RIS319977 Bijlage
Tekst van het document
zijzelf baat hebben bij hun komst naar Den Haag. Terwijl de ‘gemiddelde’ inwoner van Den Haag nog kan profiteren van ‘gratis’ pakjesbezorging of betaalbare horeca door laagbetaalde arbeidsmigranten, is dit ogenschijnlijk niet het geval bij de komst van buitenlandse diplomaten en juristen. Vooral de midden- en hogere-inkomensgroepen ondervinden het nadeel dat deze goedverdienende buitenlandse werknemers de huizenprijzen in het midden en hogere segment opdrijven. En in dit geval staat tegenover één arbeidsmigrant en diens gezinsleden ook één extra woning die wordt bezet. Tegelijkertijd moet ook dit weer in de juiste proporties worden gezien. Bij internationale organisaties in Den Haag werken zo’n 12.000 buitenlandse werknemers2. Als zij allen in Den Haag zouden wonen (wat niet waarschijnlijk is), zouden zij (en hun gezinsleden) minder dan een op de twintig woningen in Den Haag bezetten. De gevestigde inwoners van Den Haag kunnen wel indirect baat hebben bij deze arbeidsmigranten door uitstralingseffecten. De internationale instellingen in Den Haag hebben ook 8.000 Nederlandse werknemers in dienst. En de consumptieve bestedingen van hun buitenlandse personeel stimuleren branches als de horeca, cultuur en detailhandel, waar ook weer Nederlandse werknemers van kunnen profiteren. Dit aantal wordt op ruim 3.000 voltijdbanen in Den Haag geschat3.
De keerzijde hiervan is dat expats, maar overigens ook laagbetaalde arbeidsmigranten, vaak vooral in eigen kring verkeren en niet integreren in de Nederlandse samenleving. Dat is niet bevorderlijk voor de sociale cohesie in de buurten waar zij wonen. Om een evenwichtig oordeel te vormen over de voor- en nadelen van meer (of minder) arbeidsmigranten moeten alle directe en indirecte effecten, niet alleen de economische maar ook de bredere maatschappelijke, tegen elkaar worden afgewogen. Daarbij gaat het niet alleen om de huidige effecten, maar ook om de toekomstige. Zo is de komst van arbeidsmigranten ook van invloed op de toekomstige economische structuur. Bedrijfstakken die in hoge mate afhankelijk zijn van buitenlandse arbeidskrachten kunnen alleen groeien – of zelfs overleven – als er voldoende arbeidsmigranten beschikbaar zijn. Als arbeidsmigranten zich permanent in Nederland vestigen, zal dit veelal betekenen
1
https://www.gemeentewestland.nl/aanvragen-en-regelen/ondernemen-en-arbeidsmigratie/arbeidsmigratie/huisvesting-arbeidsmigranten
3
Idem, p.42.
2
58
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
Decisio (2023), p.35.
59
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
VEERKRACHTIGE STRUCTUUR
dat zij hier ook een gezin vormen of hun gezin laten overkomen. Dit heeft gevolgen voor het gebruik van publieke voorzieningen, zoals onderwijs. En op langere termijn zullen migranten die zich permanent vestigen, met pensioen gaan en dan bijdragen aan de vergrijzing van de bevolking. Als we al deze mogelijke effecten van arbeidsmigratie in beschouwing nemen, hebben we het feitelijk over de gevolgen van arbeidsmigratie voor de brede welvaart. Er is de laatste jaren brede overeenstemming ontstaan dat beleidskeuzes veel meer moeten worden gebaseerd op de gevolgen voor die brede welvaart, dan op de ‘smalle’ welvaart zoals die gemeten wordt met het bruto binnenlands product. Arbeidsmigratie zou daar geen uitzondering op moeten zijn. Tegelijkertijd is het lastige dat onder het begrip brede welvaart heel uiteenlopende aspecten samenkomen, die niet simpelweg – zoals het bbp – in één getal kunnen worden uitgedrukt. Er moeten onvermijdelijk subjectieve afwegingen worden gemaakt. Het gebruik van brede welvaart als toetscriterium dwingt beleidsmakers expliciet aan te geven welke afweging zij maken.
TERUG >
FIGUUR 5.1 ONTWIKKELING VAN BANEN IN DEN HAAG NAAR SECTOR, 2013-2023 70000 Overheid en belangenorganisaties Zorg
60000
Detailhandel en horeca Zakelijke (en juridische) diensten
50000
Bouw ICT en creatief
40000
Onderwijs (excl. WO/HBO) Logistiek
30000
Toerisme en vrije tijd Financiën
20000
Kennis Maak industrie
10000
Agrifood en tuinbouw
Een gemeente kan niet beslissen hoeveel en welke arbeidsmigranten er naar Nederland komen. Maar een gemeente kan daar wel indirect invloed op uitoefenen. Als Den Haag een gemeente met veel internationale instellingen wil blijven – of dit zelfs nog wil versterken – dan is het onvermijdelijk dat de gemeente in de toekomst nog meer arbeidsmigranten zal aantrekken. De positieve en negatieve gevolgen daarvan dienen dan ook nadrukkelijk te worden meegewogen bij de keuze of de gemeente haar status als juridisch centrum van de wereld wil handhaven of versterken. De gevolgen voor en van arbeidsmigratie dienen integraal onderdeel te zijn van beslissingen in welke richting de gemeente zich in de toekomst wil ontwikkelen.
Energie
0 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Bron: Werkgelegenheidsregister Haaglanden en CBS, bewerking SEPO
60
61
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
TABEL 5.1 ONTWIKKELING VAN BANEN IN DEN HAAG NAAR SECTOR, 2022 EN 2023
TERUG >
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
TABEL 5.3 AANTAL BANEN NAAR OMVANG VAN HET BEDRIJF IN DEN HAAG, 2013-2023
2021
Ontwikkeling banen 2022-2023
2022
2023
groei-krimp absoluut
in %
aandeel
overheid en belangenorg.
68.130
69.810
1.680
2,5%
21,8%
zorg
45.050
46.530
1.490
3,3%
14,5%
TERUG >
2022
2023
21-23
vestigingen
banen
vestigingen
banen
vestigingen
banen
eenmanszaak
51.290
51.290
55.100
55.100
59.840
59.840
17%
2-4 werknemers
9.300
23.160
9.240
23.150
9.190
22.930
-1%
detailhandel en horeca
41.900
42.240
350
0,8%
13,2%
5-9 werknemers
2.790
17.730
2.670
16.930
2.660
16.940
-5%
zakelijke diensten
35.060
36.070
1.010
2,9%
11,3%
10-19 werknemers
1.400
18.330
1.430
18.720
1.380
18.190
-1%
bouw
26.880
28.730
1.840
6,9%
9,0%
20-49 werknemers
990
28.670
980
28.970
990
29.580
0%
ict en creatief
18.790
18.870
80
0,4%
5,9%
50-99 werknemers
340
23.220
340
23.100
330
22.910
-3%
onderwijs (excl. hbo/wo)
17.700
18.320
630
3,5%
5,7%
totaal mkb
66.110
162.400
69.760
165.970
74.390
170.390
13%
logistiek
18.160
18.310
140
0,8%
5,7%
totaal 2-99
14.820
111.110
14.660
110.870
14.550
110.550
-2%
toerisme en vrije tijd
11.100
11.410
310
2,8%
3,6%
financiën
8.230
8.130
-100
-1,2%
2,5%
Bron: Werkgelegenheidsregister Haaglanden en CBS, bewerking SEPO
kennis (incl. hbo/wo)
6.840
7.770
930
13,6%
2,4%
maakindustrie
6.170
6.260
100
1,6%
2,0%
agrifood en tuinbouw
5.000
5.200
200
4,0%
1,6%
energie
2.820
2.780
-40
-1,3%
0,9%
TABEL 5.4 IMPACTSTARTUPS, NAAR GEMEENTE
Den Haag
Amsterdam
Rotterdam
Utrecht
Eindhoven
Delft
Leiden
198
302
129
50
51
85
14
Totaal startups
582
3223
806
714
638
329
147
Percentage
34%
9%
16%
7%
8%
26%
10%
Aantal impactstartups totaal
311.810
320.430
8.620
2,8%
Bron: Werkgelegenheidsregister Haaglanden en CBS, bewerking SEPO
Bron: Dealroom, bewerking gemeente Den Haag
TABEL 5.2 MIDDEN- EN KLEINBEDRIJF (MKB) IN DEN HAAG NAAR GROOTTEKLASSE, 2021-2023
2013 totaal mkb
2023
134.730
TERUG >
TERUG >
toename 2013-2023 absoluut
%
170.380
35.650
26%
wv eensmanszaak
29.280
59.840
30.560
104%
wv 2/99 medewerkers (mkb excl. eenmanszaak)
105.450
110.540
5.090
5%
grootbedrijf
133.360
150.050
16.690
13%
totaal Den Haag
268.090
320.430
52.340
20%
Bron: Werkgelegenheidsregister Haaglanden en CBS, bewerking SEPO
62
63
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
TERUG >
TABEL 5.5 SPECIALISATIES (LOCATIEQUOTIËNT*) START- EN SCALEUPS. BOVEN DE 1 IS GESPECIALISEERD, Q2 2024.
Den Haag
Amsterdam
Rotterdam
Utrecht
Eindhoven
Delft
Leiden
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
TABEL 5.6 BRUTO TOEGEVOEGD PRODUCT PER SECTOR, 2021
COROP DH
Security
2,9
0,7
0,8
1,0
1,0
1,1
0,5
in mln euro
Fintech
1,4
1,4
1,0
0,9
0,6
0,2
0,4
openbaar bestuur en overheidsdiensten
Legal
1,4
1,3
0,6
1,5
0,6
0,6
0,4
TERUG >
2021 7.636
23,4%
specialistische zakelijke diensten
3.751
11,5%
3.201
9,8%
Real Estate
1,3
1,0
1,3
0,8
0,9
1,4
0,7
gezondheids- en welzijnszorg
Food
1,2
0,8
0,8
0,8
0,7
0,8
0,5
verhuur en handel van onroerend goed
2.779
8,5%
Education
1,2
1,2
1,2
1,6
0,6
0,6
0,9
handel
2.604
8,0%
2.535
7,8%
Energy
1,2
0,6
1,3
0,8
1,2
2,0
0,5
financiële dienstverlening
Welness and beauty
1,1
1,0
0,5
1,1
1,5
0,3
0,5
verhuur en overige zakelijke diensten
2.029
6,2%
2.000
6,1%
1.729
5,3%
IT
1,0
1,1
1,1
1,1
1,0
0,9
0,0
informatie en communicatie
Matching
1,0
1,4
1,1
1,3
0,3
0,2
0,8
onderwijs
Vrije tijd
0,9
1,3
1,1
1,0
0,9
0,4
0,9
overige dienstverlening
928
2,8%
880
2,7%
709
2,2%
Mobility
0,8
0,7
0,9
0,7
1,0
1,6
0,3
bouwnijverheid
Semiconductors
0,8
0,3
0,4
0,4
3,4
3,7
0,7
vervoer en opslag
Engineering
0,7
0,4
0,5
0,7
4,1
3,4
4,3
industrie
579
1,8%
455
1,4%
Health
0,7
0,7
0,6
1,4
1,4
1,2
0,4
horeca
Fashion and Lifestyle
0,7
1,0
1,0
0,6
0,7
0,4
1,0
cultuur, sport en recreatie
365
1,1%
325
1,0%
134
0,4%
32.639
100,0%
Robotics
0,6
0,4
0,8
0,5
1,4
4,6
0,6
landbouw, bosbouw en visserij
Marketing
2,9
0,7
0,8
1,0
1,0
1,1
1,6
delfstoffenwinning
Bron: Dealroom, bewerking gemeente Den Haag
totaal
*specialisatie is het % start- en scaleups in sector x in gemeente/ % start- en scaleups in sector x in NL totaal.
Bron: CBS
64
65
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
FIGUUR 5.2 PROCENTUELE VERANDERING IN BRUTO TOEGEVOEGDE WAARDEN EN ARBEIDSJAREN 2012-2021, IN AGGLOMERATIE ‘S GRAVENHAGE EXCLUSIEF ZOETERMEER
TERUG >
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
FIGUUR 5.3 ARBEIDSPRODUCTIVITEIT (BRUTO TOEGEVOEGD PRODUCT/ ARBEIDSJAREN) PER SECTOR IN DE VIER GROTE STEDEN (COROP-INDELING), 2012-2021 Industrie
O Openbaar bestuur en overheidsdiensten M Specialistische zakelijke diensten K Financiële dienstverlening J Informatie en communicatie Q Gezindheids- en welzijnzorg G Handel N Verhuur en overige zakelijke diensten L Verhuur en handel van onroerend goed P Onderwijs F Bouwnijverheid SOverige dienstverlening C Industrie H Vervoer en opslag R Cultuur, sport en recreatie I Horeca -2
-1,5
-1
Bouw 180
180
150
150
150
120
120
120
120
90
90
90
90
60
60
60
60
30
30
30
0 2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2013
2014
2015
Arbeidsjaren
2019
2020
2021
0 2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2012
2014
2015
2016
2017
2018
Utrecht (CR)
Groot-Amsterdam (CR)
Utrecht (CR)
Groot-Amsterdam (CR)
Agglomeratie 's-Gravenhage (CR)
Groot-Rijnmond (CR)
Agglomeratie 's-Gravenhage (CR)
Groot-Rijnmond (CR)
Agglomeratie 's-Gravenhage (CR)
Groot-Rijnmond (CR)
Agglomeratie 's-Gravenhage (CR)
Groot-Rijnmond (CR)
Specialistische zakelijk diensten
Overige zakelijke diensten 180
180
150
150
150
120
120
120
120
90
90
90
90
60
60
60
60
30
30
30
0 2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
Groot-Amsterdam (CR)
Utrecht (CR)
Groot-Amsterdam (CR)
Utrecht (CR)
Groot-Amsterdam (CR)
Utrecht (CR)
Groot-Amsterdam (CR)
Agglomeratie 's-Gravenhage (CR)
Groot-Rijnmond (CR)
Agglomeratie 's-Gravenhage (CR)
Groot-Rijnmond (CR)
Agglomeratie 's-Gravenhage (CR)
Groot-Rijnmond (CR)
Agglomeratie 's-Gravenhage (CR)
Groot-Rijnmond (CR)
Zorg
Cultuur, sport en recreatie
180
180
180
150
150
150
150
120
120
120
120
90
90
90
90
60
60
60
60
30
30
30
0 2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2021
30
0 2012
2020
Overige dienstverlening
180
2014
2021
0 2012
Utrecht (CR)
2013
2020
30
0 2012
2021
Openbaar bestuur
180
2013
2020
0 2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
Utrecht (CR)
Groot-Amsterdam (CR)
Utrecht (CR)
Groot-Amsterdam (CR)
Utrecht (CR)
Groot-Amsterdam (CR)
Utrecht (CR)
Groot-Amsterdam (CR)
Agglomeratie 's-Gravenhage (CR)
Groot-Rijnmond (CR)
Agglomeratie 's-Gravenhage (CR)
Groot-Rijnmond (CR)
Agglomeratie 's-Gravenhage (CR)
Groot-Rijnmond (CR)
Agglomeratie 's-Gravenhage (CR)
Groot-Rijnmond (CR)
Bron: CBS
FIGUUR 5.3 ARBEIDSPRODUCTIVITEIT, IN DE VIER GROTE STEDEN (COROP-INDELING), 2012-2021 100
TERUG > FIGUUR 5.4 ENTREPRENEURIAL ECOSYSTEM INDEX 2023, LANDELIJK GEMIDDELDE =10.
90
25
80
20
index >12
70
index 10-12
index 8-10
index <8
15
60
10
50 5 40 2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
Utrecht
Groot Amsterdam
Agglomeratie’s ‘s Gravenhage
Groot Rijnmond
Bron:CBS
2020
2021
0 Delft en Westland Groot-Amsterdam Zuidoost-Noord-Brabant Agglomeratie Leiden en… Overig Groningen Utrecht Agglomeratie ’s-Gravenhage Arnhem/Nijmegen Veluwe Twente Zuid-Limburg Het Gooi en Vechtstreek Agglomeratie Haarlem Groot-Rijnmond Alkmaar en omgeving Zuidwest-Overijssel IJmond Zaanstreek Midden-Noord-Brabant Zuidoost-Zuid-Holland Noordoost-Noord-Brabant Kop van Noord-Holland West-Noord-Brabant Oost-Zuid-Holland Zuidwest-Gelderland Noord-Overijssel Noord-Limburg Delfzijl en omgeving Midden-Limburg Achterhoek Flevoland Zuidoost-Friesland Overig Zeeland Zeeuwsch-Vlaanderen Noord-Drenthe Noord-Friesland Zuidwest-Friesland Zuidwest-Drenthe Oost-Groningen Zuidoost-Drenthe
2012
2019
Groot-Amsterdam (CR)
150
2012
2013
Utrecht (CR)
0
Bron: CBS
2018
Groot-Amsterdam (CR)
Onderwijs
Toegevoegde waarde
2017
180
2012
1,5
2016
Utrecht (CR)
0
1
30
0 2012
Horeca
0,5
Vervoer
180
150
2012
0
Handel
180
0
-0,5
TERUG >
Bron: Birch (2023): Entrepreneurial Ecosystem Index 2023
66
67
TERUG >
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
TABEL 5.7 ENTREPRENEURIAL ECOSYSTEM INDEX 2023, NAAR ELEMENTEN
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
EXCELLENT ONDERNEMERSCHAP
TERUG >
rangorde
Leiderschap
Netwerken
Financiering
Kennis
Talent
Diensten
Instituties
Infrastructuur
Vraag
Cultuur
TERUG >
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Delft en Westland
1
5,97
6,09
1,03
2,52
1,04
1,03
1,00
1,18
1,17
1,03
eenmanszaak
100
108
116
119
127
138
152
165
175
188
204
Groot-Amsterdam
2
1,33
1,37
1,54
1,13
1,30
1,19
0,97
1,15
1,87
1,64
2-4 werknemers
100
98
95
95
96
96
98
104
106
108
107
Zuidoost-Noord-Brabant
3
1,66
1,96
0,95
2,64
1,05
0,96
1,00
0,91
1,18
0,95
5-9 werknemers
100
100
99
104
96
97
99
99
96
95
98
Agglomeratie Leiden en Bollenstreek
4
2,75
1,84
1,03
1,57
1,08
1,09
1,00
1,19
0,81
0,90
10- 19 werknemers
100
100
102
100
103
104
100
98
98
100
99
TABEL 6.1 ONTWIKKELING VAN BANEN IN HET MKB, 2013-2023, INDEX MET 2013=100
Overig Groningen
5
2,11
1,82
0,76
1,05
1,05
0,97
1,01
1,15
1,00
0,90
20- 49 werknemers
100
99
104
104
105
107
108
108
106
108
110
Utrecht
6
1,26
1,36
1,01
0,98
1,26
1,20
0,96
1,14
1,22
1,10
50- 99 werknemers
100
97
96
97
92
95
104
108
108
108
107
Agglomeratie ’s-Gravenhage
7
0,97
1,61
1,03
0,71
1,13
1,05
1,00
1,14
0,97
1,37
100-199 werknemers
100
100
101
99
101
99
101
101
97
100
103
Arnhem/Nijmegen
8
1,37
1,43
0,89
1,03
1,10
1,03
1,03
1,22
0,85
0,94
200-499 werknemers
100
104
102
96
97
105
105
97
100
103
98
Veluwe
9
1,19
2,06
0,89
0,93
0,92
0,94
1,03
1,15
0,89
0,88
500 en meer werknemers
100
98
98
103
101
100
101
109
113
117
122
Twente
10
1,68
1,34
0,79
1,18
0,87
0,82
1,02
1,13
0,82
0,76
total
100
100
101
102
103
105
107
111
113
116
120
100
99
99
100
99
100
102
104
103
104
105
Zuid-Limburg
11
1,59
1,46
0,59
0,81
0,94
0,93
1,00
1,24
0,91
0,69
mkb excl 1 mans zaak
Het Gooi en Vechtstreek
12
0,46
0,46
1,54
0,70
1,16
1,30
0,97
1,18
0,93
1,18
aandeel eenmanszaken
100
109
109
118
118
127
136
145
155
164
173
Agglomeratie Haarlem
13
0,30
0,24
1,54
0,66
1,25
1,30
0,97
1,61
0,71
1,19
Groot-Rijnmond
14
0,85
0,67
1,03
0,74
0,99
1,02
1,00
0,89
1,09
1,17
eenmanszaak
100
108
116
119
127
138
152
165
175
188
204
Alkmaar en omgeving
15
0,34
0,22
1,54
0,71
0,94
0,97
0,97
1,23
0,76
0,88
Zuidwest-Overijssel
16
0,50
0,44
0,79
0,93
0,97
0,96
1,02
1,37
0,78
0,80
micro-ondernemingen (2-9 werknemers)
100
99
97
99
96
96
98
102
102
102
103
IJmond
17
0,25
0,18
1,54
0,72
0,91
0,94
0,97
1,34
0,77
0,87
Zaanstreek
18
0,27
0,06
1,54
0,67
0,78
0,94
0,97
1,52
0,68
1,06
middelgrote ondernemingen (10-99 werknemers
100
99
101
101
100
102
105
105
104
106
106
Midden-Noord-Brabant
19
0,67
0,48
0,95
0,79
0,92
0,95
1,00
0,89
0,86
0,96
grootbedrijf
100
100
100
100
101
101
102
104
107
110
113
Zuidoost-Zuid-Holland
20
0,44
0,40
1,03
0,76
0,88
0,92
1,00
1,22
0,94
0,88
Noordoost-Noord-Brabant
21
0,47
0,27
0,95
0,87
0,99
0,94
1,00
0,97
0,98
0,94
Bron: Werkgelegenheidsregister Haaglanden en CBS, bewerking SEPO
Kop van Noord-Holland
22
0,34
0,33
1,54
1,02
0,77
0,79
0,97
1,02
0,67
0,80
West-Noord-Brabant
23
0,28
0,29
0,95
0,77
0,92
0,97
1,00
0,98
1,01
0,94
Oost-Zuid-Holland
24
0,33
0,28
1,03
0,64
0,93
0,98
1,00
1,15
0,76
0,88
Zuidwest-Gelderland
25
0,24
0,21
0,89
0,67
0,91
0,93
1,03
1,07
0,88
0,86
Noord-Overijssel
26
0,47
0,26
0,79
0,67
0,86
0,84
1,02
1,01
0,90
0,80
Den Haag
207
126
Noord-Limburg
27
0,35
0,15
0,59
1,14
0,80
0,77
1,00
1,11
0,91
0,78
367
282
Delfzijl en omgeving
Amsterdam
28
0,25
0,74
0,76
0,90
0,63
0,63
1,01
1,25
0,88
0,52
Rotterdam
298
260
Midden-Limburg
29
0,29
0,09
0,59
1,10
0,92
0,81
1,00
1,10
0,84
0,76
120
125
Achterhoek
Utrecht
30
0,38
0,06
0,89
0,79
0,81
0,84
1,03
1,24
0,72
0,73
Flevoland
31
0,54
0,48
0,18
0,80
0,81
0,91
0,97
0,93
0,74
1,10
Zuidoost-Friesland
32
0,34
0,14
0,24
1,05
0,81
0,88
1,03
0,71
0,79
0,73
Overig Zeeland
33
0,28
0,12
0,54
0,59
0,79
0,78
0,99
0,88
0,79
0,80
Zeeuwsch-Vlaanderen
34
0,18
0,32
0,54
0,86
0,67
0,68
0,99
0,57
0,98
0,70
Noord-Drenthe
35
0,26
0,42
0,04
0,57
1,02
0,94
1,03
0,72
0,66
0,70
Noord-Friesland
36
0,29
0,44
0,24
0,54
0,77
0,82
1,03
0,73
0,70
0,80
Zuidwest-Friesland
37
0,36
0,16
0,24
0,69
0,72
0,82
1,03
0,77
0,61
0,80
Zuidwest-Drenthe
38
0,44
0,15
0,04
0,53
0,79
0,82
1,03
0,82
0,74
0,71
Oost-Groningen
39
0,19
0,14
0,76
0,64
0,69
0,68
1,01
0,80
0,55
0,53
Zuidoost-Drenthe
40
0,49
0,20
0,04
0,64
0,65
0,74
1,03
0,76
0,64
0,66
TABEL 6.2 AANTAL FAILLISSEMENTEN IN DE VIER GROTE STEDEN, 2014-2023
2014
2015
2016
2017
2018
147
118
129
134
104
71
88
82
329
234
227
242
245
119
169
261
236
164
157
189
177
85
116
178
97
52
69
97
76
38
57
87
Bron: Kamer van Koophandel, 2024
Bron: Birch (2023): Entrepreneurial Ecosystem Index 2023
68
TERUG >
69
2019
2020
2021
2022
2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2022
FIGUUR 6.1 MOBILITEIT VAN HAAGSE EENMANSZAKEN UIT 2018, SITUATIE BEGIN 2023 Eenmanszaken in Den Haag begin 2018 40.330 vestigingen
TERUG >
FIGUUR 4.12: GEDIPLOMEERDEN, DEN HAAG, 2010-2020
↙
90%
↘
Begin 2023 nog steeds eenmanszaak in Den Haag 15.830 vestigingen (39%)
Begin 2023 verdwenen 22.350 vestigingen (55%)
70%
60%
Begin 2023 gegroeid en geen eenmanszaak meer 990 vestigingen (3%)
+ Begin 2023 eenmanszaak elders in Haaglanden 1.150 vestigingen (3%)
40% 30% 20%
20 18 /’1 9
20 17 /’1 8
20 16 /’1 7
20 15 /’1 6
20 14 /’1 5
20 13 /’1 4
20 12 /’1 3
20 11 /’1 2
0
20 10 /’1 1
10%
↓
↓
In Den Haag 920 vest. -> 2.900 banen
Elders in Haaglanden 70 vest. -> 260 banen
20 19 /’2 0
50%
TERUG >
TERUG >
↓
80%
FIGUUR 6.3 REGIONALE TRANSITIESCORE VAN HET BEDRIJFSLEVEN (NEX-T) EN VERSCHIL NAAR GROOTTEKLASSEN, STAND 2023
20 20 /’2 1
100%
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
Bron: Werkgelegenheidsregister Haaglanden en CBS, bewerking SEPO vo-praktisch
vo-theoretisch
middelbaar
hoog
Bron: CBS, Indeling categorien als volgt: Vavo, Vmbo g/t, Vmbo-b/k: vo-praktisch Havo, Vwo: vo-theoretisch. Totaal mbo (incl. extranei): Middelbaar. Hbo-associate degree,
FIGUUR 6.2 ZEVEN DIMENSIES VAN EEN TRANSITIE NAAR EEN NIEUWE ECONOMIE, 2023 Hbo-bachelor, Hbo-master/vervolgopleiding, Wo-bachelor, Wo-doctoraal, Wo-master,
TERUG >
Wo-vervolgopleiding: hoog.
FIGUUR 4.13: WOONREGIO’S ALUMNI HOGER ONDERWIJS 2022
TERUG >
Bron: Raboresearch (2023)
70 60
Percentage alumni
50 40
FIGUUR 6.4 TRANSITIESCORE VAN HET BEDRIJFSLEVEN (NEX-T) EN VERSCHIL NAAR GROOTTEKLASSEN, 2020-2023
30
20
10 0
Erasmus Universiteit
Technisch universiteit Delft
Rotterdam en omgeving Utrecht en omgeving
Hogeschool Rotterdam
Amsterdam en omgeving
Den Haag en omgeving Buitenland
Haagse Hogeschool
Breda en omgeving
Eindhoven en omgeving
Bron: Linkedin en Nuffic, bewerking Birch 2022
66
Bron: SEO Economisch onderzoek i.o.v. MVO Nederland
Bron: Raboresearch (2024)
70
71
TERUG >
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
TABEL 6.3 AANDEEL IN CO2-UITSTOOT EN BANEN NAAR BEDRIJFSTAK IN DEN HAAG IN 2022
aandeel CO2 uitstoot
TERUG >
handel
14,2
10,7
13,0
18,6
zorg
11,1
14,7
vervoer, opslag
11,0
4,0
horeca
10,5
4,2
onderwijs
5,4
7,0
specialistische zakelijke diensten
5,0
11,0
financiële diensten
5,0
2,7
cultuur, sport en recreatie
4,8
2,8
informatie, communicatie
3,5
4,5
onroerend goed
3,2
0,9
industrie
2,8
2,2
overige diensten
2,8
3,5
bouwnijverheid
2,2
6,6
waterbedrijven en afvalbeheer
2,1
0,3
overige zakakelijke diensten
1,6
4,5
energievoorziening
1,5
0,1
landbouw, bosbouw en visserij
0,4
1,2
delfstoffenwinning
0,1
0,5
FIGUUR 6.6 HOOGST BEHAALD OPLEIDINGSNIVEAU BEVOLKING VAN 15-75 JAAR IN DEN HAAG 2013-2022
30
31
32
32
33
34
35
36
36
36
36
35
35
36
35
35
35
34
34
34
34
34
33
33
32
31
31
30
29
30
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Laag
Middelbaar
80
60
40
20
-
Hoog
Bron: CBS
FIGUUR 6.7 OPLEIDINGSNIVEAU VAN DE BEVOLKING IN DE VIER GROTE STEDEN, 2022
TERUG >
100%
Bron: Regionale Klimaatmonitor/WGR 2023
80%
36
32 48
54
60%
TERUG >
FIGUUR 6.5 ONTWIKKELING ENERGIEVERBRUIK EN CO2 UITSTOOT IN DEN HAAG (2010-2022), INDEX 2010=100 120
38
34 40%
20% 100
30
30
28 30
22
18
0% Den Haag 80
Amsterdam Laag
Rotterdam Middelbaar
Hoog
Bron: CBS 60
40 2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
CO₂-uitstoot bedrijven en instellingen
Elektriciteitsverbruik bedrijven en instellingen
Aardgasverbruik bedrijven en instellingen
CO₂-uitstoot Woningen
Elektriciteitsverbruik woningen
Aardgasverbruik woningen
2021
2022
Bron: Regionale Klimaatmonitor
72
TERUG >
100
aandeel banen
overheid
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
73
Utrecht
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2022
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
FIGUUR 4.12: GEDIPLOMEERDEN, DEN HAAG, 2010-2020
TERUG >
100%
FIGUUR 6.8 TOENAME VAN HET AANTAL STUDENTEN IN HET HOGER ONDERWIJS (HBO EN WO) 90% 2013-2022 IN DE G4, INDEX 2013/2014=100
TERUG >
80% 140 130 60% 120 50%
“Onze focus ligt op dit moment bij wat wij zien als de grootste maatschappelijke uitdaging: een stad waar iedereen kan meedoen”.
110 40% 100 30% 90 20%
‘s-Gravenhage (gemeente)
20 20 /’2 1
20 19 /’2 0
20 18 /’1 9
20 17 /’1 8
2014/̕15 2015/̕16 2016/̕17 vo-praktisch vo-theoretisch
20 16 /’1 7
20 15 /’1 6
20 14 /’1 5
20 13 /’1 4
2013/̕14
20 12 /’1 3
20 11 /’1 2
20 10 /’1 1
10% 80
60
2017/̕18 2018/̕19 2019/̕20 middelbaar hoog
Amsterdam
2020/̕21
Rotterdam
Bron: CBS, Indeling categorien als volgt: Vavo, Vmbo g/t, Vmbo-b/k: vo-praktisch Havo, Bron:Vwo: CBSvo-theoretisch. Totaal mbo (incl. extranei): Middelbaar. Hbo-associate degree, Hbo-bachelor, Hbo-master/vervolgopleiding, Wo-bachelor, Wo-doctoraal, Wo-master, Wo-vervolgopleiding: hoog. FIGUUR ALUMNI HOGER 2022 FIGUUR4.13: 6.9 WOONREGIO’S WOONREGIO VAN ALUMNI VAN ONDERWIJS HET HOGER ONDERWIJS 2022
2021/̕22
Achtergrond
2022/̕23
Utrecht (gemeente)
TERUG >> TERUG
70 60 50
De Social Club Den Haag ondersteunt sociale ondernemingen in Den Haag. Vanuit de gemeente Den Haag wordt sinds 2016 actief ingezet op het stimuleren van sociaal ondernemerschap, gericht op arbeidsparticipatie. Een belangrijke doelstelling hierbij is de toeleiding van mensen met een (zeer grote) afstand tot de arbeidsmarkt en/of een uitkering naar werk. Sociaal ondernemers zorgen voor professionele begeleiding, opleiding en kunnen werkplekken creëren voor mensen die moeilijk bemiddelbaar zijn. Soms zijn de sociale ondernemingen het eindpunt, soms zijn zij een tussenstap richting de reguliere arbeidsmarkt.
Percentage alumni
30
20
10 Erasmus Universiteit
Technisch universiteit Delft
Rotterdam en omgeving Utrecht en omgeving
Hogeschool Rotterdam
Amsterdam en omgeving
Den Haag en omgeving Buitenland
Haagse Hogeschool
Breda en omgeving
Eindhoven en omgeving
Om de toestroom naar de sociale ondernemingen te bevorderen zijn sociaal ondernemers samen met Social Club Den Haag gestart met Baankans! Baankans is een samenwerking van buurtorganisaties, gemeente Den Haag en sociale ondernemingen om mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt te bereiken en ze weer een plek te geven op de arbeidsmarkt.
Social Club Den Haag is de officiële vertegenwoordiger van de Sector Sociaal ondernemen. Binnen deze sector zijn alle erkende sociale ondernemingen van Den Haag verenigd. Voor een onderneming die zich wil aansluiten bij de sector sociaal ondernemen geldt dat zij een erkende sociaal ondernemer moeten zijn. Erkende sociale ondernemers moeten voldoen aan de volgende criteria:
Bron: Bron:Linkedin LinkedinenenNuffic, Nuffic,bewerking bewerkingBirch Birch2022 2022
66 74
• De onderneming heeft een maatschappelijke missie gericht op arbeidsparticipatie. Deze missie is geborgd in de statuten of op een andere manier in de organisatie officieel vastgelegd. • De onderneming heeft minimaal 30% mensen in dienst met een afstand tot de arbeidsmarkt; • De onderneming haalt tenminste 50% van de inkomsten uit commerciële activiteiten. Erkende sociaal ondernemers komen in aanmerking voor voorbehouden opdrachten van de gemeente Den Haag; opdrachten waarop alleen sociaal ondernemers mogen inschrijven. Sociale ondernemingen mogen ook invulling geven aan de SROI-verplichting van derden. Hiermee wordt door inkoop van diensten en producten bij sociale ondernemingen de arbeidsparticipatie van kwetsbare doelgroepen verhoogt. Hiermee probeert de gemeente Den Haag onder meer het sociaal ondernemerschap te stimuleren.
Hoe slagen sociaal ondernemers erin om personeel te werven met een afstand tot de arbeidsmarkt? ‘Voor de instroom van kandidaten wordt er samengewerkt met Den Haag Werkt. Den Haag Werkt is het werk- en ontwikkelbedrijf van de gemeente Den Haag dat mensen aan een baan helpt die al lang geen werk hebben’. Een lastigheid hierbij is, zo vertelt Ruben, dat er in de afgelopen jaren vanwege krapte op de arbeidsmarkt bij veel sociale ondernemingen weinig instroom is geweest vanuit Den Haag Werkt.
Social Club Den Haag is in 2014 opgericht door Fonds1818, Rabobank Haaglanden, VNO-NCW West en de Gemeente Den Haag. Social Club Den Haag vertegenwoordigt, inspireert en verbindt sociaal ondernemers die met maatschappelijke en duurzame impact ondernemen, willen gaan ondernemen of hieraan willen bijdragen. Ze hebben ook een helpdesk waar (toekomstige) sociaal ondernemers hun vragen kunnen stellen.
40
0
NAAR MEER SOCIAAL ONDERNEMEN IN DE DEN HAAG INTERVIEW MET RUBEN BLANKE, SOCIAL CLUB DEN HAAG
70%
0 70
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
75
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
‘Uitgangspunt is dat de mensen die al heel lang niet gewerkt hebben, niet in één keer in een duurzame reguliere baan terecht kunnen komen. Vanuit Baankans! Is een stappenplan ontwikkeld, waarbij de eerste stap begint bij buurtorganisaties. De buurtorganisaties zijn voor Baankans! de verbinders in de buurt. Daar zitten de mensen die de eerste sociale contacten leggen.’
“Ik geloof heel erg in het treintje als je het hebt over toeleiding naar werk. En dat treintje dat betekent dat je moet gaan samenwerken met organisaties in de buurt, omdat die de mensen goed kennen.” ‘Mensen uit de buurt gaan het gesprek aan met mensen die niet actief zijn op de arbeidsmarkt met de vraag “wat zou een volgende stap voor je zijn? Wat heb je nodig om een volgende stap te nemen?” Deze buurtorganisaties kunnen mensen “achter de voordeur” bereiken en door middel van vrijwilligerswerk activeren, bijvoorbeeld met behulp van het programma instapeconomie waarin deelnemers met behoud van uitkering vrijwilligerswerk mogen doen. De instapeconomie is succesvol om mensen weer te activeren. Er zitten jobcoaches op om mensen en activiteiten in de buurt te begeleiden en om mensen in een programma ontwikkelstappen te geven. Het programma gaat methodisch aan de slag om mensen vanuit vrijwilligheid toch weer structuur te geven en waardevol werk te laten doen in de buurt.’
In 2021 is een kleinschalige pilot Instapeconomie gestart bij stichting Werk van Waarde in Den Haag Zuidwest, er nemen 35 mensen deel. Zij doen instapwerk en werken hiernaast aan hun ontwikkeling en eventuele problemen. Het instapwerk bestaat uit laagdrempelige werkzaamheden die van toegevoegde waarde zijn voor de wijk, en die anders niet worden uitgevoerd. Het instapwerk draagt bij aan sterkere, inclusievere wijken en is uniek door de combinatie van verantwoordelijkheid en mensgerichtheid. Deelnemers werken tijdens het instapwerk aan hun eigen ontwikkeling op persoonlijk en professioneel vlak. Mensen kunnen al vanaf 4 uur per week deelnemen en ontvangen een vrijwilligersvergoeding boven op de bijstandsuitkering.
Volgens Ruben is het belangrijk dat we daarbij erkennen dat het overgrote deel van de deelnemers aan de instapeconomie nooit een stap naar regulier werk zal kunnen maken, maar ook erkennen dat de activiteiten die worden verricht van enorme waarde zijn voor de buurt en voor de mensen die de activiteiten verrichten.
Hoe komen mensen vanuit de instapeconomie bij de sociale ondernemingen terecht? ‘Voor degenen die door willen en kunnen, is de volgende stap dat zij aan de slag gaan bij een sociale onderneming van de Social Club Den Haag. Daar kunnen ze op niveau 1 en niveau 2 praktijkverklaringen halen bijvoorbeeld, aan taalontwikkeling doen en/ of hun schuldenarmoede oplossen en hun gezondheid verbeteren. Bij de sociale ondernemer kunnen mensen zich met een contract voor een paar jaar gaan ontwikkelen. De daaropvolgende stap is dat zij de stap maken richting regulier MKB. Met Den Haag Werkt wordt onderzocht of deze aanpak bestendigd kan worden en een vast onderdeel kan worden in de aanpak in Den Haag om met name moeilijke doelgroepen te begeleiden naar een baan.’
76
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
In 2014 is Yespers opgericht. Een sociale onderneming gericht op het veranderen van de voedselketen. Yespers is gericht op het maken van ontbijtproducten zoals crackers, granola, fruitspread en stroop. Dat doen ze met mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. De producten zijn gemaakt van ingrediënten die verspilling tegengaan of bijdragen aan een eerlijkere voedselketen. Zo probeert Yespers inclusiviteit en duurzaamheid te combineren. De onderneming was drie jaar lang gevestigd in The New Farm, maar in september 2024 opent Yespers een fabriek in Den Haag Zuidwest. Vanuit deze fabriek kunnen 20 mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt aan de slag. Waar de onderneming in de afgelopen jaren tegenaan is gelopen, is dat de uitval die ontstaat veelal niet werk gerelateerd is. De thuissituatie, gezondheid, geldproblemen van mensen is van grote invloed zijn op de motivatie. De afgelopen drie jaar is vanuit Yespers daarom ook actief ingezet om medewerkers te ondersteunen en te helpen bij het op orde krijgen van de brede (thuis) basis.
‘Daarbij komt, dat het voor werkgevers vaak niet aantrekkelijk is om kandidaten uit deze moeilijke doelgroepen aan te nemen. Dit komt voornamelijk omdat het gewenste ondersteuningsaanbod vaak afhankelijk is van de organisatie waar de kandidaat op dit moment staat ingeschreven.
Wat zijn de belangrijkste uitdagingen? “Den Haag, als een stad met een diverse bevolking en complexe sociale structuren, staat voor meerdere maatschappelijke uitdagingen. Een van de meest prominente uitdagingen is de toenemende segregatie, die vaak gepaard gaat met lage arbeidsparticipatie en armoede. Deze problemen zijn vooral zichtbaar in bepaalde wijken van de stad. Het aanpakken van deze uitdagingen vereist een gecoördineerde inspanning van alle betrokken partijen, waaronder de gemeente, maatschappelijke organisaties, het bedrijfsleven en de inwoners zelf.”
Omdat het een product is waar relatief veel handarbeid bij komt kijken, namelijk het branden en het verpakken van de koffie, zijn ze in eerste instantie begonnen met studenten. Dat was geen onverdeeld succes; de studenten vonden het werk te simpel en waren daardoor slecht gemotiveerd en kwamen vaak niet opdagen. Via de Social Club Den Haag is Brute Bonen in contact gebracht met Den Haag Werkt.
“Als je je wilt ontwikkelen bijvoorbeeld als websitebouwer. En je zit toevallig bij het UWV, dan wordt die hele opleiding voor je betaalt. Zit je toevallig bij Den Haag Werkt, dan is dat niet vanzelfsprekend. Gelukkig wordt er nu gewerkt aan het regionaal werkcentrum, werkcentrum Haaglanden. Dat is een soort super arbeidsbureau waarin alle verschillende organisaties moeten samenkomen. Ik hoop dat dat iets gaat schelen, want uiteindelijk wil je als inwoner gewoon één loket hebben en persoonsgericht een aanbod krijgen wat voor jou het meest geschikt is en niet op basis van waar en vanaf welke datum je toevallig staat ingeschreven.”
Brute Bonen is in 2020, midden in corona gestart. Omdat mensen thuis moesten werken en niet naar de supermarkt of de koffiebar konden, begon het als experiment met het vesturen van duurzame koffie per post.
“Bij een grote groep inwoners is er veel wantrouwen ten opzichte van de gemeente waardoor voorlichting en ondersteuning niet of onvoldoende aankomt. Hierdoor is het voor deze mensen erg lastig om de stap naar werk te wagen, zeker als je onvoldoende inzicht hebt in wat de mogelijkheden en consequenties zijn. Ook is er vaak erg weinig inzicht in eigen kwaliteiten en een gebrek aan zelfvertrouwen. Dat zijn denk ik de voornaamste redenen waarom ze toch niet de stap naar werk durven te nemen.
77
Vanaf het eerste moment was het werken met mensen via Den Haag Werkt voor hen een verademing; de mensen waren blij met het werk en de variëteit in het werk dat ze konden doen. Inmiddels werken er 6 mensen op structurele basis en 6 mensen flexibel in de bedrijfsvoering via onder andere Den Haag Werkt en daarmee heeft bijna 50 procent van het personeel van Brute Bonen een afstand tot de arbeidsmarkt. De wens is om hierin komende jaren verder te groeien en nog meer mensen een werkplek te kunnen bieden.
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
Een van de problemen waar ze tegenaan lopen is het woud aan regels. Iedere kandidaat, iedere medewerker valt onder andere constructies en andere regelingen. De een kan alleen maar gedetacheerd worden, de ander kan alleen aan de slag op oproepbasis, de volgende krijgt een subsidie van het UWW of komt via de gemeente. Daardoor is als startende sociaal ondernemer soms volstrekt onduidelijk hoe dingen lopen. Een van de dingend die anders zijn dan wordt voorgesteld, is het voordeel van de voorbehouden opdrachten die je als sociaal ondernemer krijgt; hiervan heeft Brute Bonen in de afgelopen jaren slechts een enkele keer profijt gehad.
Ik vind dat dat wat inclusiever moet worden, dat ondernemend talent met een multiculturele achtergrond een kans moet krijgen om deel te nemen of onderdeel te worden van het netwerk van sociale ondernemers.”
Amina werkt al 31 jaar in de zorg. In 2014 is zij begonnen met een thuiszorgorganisatie. Vanuit haar ervaring weet ze dat er behoefte is onder met name kwetsbare, oudere, buurtbewoners aan allerlei vormen van praktische ondersteuning. Het kan dan bijvoorbeeld gaan over het maken van een afspraak bij een specialist of het invullen van een formulier om zorg aan te vragen. Vanuit de reguliere zorg kan deze ondersteuning niet geboden worden. Met dit in het achterhoofd, werd ze twee jaar geleden door een vriendin gewezen op StartupZuidwest. Door deelname aan het programma van StartUpZuidwest werden haar plannen duidelijker en ook haar ambities, namelijk het opzetten van een Zorgloket en op termijn een sociale onderneming worden. Het Zorgloket is in februari 2023 geopend. Hier kunnen buurbewoners vijf dagen in de week terecht met uiteenlopende vragen. Daarnaast wordt er ook dagbesteding aangeboden. Doel hierbij is om de eenzaamheid in de wijk tegen te gaan en de zelfredzaamheid te bevorderen. Wekelijk nemen hier tussen 10-20 buurtbewoners aan deel.
StartUp Zuidwest is ook een initiatief van de Social Club Den Haag. Kan je daar wat meer over vertellen?
Vaak zie je dat deelnemen aan een netwerk de groei van de ondernemingen heel erg stimuleert. Als je elkaar niet ontmoet, dan weet je ook niet wat er allemaal mogelijk is. Wij hebben gezegd, laten we aankomend talent uit Zuidwest met een bi-culturele achtergrond ook een kans geven. Dat is Startup Zuidwest geworden.
StartUp Zuidwest is een cursus en coachingstraject voor (startende) ondernemers die met hun onderneming maatschappelijke impact willen maken in Den Haag Zuidwest. Na afronding van het programma maken deelnemers kans op een investering van 1.000 euro in hun bedrijf.
Om een sociale onderneming te worden, moet Amina nog een aantal stappen zetten. Ze maakt zich niet veel zorgen over de vereiste om 30 procent van het personeel in dienst te hebben met een afstand tot de arbeidsmarkt. Ze zijn een erkend leerwerkbedrijf en op dit moment heeft ze al iemand die met behoud van de uitkering een aantal uren kan helpen schoonmaken. En er zijn drie dames die op vrijwillige basis helpen. Waar ze wel tegenaan loopt en wat het moeilijk maakt om een erkende sociale onderneming te worden, is de vereiste dat 50 procent van de inkomsten uit de markt afkomstig is. Op dit moment hoopt Amina vooral dat ze een aantal van haar activiteiten gesubsidieerd kan krijgen. Maar het is voor haar een lastige zoektocht om haar weg te vinden in alle subsidieregelingen.
Inmiddels is vorige week de aanmelding begonnen van de derde editie, mede mogelijk gemaakt door Social Enterprice NL. Die hebben een subsidieregeling beschikbaar gesteld om mensen met een bi-culturele achtergrond te ondersteunen. Een aandachtspunt is dat de ondernemers - in dit geval uit Zuidwest - meer geneigd zijn om de maatschappelijke welzijnskant te benaderen dan de kant van product- en dienstenontwikkeling.
“Startup Zuidwest is ingegeven doordat ik erachter kwam, toen ik in Den Haag startte, dat sociaal ondernemen toch wel heel wit en hoog opgeleid is. Dat is het nog steeds helaas.
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
‘Maar er is meer nodig. Vanuit de Social Club willen we het hele “business ecosysteem” versterken. Dat systeem bestaat ook uit elementen als financiering, huisvesting en kennis. Op het gebied van huisvesting is nog wel wat nodig. Is het bijvoorbeeld mogelijk om maatschappelijk vastgoed beschikbaar te stellen voor sociaal ondernemers? Zodat zij tegen de maatschappelijke huur een pandje kunnen huren. Gelukkig is die ontwikkeling gaande bij woningcorporaties. Daarnaast is het ook belangrijk, juist voor deze ondernemers, om verder te kijken dan naar het resultaat op financieel gebied. Het gaat ook om de impact die zo’n organisatie in de buurt maakt. Daar heb je wel impactfinanciers voor, maar die richten zich met name op buitenland, ontwikkelingslanden en opkomende economieën.’ “Wij hebben hier te maken met de armste wijken in Nederland, waar de gemiddelde levensverwachting zeven jaar lager is dan in de rest van de stad. Dus we zijn nu ook bezig met het opzetten van een investeringsfonds, om impactorganisaties te financieren. We zoeken naar Europees geld om de eerste anderhalf miljoen euro te krijgen, daarnaast zoeken we naar privaat geld en is de gemeente is ook welwillend om te luisteren.” In Rotterdam bestaat het Social Impact Fonds Rotterdam en de Impactcoalitie om lokaal ondernemerschap met specifieke impact te financieren.
Daarvoor heeft de gemeente Rotterdam tweeëneenhalf miljoen euro beschikbaar gesteld, zo vertelt Ruben.
Ten tweede zou de gemeente maatschappelijk vastgoed beschikbaar moeten stellen aan sociale ondernemingen die impact maken in Den Haag. De maatschappelijke waarde die deze bedrijven genereren is vele malen groter dat de opbrengst uit de verhuur. Maak de impact onderdeel van de huurovereenkomst en verreken dit elk jaar. Dan kan je samen met ondernemingen die een verschil willen maken de grote opgaven in de stad gaan aanpakken. Ten derde zou de gemeente nog eens heel goed moeten kijken of het allemaal niet wat eenvoudiger kan voor inwoners die opzoek zijn naar een baan, opleiding of vrijwilligerswerk in de buurt. Eén loket waar alle inwoners met vragen rondom werk en opleiding terecht kunnen. Het liefste laagdrempelig, onafhankelijk en in de wijk Ten vierde is het belangrijk om duidelijker onderscheid te maken tussen buurtinitiatieven en sociale ondernemingen. Waar sociale ondernemingen 50% van hun inkomsten op de markt verdienen is dat voor de meeste buurtinitiatieven onmogelijk. Het is beter om deze initiatieven als waardevol te zien voor wat ze wél doen: zorg en welzijn in de buurt verbeteren, mensen met grote afstand tot de arbeidsmarkt nuttig bezig laten zijn in de buurt en mogelijk de eerste wagon zijn in het “treintje” naar participatie op de arbeidsmarkt.
Greenfox is in 2009 gestart als sociale onderneming om mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt aan het werk te krijgen in de installatiebranche. In 2016 zijn de verschillende activiteiten van GreenFox gesplitst en is GreenFox Social Return opgezet. Deze onderneming ondersteunt opdrachtgevers bij het invullen van hun social return verplichtingen. Het gaat om advies, maar ook om het werven, selecteren en begeleiden van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. De missie is om mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt terug te brengen naar een vaste baan. Kandidaten worden geworven in samenwerking met buurtorganisaties. Maar ook worden ‘meet-and-greets’ georganiseerd. De kandidaten worden ondersteund en opgeleid door
Het zou, ten slotte goed zijn om rondom sociale ondernemingen een kwantitatieve en kwalitatieve monitor te ontwikkelen voor alle aspecten van sociale ondernemingen en de begeleiding naar werk, binnen en buiten de gemeente. Dat overzicht is belangrijk voor de organisatie van “het treintje” van afstand tot de arbeidsmarkt naar regulier werknemer. Als iedere organisaties in dat proces zijn plek in weet te vinden waar hij toegevoegde waarde heeft, dan kan je daar ook de interventies op gaan plotten. En dan kan je er ook wat meer op gaan sturen. Zo’n monitor maakt ook leren mogelijk, doordat systematisch in beeld gebracht wordt, welke initiatieven werken.’
GreenFox en van daaruit gedetacheerd bij een van de 80 opdrachtgevers. Op deze manier worden jaarlijks zo’n 150 mensen geplaatst bij bedrijven, waaronder BAM, Q-Park, Heijmans. Het doel is dat zij uiteindelijk in vaste dienst komen bij deze bedrijven.
78
Tot slot, wat zou je de gemeente adviseren rondom sociale ondernemingen? Ten eerste zou de gemeente sociaal ondernemen kunnen stimuleren door het verstrekken van voorbehouden opdrachten aan Haagse sociale ondernemingen. Hierdoor komt er meer werk naar bedrijven die maatschappelijke impact maken in Den Haag en dat komt direct ten goede aan de stad
79
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
RUIMTE VOOR BEDRIJVIGHEID
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
TERUG >
FIGUUR 7.1 AANBOD EN OPNAME VAN KANTOORRUIMTE IN DEN HAAG, 2013-2022, >=500 M2V.V.O.
TABEL 7.1 KANTOORRUIMTEVOORRAAD NAAR DEELGEBIED, 2015-2022
TERUG >
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Central Innovation District
1.376.700
1.359.000
1.376.800
1.344.900
1.294.600
1.297.800
1.292.400
1.347.600
Binckhorst
320.900
292.900
310.700
271.000
279.100
290.400
293.800
292.600
Den Haag Zuidwest
59.800
58.900
50.800
49.900
49.800
48.800
46.500
44.000
Internationale Zone
1.097.700
1.043.200
1.008.400
919.600
919.600
900.600
880.300
875.000
Overig
1.963.400
1.890.500
1.887.000
1.799.600
1.783.500
1.741.700
1.725.700
1.678.800
Totaal
4.818.500
4.644.500
4.633.700
4.385.000
4.326.600
4.279.300
4.238.700
4.238.000
Central Innovation District
100
99
100
98
94
94
94
98
Binckhorst
100
91
97
84
87
90
92
91
index met 2015=100
Den Haag Zuidwest
100
98
85
83
83
82
78
74
Internationale Zone
100
95
92
84
84
82
80
80
Overig
100
96
96
92
91
89
88
86
Totaal
100
96
96
91
90
89
88
88
Bron: Cushman & Wakefield 2023
bron: OZB gemeente Den Haag, 2022 TERUG >
TABEL 7.3 VOORRAAD, LEEGSTAND, AANBOD EN OPNAME KANTOORRUIMT PER DEELGEBIED, >=500 M2V.V.O,2022. TABEL 7.2 LEEGSTAND 2019-2023 (>500 M2 V.V.O) IN DE 10 GEMEENTEN MET DE GROOTSTE KANTORENMARKT, VAN LAAG NAAR HOOG IN 2023
Groningen
TERUG >
2019
2020
2021
2022
2023*
4,5%
6,5%
3,0%
3,0%
3,3%
voorraad
leegstand
aanbod
opname
CID
1.253.000
Binckhorst
240.000
72.000
84.200
10.400
9.400
44.300
19.700
leegstand %
aanbod opname ratio
aanbod %
opname %
5,7%
6,7%
0,8%
8,1
3,9%
18,5%
8,2%
2,2
Den Haag
5,6%
4,2%
4,3%
4,4%
4,3%
Utrecht
4,1%
4,9%
6,0%
4,6%
4,4%
Internationale Zone
610.000
11.400
12.700
7.300
1,9%
2,1%
1,2%
1,7
700.000
10.200
10.200
4.400
1,5%
1,5%
0,6%
2,3
Amersfoort
10,3%
10,1%
10,3%
7,6%
6,4%
Binnenstad/Centrum
Rotterdam
8,0%
8,4%
8,3%
6,9%
6,5%
Overig
850.000
56.200
76.900
17.000
6,6%
9,0%
2,0%
4,5
Eindhoven
7,7%
7,8%
7,3%
6,8%
7,1%
totaal
3.653.000
159.200
228.300
58.800
4,4%
6,2%
1,6%
3,9
Amsterdam
4,4%
5,7%
6,1%
7,1%
7,5%
Bron: Cushman & Wakefield 2023
Den Bosch
6,5%
8,0%
6,1%
9,1%
8,7%
Arnhem
10,9%
8,6%
9,3%
11,0%
8,8%
Haarlemmermeer
9,8%
13,2%
15,6%
13,5%
9,6%
G10 gemiddeld
6,2%
6,4%
6,9%
6,8%
6,6%
Nederland
8,1%
8,2%
8,4%
8,2%
8,4%
bron: Cushman & Wakefield (2023), *Voorraad tussen 2019 en 2022 afkomstig uit Locatus en 2023 afkomstig van Cushman & Wakefield. Enkel voor Den Haag is de Locatus van 2023 aangehouden om consistentie ten aanzien van provinciale cijfers te behouden. Door methodiek optimalisatie kunnen (toekomstige) voorraadcijfers afwijken.
80
81
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
A PROPOSAL FOR
FIGUUR 7.2 OPNAME VAN KANTOORRUIMTE IN DEN HAAG EN NEDERLAND 2013-2022 EN 2013-2022
TERUG >
FIGUUR 7.3 VERHUISDYNAMIEK IN DE DEN HAAG (2021-2022) Verhuisdynamiek in gemeente Den Haag (2021 - NAAR 2022)METRAGE EN AANTALLEN VAN HET TOTAAL >=500 M2 V.V.O.
TERUG >
Naar metrage en aantallen van totaal | ≥ 500 m² v.v.o.
Opname kantoorruimte gemeente Den Haag (2013-2022) Naar sector in % van totaal | ≥ 500 m² v.v.o.
Metrage 2021-2022 3,6%
13,9%
2013-2022 2,3%5,2%
71,4%
21,2%
7%
2%
55%
7%
27%
1%
11,1%
42,5%
27,7%
Aantallen
1,1%
20%
5%
12%
10%
20%
30%
20%
41%
2%
A PROPOSAL FOR 0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
Banken
ICT
Industrie, Handel en Transport
Overheid en overige non-profit
Zakelijke Dienstverlening
Onbekend
Opname kantoorruimte Nederland (2013-2022)
0%
TERUG >
Naar sector in % van totaal | ≥ 500 m² v.v.o.
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
Onbekend
Oprichting
Uitbreiding binnen Den Haag
Uitbreiding vanuit andere gemeente
Verhuizing binnen Den Haag
Verhuizing vanuit andere gemeente
Bron: Cushman & Wakefield 2023
TABEL 7.4 OPNAME EN AANBOD BEDRIJFSRUIMTE IN NEDERLAND, 2018-2022, TOTAAL >= 750 M2 V.V.O. 2021-2022 1,3%
13,3%
23,4%
28,7%
26,2%
opname
2018
2019
2020
2021
2022
5.187.800
5.132.400
4.054.700
4.724.200
4.617.700
-1%
-21%
17%
-2%
7.697.300
8.039.000
6.019.400
4.739.200
13%
4%
-25%
-21%
groei opname 2013-2022 3,4%
13,5%
21,8%
27,1%
26,9%
7,2%
aanbod
6.802.800
groei aanbod 0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
TERUG >
7,2%
90%
100%
Banken
ICT
Industrie, Handel en Transport
Overheid en overige non-profit
Zakelijke Dienstverlening
Onbekend
Bron: Cushman & Wakefield 2023
Bron: Cushman &Wakefield 2023
Cushman & Wakefield
Cushman & Wakefield
82
26
83
34
trend
>
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
A PROPOSAL FOR
TERUG >
FIGUUR 7.4 BEDRIJFSRUIMTE: AANBOD EN OPNAME DEN HAAG Opname >=500 en aanbod 2013-2022, M2V.V.O.bedrijfsruimte gemeente Den Haag (2013-2022) Totaal in m² | ≥ 500 m² v.v.o. 120.000 100.000 80.000 60.000 40.000 20.000
2013
2014
2015
2016
2017
Aanbod
2018
2019
2020
2021
2022
Opname
Bron: Cushman & Wakefield 2023 TABEL 7.5 VERANDERING AANTAL FYSIEKE WINKELVESTIGINGEN, 2023* T.O.V. 2022 IN DE G4
TERUG >
aantal winkels (%) Den Haag
-2,1
Amsterdam
-2,0
Rotterdam
-2,9
Utrecht
-0,8
Bron: CBS TABEL 7.6 AANTAL WINKELS IN NEDERLAND OP 1 JANUARI 2014-2023
TERUG >
jaarlijks verandering
aantal
index
2014
90.640
100
2015
90.039
99
-0,7%
2016
89.477
99
-0,6%
2017
87.697
97
-2,0%
2018
87.020
96
-0,8%
2019
85.921
95
-1,3%
2020
84.138
93
-2,1%
2021
83.157
92
-1,2%
2022
83.770
92
0,7%
2023*
82.124
91
-2,0%
Bron: CBS
84
Cushman & Wakefield
48
85
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
dehaagsehogeschool.nl 070 - 445 8888 Mr. P. Droogleverfortuynweg 22 2533 SR Den Haag
86