 2013 al geschikt is gemaakt voor de nieuwe tram. Een herinrichting op dit deel van de Hobbemastraat kost miljoenen euro's extra bovenop de kosten van het voorliggend plan voor het bestaande tracé. Dit geldt ook voor de Brouwersgracht en het Paletplein, waar met het huidig plan enkel de halteperrons worden aangepast.

Daarnaast is er geen ruimte om op de Vaillantlaan een nieuw tracé aan te leggen en een halteperron voor halte Vaillantlaan, laat staan hier financiële middelen voor te vinden. Wat betreft het terugbrengen van water (gracht) in de Brouwersgracht is zullen enkele tientallen miljoenen euro's benodigd zijn. Om een indruk te geven, het ''ontkluizen'' van de bestaande gracht op het Piet Heinplein en het vervangen van de bruggen is bij vaststelling door de raad geraamd op 14,6 miljoen euro. Voor het terugbrengen van de gracht zelf in de Brouwersgracht is daarbovenop nog meer nodig. Dit is niet in verhouding met de opgave om het bestaande tram tracégeschikt te maken voor de nieuwe tram. Het nu aanpassen van de halteperrons in de Brouwersgracht staat een dergelijke ontwikkeling in de toekomst dan ook niet in de weg. De zienswijze wordt ontraden.

Reactie 3 Beste Gemeente Den Haag Namens de wijkorganisatie en de buurtbewoners sturen wij u hierbij de zienswijze op het conceptonderwerp voor tramlijn 6. Voor ons staat de veiligheid en die van onze kinderen voorop. Daarnaast is het voor de wijk van belang dat de leefbaarheid rond de straten ‘Om en Bij’ en de Brouwersgracht wordt verbeterd. Momenteel staat de veiligheid en de leefbaarheid onder druk en het is daarom van belang dat de gemeente met de herinrichting de situatie verbetert. Helaas zijn wij tot de conclusie gekomen dat het conceptonderwerp slechts voor minimale verbeteringen zorgt en dat de gemeente eerdere suggesties naast zich neerlegt (suggesties zijn onder ander verwoord in de brief van 5 Oktober 2023). Ook met de nieuwe inrichting blijft het wachten totdat er een dodelijk ongeluk plaatsvindt.

Nota van beantwoording Pagina 7 van 15

In een eerdere brief stelde we voor om een (auto)wegafsluiting te plaatsen tussen de ‘Om en Bij’ en de Brouwersgracht. Hierdoor wordt het voor automobilisten onmogelijk om snel over de ‘Om en Bij’/Brouwersgracht te rijden en voorkomen we hardrijdend sluipverkeer. Daarnaast zorgt dit plan voor een sterke verbetering van de leefbaarheid en sluit het plan naadloos aan bij het ‘Binnenstadsplan 2033’ voor het Oude Centrum. Daarnaast zijn de consequenties voor automobilisten (qua extra reistijd) verwaarloosbaar. Mocht de Gemeente niet bereid zijn om onze suggesties te implementeren (om voor ons onbegrijpelijke redenen), dan is het van belang om op andere wijze het hardrijdende sluipverkeer te ontmoedigen en af te remmen. Een goede manier om dit te bewerkstelligen is door het doorgaand verkeer via de ventwegen van de Brouwersgracht te leiden en dus het autoverkeer op de Brouwersgracht trambaan te verbieden/voorkomen. Momenteel is het voor automobilisten mogelijk om vaart te maken op de Brouwersgracht trambaan en de ‘Om en Bij’, waardoor er snelheden worden gehaald van 60 á 70 kilometer p/u. Door het verkeer over ventwegen (met drempels) te leiden, zal de automobilist geen snelheid kunnen maken op het gehele traject. Dit leidt niet alleen tot lagere snelheden op de ‘Om en Bij’/Brouwersgracht, maar de optie zal het sluipervekeer ook sterk ontmoedigen.

Het is voor automobilisten namelijk (psychologisch) onaantrekkelijk om over een 30 km/u weg met drempels (Brouwersgracht) te rijden en in dit scenario is het veel aantrekkelijker om over de (veilige) hoofdroute Prinsegracht-Zoutkeetsingel-Vaillantlaan te rijden. Gezien de noodzaak voor de leefbaarheid en veiligheid, vragen wij de gemeente om dit plan te implementeren. Mocht de oplossing niet tot het gewenste resultaat leiden, dan is het goed te realiseren dat het plan ook gemakkelijk teruggedraaid kan worden (de trambaan kan dan weer toegankelijk gemaakt worden voor autoverkeer). Wij gaan ervan uit dat de Gemeente de leefbaarheid en veiligheid vooropstelt en deze suggestie, of de eerder suggestie uit de brief van 5 oktober 2023, implementeert. Met vriendelijke groet, namens de …., …… In het tramproject lijn 6B worden de bestaande tramrails en haltes geschikt gemaakt voor de nieuwe tram. Bij Brouwersgracht is na verdere uitwerking in het ontwerp gebleken dat alleen aanpassingen nodig zijn aan de tramrails en halteperrons. Het project omvat geen grootschalige herinrichting van het openbaar gebied en daarom wordt de huidige inrichting van de Brouwersgracht niet aangepast. De kruising tussen Om en Bij en Brouwersgracht valt niet op als we naar de ongevallengegevens kijken van de afgelopen jaren.

Kruispunt voldoet aan haar functie en er is daarom geen aanleiding om aan te pakken in het kader van de verkeersveiligheid. Om de snelheid van het verkeer af te remmen zijn drempels de meest effectieve manier van afremmen. Het aanbrengen van snelheidsremmende maatregelen op wegen waar ook een tram rijdt, is onmogelijk. De omgeving en de inrichting van de weg zijn dan belangrijke factoren die een automobilist ‘informeren’ over welk gedrag er van hen verwacht wordt. Door klinkers wordt de nadruk gelegd op een verblijfsgebied. Aangezien de omgeving en inrichting van de weg in de bestaande situatie voldoet aan een verblijfsgebied, zal het college op de middenrijbaan van

Nota van beantwoording Pagina 8 van 15

de Brouwersgracht een snelheidsregime van 30km/u invoeren. Voor het antwoord over het laten rijden van al het autoverkeer over de parallelweg/ventweg van de Brouwersgracht, verwijzen wij u naar punt 2 van de veel gestelde vragen en opmerkingen algemene beantwoording op pagina 3. De zienswijze wordt deels ontraden.

Reactie 4 Zienswijze Tramlijn 6B Hierbij willen wij graag onze zienswijze met betrekking tot de herinrichting van de tramlijn 6B op het tracé Brouwersgracht-Paletplein in Den Haag kenbaar maken. Wij waren prettig verrast dat in het geval van tramlijn 6B er duidelijk is geprobeerd de stadsbewoners bij het proces te betrekken en naar hen te luisteren middels de diverse inloopavonden, flyers, mediaberichten, etc. Over het algemeen kunnen wij instemmen met het voorgestelde plan of zien wij ook geen alternatieven binnen de parameters die voor dit project gegeven zijn. Wij zien echter zeer graag verandering in een specifiek onderdeel van het plan: herstel van de scheiding van de fietspaden van de rij/trambaan rondom halte ‘Om en Bij’. Momenteel zijn de fietspaden door de aparte tramhaltes en een hekwerk van de rij/trambaan gescheiden. Hulpdiensten maken nu gebruik van de rij/trambaan in tegenovergestelde richting mochten zij een tram moeten passeren. Ondanks het feit dat momenteel het begin van scheiding van het fietspad door middel van een gele paal met verkeersbord wordt aangegeven, wordt deze paal zeer vaak omvergereden, blijkbaar omdat automobilisten de voorkeur geven aan de uiterst rechterzijde van de weg. In de gemeentelijke administratie is vast te vinden hoe vaak deze paal vervangen moet worden.

Het deel vanaf de bocht bij Om en Bij naar de Hobbemastraat is dus al gevaarlijk voor fietsers (zie foto)

In het voorgestelde plan wordt na herinrichting de situatie voor fietsers nog een stuk gevaarlijker; het fietspad is niet meer fysiek gescheiden van de rij/trambaan en een aantal automobilisten zal, net als nu, aan de uiterst rechterzijde van de weg de bocht afsnijden en dus over het fietspad stilstaande trams gaan inhalen. Het behoeft geen betoog dat dit voor fietsers extreem gevaarlijke situaties op gaat leveren.

Nota van beantwoording Pagina 9 van 15

Wij stellen dan ook voor, om leed en levens te sparen, dat ook in de nieuwe situatie het fietspad fysiek gescheiden gaat worden van de rij/trambaan door middel van een hek, betonranden of iets dergelijks. Deze scheiding zou dan al, ook om automobilisten op de komende situatie voor te bereiden, moeten starten voor de Om en Bij bocht richting de Hobbemastraat. De hulpdiensten kunnen dan, zoals ook nu het geval is, gebruik kunnen maken van de rij/trambaan aan de linkerzijde om een stilstaande tram in te halen en hoeven niet over het fietspad te doen. Een barrière tussen rij/trambaan en fietspad moet dus tot de mogelijkheden behoren. Aangezien wij heel vaak van deze weg gebruik maken, zouden wij het erg op prijs stellen als onze suggestie serieus in overweging genomen zou kunnen worden. Met vriendelijke groet, …… De halte ‘Om en Bij’ wordt getransformeerd naar een middenhalte tussen de twee rijstroken. Zijhaltes handhaven is geen optie, aangezien deze langer moeten worden voor de nieuwe tram, waardoor deze de zijstraten zullen blokkeren. Door de middenhalte is er geen ruimte meer om de vrijliggende fietspaden te handhaven. Gekozen is om de fietsstroken door te trekken langs de halte in verband met de beperkte ruimte voor het voetpad. Deze is in het nieuwe ontwerp 2,20m. Een vrijliggend en fysiek afgescheiden fietspad inpassen kan niet binnen de beschikbare ruimte.

Dan is er geen ruimte meer over voor een voetpad die aan de minimale breedte voldoet. Hierdoor zullen voetgangers over het fietspad moeten lopen. Het verkeer dat de bocht afsnijdt is een heel vervelend probleem. We hebben naar aanleiding van uw zienswijze gekeken waar dit probleem mogelijk vandaan komt en dat automobilisten vaker tegen de gele zuil aanrijden. De stoeprand wordt door weggebruikers vaak als geleiding gebruikt om de bocht te maken. Deze gaat in eenzelfde boog de bocht om en loopt mee met de fietsstrook. Automobilisten snijden hierdoor onbewust de bocht af. Als automobilisten de stoeprand volgen, dan worden ze in de huidige situatie verrast door de gele zuil en zijn ze te laat om nog op tijd te kunnen remmen of uitwijken. In het Voorontwerp hebben we in eerste instantie hetzelfde ontwerpprincipe toegepast, niet wetende dat dit probleem zich regelmatig voordoet. We gaan in het definitieve ontwerp de stoeprand laten verspringen aan het begin van de fietsstrook vanuit het Om en Bij. Zo wordt de bocht voor een automobilist ingezet met de boog van de stoeprand en neemt de wegmarkering deze geleiding over met dezelfde boog (straal). Op deze manier wordt voorkomen dat een automobilist de bocht onbewust zal afsnijden. Het maken van een fysieke afscheiding tussen fietspad en rijbaan is dan niet meer nodig en overigens ruimtelijk niet veilig inpasbaar.

Nota van beantwoording Pagina 10 van 15

De zienswijze wordt deels ontraden.

Reactie 5 Geachte mevrouw, heer, Twee jaar geleden had ik onderstaande correspondentie met …. . Hij was toen omgevingsmanager in jullie team maar ik zie dat hij inmiddels ergens anders werkt. Graag breng ik mijn verzoek opnieuw bij jullie onder de aandacht. Weten jullie misschien inmiddels al iets meer over het ontwerp en de mogelijkheid om de duivenoverlast te verminderen? Het blijft een bijzonder vervelend probleem. Bedankt alvast voor uw reactie! Met vriendelijke groet, ….. ---------------------------Geachte heer …, Graag breng ik een idee onder uw aandacht dat ik in 2016 heb ingestuurd in het kader van het "Gouden Centrum". Destijds is dit idee wel geselecteerd voor uitvoering maar door budgetproblemen zijn de Gouden Centrum-ideeën nooit gerealiseerd. Aangezien u bezig bent met de voorbereiding van de vervanging van de brug van het Om en Bij naar de Brouwersgracht, leek het mij een goed idee om dit opnieuw onder uw aandacht te brengen. U zou mij en andere bewoners een groot plezier doen door in het ontwerp van de brug rekening te houden met het volgende. Mijn idee is om de holle ruimtes tussen de liggers onder de brug op de hoek ZuidwalBrouwersgracht-Buitenom op te vullen/dicht te maken, zodat duiven hier niet meer kunnen nestelen.

De duiven geven hier veel overlast voor bewoners: ze maken lawaai op het dak (vooral in het voorjaar is het bijzonder irritant) en ze poepen alles onder (ruiten van woningen, dakgoten, auto's en het brugdek zelf). Het probleem wordt versterkt doordat moslims geen brood mogen weggooien en dit dus op de brug strooien voor de duiven. Nesten voorkomen, is het probleem bij de bron aanpakken. Omwonenden, wandelaars, toeristen die op de brug van het uitzicht over het Buitenom genieten, hebben hier baat bij. Bij voorbaat dank voor uw reactie. Met vriendelijke groet, ….. Eerdere pogingen om duiven weg te houden hadden niet het gewenste resultaat. De overlast ontstaat niet enkel door de nestelplek, maar ook door de aanwezigheid van voedsel. Ook is gebleken dat de maatregelen om duiven te verjagen werden verwijderd door mensen die om dieren geven. Duiven hebben immers een veilige plek nodig om te schuilen voor het weer en om te nestelen. Bovendien veroorzaken deze maatregelen problemen, omdat de holle ruimtes weer opengemaakt moeten worden voor de inspectie van de brug. De zienswijze wordt ontraden.

Nota van beantwoording Pagina 11 van 15

Reactie 6 Beste mensen, Ik vind het een mooi gebaar om dit te verwezenlijken voor mindervalide mensen. Wat ik nog niet heb gelezen bij de info is het stukje over mindervalide mensen die gebruik maken van een scootmobiel. Mogen die dan ook gebruik maken van de nieuwe tramlijn 6B? De huidige Taxibus die valt onder de WMO vd gemeente Den Haag laat namelijk ook te wensen over wat betreft de verre ritten in de stad. Ik hoor graag van u. Groetjes, …. De nieuwe tram is ook geschikt voor een scootmobiel. Alle gelijkvloerse trams van HTM (Avenio, RandstadRail en straks de TINA) zijn toegankelijk voor iedereen, dus ook mensen die gebruik maken van een rolstoel of scootmobiel. De trams zijn gelijkvloers en hebben een drempelloze toegang vanaf de toegankelijke tramhalte. Dit is ook één van de voornaamste doelstellingen van dit tramproject. In de trams zijn twee zogeheten rolstoelplekken aangebracht waar de reiziger met rolstoel of scootmobiel veilig kan staan en daar is dan ook genoeg ruimte voor. Zie voor de toegankelijkheid van het openbaar vervoer ook: https://www.htm.nl/reizen/reizen-met-rolstoel-of-scootmobiel Wij hopen hiermee uw vraag te hebben beantwoord.

Reactie 7 Beste lezer, Voor het traject Brouwensgracht | Om en Bij staat een herinrichting gepland. Primair voor het inpassen van een breder tramtracé. Waar werkzaamheden worden uitgevoerd is het goed om ook de situatie in brede zin te onderzoeken. Juist de verkeerssituatie op de Brouwersgracht en het Om en Bij hebben dagelijks te maken met hoge snelheden van automobilisten. Kunnen daar niet beter visies en ambities worden gecombineerd? De doelstellingen van het project zijn: •Een mobiliteitssysteem dat in de toekomst alle bewoners, bezoekers en bedrijven bedient. Daaronder wordt verstaan de noodzakelijke doorontwikkeling van het mobiliteitssysteem zodat de stad in het kader van de mobiliteitstransitie de komende decennia bereikbaar, leefbaar en verkeersveilig blijft; • Het creëren van draagvlak onder de bewoners voor de werkzaamheden door in samenwerking de ontwerpen op te stellen, waardoor in een vroegtijdig stadium met de wensen van bewoners rekening kan worden gehouden en kennis uit de wijk benut wordt; [Pagina 3 van DSO/10618470 RIS318705] Vooral de kernwaarden leefbaar en verkeersveilig staan op dit weggedeelte al jaren onder druk. Er zijn geen grote ingrepen nodig om hierin een verschil te maken. Op dit moment kan een automobilist vanaf de Prinsegracht richting Om en Bij en over de Brouwersgracht over de trambaan én over de paralelweg. Zo is de Brouwensgracht

Nota van beantwoording Pagina 12 van 15

een op dit traject een twee baans autoweg. Met 50 km per uur. Automobilisten die met deze snelheid de brug over de gracht naderen gaan met 80 km per uur door op het Om en Bij. Bij alle inspraak avonden hebben bewoners het verzoek gedaan de rijoptie te rijden over de trambaan op te heffen. Laat autoverkeer enkel de paralelweg nemen, langs parkeerhavens. Zodat ze geen vaart maken voor de sprong over de brug en hier veel te hard doorrijden. Maximale snelheid 30 km/u. Hiermee wordt echt een koers uitgezet naar de doelstellingen zoals opgesteld. Pagina 8 tenslotte: Halte Brouwersgracht De haltes Brouwersgracht worden toegankelijk gemaakt conform de haltevoorschriften van de HTM. Het halteperron voor reizigers richting centrum blijft nagenoeg op dezelfde plek. De perronrand begint wat verder van het kruispunt met de Prinsengracht af en loopt iets verder door. Dat heeft te maken met de nieuwe tram die de bocht naar de Prinsegracht moet kunnen maken en voldoende ruimte nodig heeft om te halteren. Het halteperron voor reizigers in de richting van Hobbemastraat wordt meer naar het kruispunt met de Prinsengracht geschoven. Dit heeft te maken met de hellingbaan van de brug tussen Brouwersgracht en Om en Bij. Een halte kan niet in de hellingbaan gesitueerd worden. Ook is net voor de helling een vlak stuk nodig voor de tram om op een vlak gedeelte snelheid te kunnen maken.

Trams moeten snelheid maken. Automobilisten niet. Ook deze passage pleit ervoor de verkeersveiligheid in acht te nemen, en de trambaan op de Brouwersgracht vanaf de Prinsegracht niet toegankelijk te houden/maken voor auto's. met vriendelijke groet, ….. Wij begrijpen de wens van bewoners om de rijsnelheid naar beneden te brengen om hiermee de verkeersveiligheid te verbeteren. Om de snelheid van het verkeer af te remmen zijn drempels de meest effectieve manier van afremmen. Het aanbrengen van fysieke snelheidsremmende maatregelen op wegen waar ook een tram rijdt, is onmogelijk. De omgeving en de inrichting van de weg zijn dan belangrijke factoren die een automobilist ‘informeren’ over welk gedrag er van hen verwacht wordt. Door klinkers wordt de nadruk gelegd op een verblijfsgebied. Aangezien de omgeving en inrichting van de weg in de bestaande situatie voldoet aan een verblijfsgebied, zal het college op de middenrijbaan van de Brouwersgracht een snelheidsregime van 30km/u invoeren. Voor het antwoord over het laten rijden van al het autoverkeer over de parallelweg/ventweg van de Brouwersgracht, verwijzen wij u naar punt 2 van de veel gestelde vragen en opmerkingen algemene beantwoording op pagina 3. De zienswijze wordt deels ontraden.

Reactie 8 Beste gemeente Den haag, Gaag wil ik een reactie geven op de aangekondigde project om en bij , het is goed dat den haag stappe neemt om de leefbaarheid te verbeteren. Helaas moete er soms

Nota van beantwoording Pagina 13 van 15

beslissingen genomen worden die niet iedereen ten goede komt, zoals dit bij ons lijkt te zijn. We maken ons namelijk zorgen over de de klimaatverandering die zich in rap tempo voortzet, de laatste maande veel neerslag gevallen en de flinke stormwinden die voorbij raasden. Tegelijk worden er ook in de omgeving veel bomen gekapt, het zij voor het aangezicht het zij voor hinder. De bomen die op de houtzagerijsingen zijn gekapt zijn naar mijn inziens niet voordelig uitgepakt. Bewoners kunnnen hun fietsen nu niet kwijt maar het de grootste zorg is nu, kunnen wij ons huis nog warm genoeg houden voor strenge winters? De bomen die beschermde ons van die hevige wind en regenstorme. Nu de bomen weg zijn merk je dat je bijna omver word geblazen bij een lichte wind raas. Wij wille geen hoge stookkosten omdat alles als maar duurder word . We maken ons zorgen over bomen die worden gekapt die ons beschermen tegen vele kwaden. Op rijksoverheid lees ik: Bomenkap Het kappen van bomen en bos leidt veelal tot maatschappelijke verontwaardiging. Toch is het essentieel voor natuurbeheer. Zo zijn veel Nederlandse boomsoorten afhankelijk van voldoende licht. Soms moeten bomen worden gekapt om iconische soorten – zoals de eik – te behouden. Ook is bos kappen soms nodig ter versterking van de biodiversiteit en om open landschappen – zoals heide – in stand te houden en te creëren.

Daarbij is het uitgangspunt dat bomenkap alleen gebeurt als dat echt nodig is en na een zeer zorgvuldige afweging. De voorwaarde is wel dat gekapte bomen altijd worden gecompenseerd. Eén boom eruit betekent minimaal één boom erin. Ik hoop dat de overige bomen niet worden gekapt op de om en bij en de zuidwal maar aangepast worden indien de tram er last van heeft. Maar bomen kappen omdat dit past bij de stad is wat mij betreft geen legitiem argument. Parkeerplaatsen worden ook verwijderd denk dat dit te maken heeft met de tram die vaak vast loopt. Wat betreft de parkeer plaatsen die verdwijnen daarmee word ook het probleem verplaatst van het niet kunnen parkeren naar ons op de zuidwal. Er zijn genoeg leuke idee en alternatieve te bedenken. Ik denk graag mee Mijn mening ingezonden 18 mei 2024 Mét vriendelijke groet Buurtbewoner zuidwal

Nota van beantwoording Pagina 14 van 15

Bomenkap We proberen altijd om bomen te laten staan waar dat kan. Soms is het echter noodzakelijk om een boom te verplaatsen of in het uiterste geval te kappen. U refereert naar beleid van de rijksoverheid. Wij volgen dit beleid en hebben daarom ook een gemeentelijk bomenbeleid. Helaas ontkomen we er niet aan om een aantal bomen op het Om en Bij, die direct langs de gracht staan, te verplaatsen. Dit komt omdat de weg wat dichter langs de kademuur komt te liggen in verband met de extra benodigde ruimte voor de tram. De bomen aan Om en Bij zijn onderzocht en komen voor verplanten in aanmerking. Dat is ook het uitgangspunt. Om een boom succesvol te verplanten, is van diverse factoren afhankelijk (wortelkluit, beschikbare ruimte, behoud van conditie en planning), waar we nu nog geen uitsluitsel over kunnen geven. Kunnen de bomen toch niet terugkomen dan planten we nieuwe bomen. In de plantoelichting is uitgegaan van het slechtste scenario, namelijk kappen, aangezien er geen 100% garantie is in hoeverre een boom de verplanting aankan. Parkeerplaatsen De rijbaan en tramsporen moeten meer richting de kademuur schuiven. Dit is noodzakelijk omdat de nieuwe tram meer ruimte vraagt dan de huidige tram. Door deze verschuiving blijft er te weinig ruimte over om parkeerkplaatsen in te passen tussen rijbaan en gracht.

De parkeerplaatsen aan het Om en Bij vallen in de parkeervergunningszone die buiten het grachtenprofiel loopt, hierdoor zal geen waterbedeffect optreden aan weerzijden van de grachten. De zienswijze wordt ontraden.

Nota van beantwoording Pagina 15 van 15