RIS319977 Bijlage
Tekst van het document
DE HAAGSE HOGESCHOOL
Staat van de Haagse Economie 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
INHOUD 1. DE STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
5. VEERKRACHTIGE STRUCTUUR
2. OPZET
6. EXCELLENT ONDERNEMERSKLIMAAT
3. BREDE ECONOMISCHE BLOEI
7. RUIMTE VOOR BEDRIJVIGHEID
Colofon Henno Theisens, De Haagse Hogeschool Katja Rusinovic, De Haagse Hogeschool Jan de Boom, Risbo Paul van Wensveen, Risbo
Met medewerking van: Martijn van den Berge, Gemeente Den Haag Ingrid den Heeten, Gemeente Den Haag Wijnand Kerklaan, Gemeente Den Haag
INTERMEZZO'S
4. ATTRACTIEVE STAD
Met dank aan de klankbordgroep:
Brede Welvaart: stad van contasten
18
Terugkijken op economische groei van Den Haag
32
Van tomatenplukkers tot expats: de baten en lasten van arbeidsmigranten in Den Haag
Jean-Paul Biever, UWV Rogier Krabbendam, VNO NCW West Pieter Scholten, MKB Den Haag Olaf van Vliet, Universiteit van Leiden Harry Wientjens, Economic Board The Hague
Naar meer sociaal ondernemen in in Den Haag
26
40
BIJLAGE 47
2
3
DE STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023 DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
INHOUD
1. DE STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023 Bevindingen in het kort
In deze vierde editie van de Staat van de Haagse Economie wordt de economie van Den Haag gemonitord. Hierbij gaat het zowel om de vergelijking van de meest recente gegevens met eerdere jaren als de vergelijking hiervan met andere grote steden. De leidraad hiervoor is de Economische Visie Den Haag +2030.1 De gemeente ambieert brede economische bloei in de stad, op basis van vier pijlers. Allereerst geven we de opvallendste bevindingen per pijler. Daarna volgt een uitgebreidere samenvatting per pijler.
Brede economische bloei
De economie van Den Haag groeit sinds 2019 harder dan daarvoor, net als de welvaart gemeten in bbp per inwoner, maar het groeitempo blijft achter bij de andere grote steden. Vanuit historisch perspectief is dit goed te verklaren. Inmiddels lijken de verschillen kleiner te worden en zien we relatief veel nieuwe activiteiten ontstaan rond (cyber)veiligheid,
impacteconomie en recht (legal- en govtech), kenmerkend voor de stad van Vrede en Recht. De verbreding van het begrip economie naar brede welvaart past bij de Haagse ambitie van brede economische bloei, waarbij oog is voor de veelzijdigheid van een goed functionerende stad. Deze verbreding brengt met name voor grotere steden als Den Haag meer uitdagingen met zich mee, zoals op het gebied van veiligheid, tevredenheid met de woning en milieuaspecten.
Attractieve stad
Economie is belangrijk voor de woonaantrekkelijkheid van de stad: veel opties voor banen, opleidingen en voorzieningen maken Den Haag in trek als woonlocatie. Ook blijft Den Haag met haar historisch centrum dichtbij zee in trek bij bezoekers. De zakelijke overnachtingen en congresbezoeken herstellen langzamer. De aantrekkingskracht resulteert ook in de groei van het aantal inwoners. De inwonergroei drijft op de komst van (arbeids)migranten.
Veerkrachtige structuur
De arbeidsproductiviteit en -groei blijven achter in Den Haag. Niet alleen in de grote Haagse sectoren overheid, zorg en onderwijs, maar ook in de rest van de economie. Productiviteit is niet alleen belangrijk voor de concurrentiepositie van bedrijven en daarmee het verdienvermogen van de Haagse economie, maar is via de toepassing van technologie ook een medicijn tegen de hardnekkige arbeidsmarktkrapte: met minder arbeid meer waarde toevoegen.
1
4
https://denhaag.raadsinformatie.nl/modules/13/overige_bestuurlijke_stukken/534623
5
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
INHOUD
Excellent ondernemersklimaat
Naast dat arbeidsmarktkrapte het vaakst genoemde knelpunt is voor ondernemers, is er nog veel werk aan de winkel op het gebied van verduurzaming. Op een schaal van 100 is de economie voor 17,5% verduurzaamd (NEX-index). De laatste jaren stokt de voortgang, met name op het gebied van circulariteit en transparante ketens. Den Haag scoort gemiddeld ten opzichte van Nederland (NEX-T index). Voor het kleinere MKB is de transitieopgave nog omvangrijker dan voor het grootbedrijf.
Ruimte voor bedrijven
De ruimte voor bedrijven neemt af, terwijl de marktvraag groot is. De markt is dan ook zeer krap. Voor kantoren is deze, op Groningen na, zelfs het krapst onder de grootste 10 kantoorsteden.
Samenvatting BREDE ECONOMISCHE BLOEI Den Haag groeit harder dan in de periode voor 2019, zowel economisch (bbp) als wat betreft werkgelegenheid. Deze groei is echter minder dan in de andere drie grote steden.
De Haagse economie groeit al meerdere decennia minder hard dan andere grote steden en zelfs dan Nederland gemiddeld. Vanuit historisch perspectief valt de achterblijvende groei van Den Haag te verklaren. Een belangrijke verklaring is, naast de sectorstructuur van de Haagse regio met veel overheid en zorg en relatief weinig hoogproductieve sectoren, de lage score op de vestigingsplaatsfactoren innovatieve clusters, kennisinfrastructuur en talent. Ook het gebrek aan ruimte is een terugkerend thema. Het verschil in groei wordt wel kleiner en het is sinds 2007 geleden dat Den Haag groeit in het tempo van de laatste jaren (vanaf 2019). De verklaringen voor de achterblijvende groei worden uitgelicht in Intermezzo 3: verder terugkijken op economische groei Den Haag.
Net als andere grote steden kent Den Haag een beneden gemiddelde score op een groot aantal aspecten van Brede Welvaart
Den Haag scoort net als veel andere grote steden goed op nabijheid van voorzieningen en werk. Den Haag behoort tot de top van Nederland op dit gebied. Het grote aanbod van werk en voorzieningen maakt Den Haag net als andere grote steden aantrekkelijk om te wonen. Tegelijkertijd is er ook een relatief grote groep die minder verdient en leeft in (relatieve) armoede. Dit verdeelde beeld is een algemeen kenmerk van grote steden. Het zijn ook plekken waar sociale problematiek samenklontert en waarin niet alleen hoogopgeleide kenniswerkers wonen maar ook mensen met een sociaaleconomische achterstand. Dit uit zich in relatief lage scores op arbeidsparticipatie, hoge werkloosheid, veel geregistreerde misdaden, een relatief hoge mate van ervaren onveiligheid en een lage ervaren gezondheid. Deze bevindingen zijn beschreven in Intermezzo 1: Brede Welvaart: stad van contrasten.
Grote steden hebben agglomeratievoordelen, maar ook -nadelen
De hoge concentratie aan inwoners en economische activiteit heeft ook een keerzijde. Den Haag scoort net als veel andere gemeenten relatief slecht op tevredenheid met de woonomgeving, milieukwaliteit en fijnstofemissies. Ook de hoeveelheid natuurgebied scoort laag, maar de nabijheid van kust en duingebied is positief.
In 2023 nam de groei sterk af in Nederland er wordt een gematigde groei verwacht voor 2024
De verwachting is dat de economie in 2024 aantrekt. Raboresearch verwacht voor heel Nederland een groei van 0,7% in 2024. Dit komt vooral door een toename in consumentenbestedingen als gevolg van loonstijging en stabiliserende prijzen. De prognose is gematigd omdat Raboresearch verwacht dat we nog tot het laatste kwartaal van 2024 moeten wachten op renteverlagingen en de daaropvolgende bedrijfsinvesteringen grotendeels pas na 2024 een effect zullen sorteren. Ook de arbeidsmarktkrapte is een rem op de groei. Voor de regio Den Haag (agglomeratie ’s-Gravenhage) prognosticeert Raboresearch een groei van tussen de 0% en 0,5%.
6
7
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
INHOUD
ATTRACTIEVE STAD
EXCELLENT ONDERNEMERSKLIMAAT
Den Haag behoort tot de top van aantrekkelijke steden
De voorzieningen, historische binnenstad en opties voor opleidingen en banen zijn sterke punten. De veiligheid, woonomgeving en bereikbaarheid zijn aandachtspunten. De combinatie van stad en strand blijven trekkers voor binnenlandse toeristen. In 2022 is ook het herstel van zakelijke overnachtingen en congressen ingezet. Dit zet door in 2023 maar is nog niet op het pre-corona niveau.
Bevolkingsgroei door vestiging van migranten
In een aantrekkelijke stad willen mensen graag (komen) wonen. In 2023 groeide de Haagse bevolking met 1,7 procent. De groei wordt voornamelijk gedreven door een vestigingsoverschot. In 2023 hebben zich 8.400 meer mensen gevestigd in Den Haag dan dat er vertrokken zijn. De prognose is dat de groei zich de komende jaren voortzet en dat de stad in 2027 haar grens van 600.000 Hagenaren passeert. In Intermezzo 2 komt naar voren dat arbeidsmigratie veelzijdig is. De komst van (arbeids)migranten heeft zowel positieve als negatieve gevolgen. Deze gevolgen zijn van belang in de beslissingen in welke richting de gemeente zich in de toekomst wil ontwikkelen.
VEERKRACHTIGE STRUCTUUR Lage arbeidsproductiviteit in combinatie met krappe arbeidsmarkt punt van aandacht
In Nederland is er bezorgdheid over de achterblijvende arbeidsproductiviteit en de verschuiving van hoogproductieve sectoren naar laagproductieve sectoren. In Den Haag blijft de arbeidsproductiviteit nog verder achter en ligt de groei van de productiviteit op een lager niveau. Deels omdat in de voor Den Haag belangrijkste sectoren overheid, onderwijs en zorg de productiviteit lager ligt en langzamer stijgt. Maar ook in andere sectoren blijft de productiviteit achter. Bij gelijkblijvende trends, zal dit leiden tot grotere verschillen in de toekomst. Ook geven ondernemers in de Haagse regio nog meer dan elders in Nederland aan last te hebben van de krappe arbeidsmarkt. Productiviteit is niet alleen belangrijk voor de concurrentiepositie van bedrijven en daarmee het verdienvermogen van de Haagse economie, maar is via de toepassing van technologie ook een medicijn tegen de hardnekkige arbeidsmarktkrapte: met minder arbeid meer waarde toevoegen.
Tekort aan personeel tempert stemming ondernemers
Met de conjunctuurenquête Nederland wordt elk kwartaal de stemming onder ondernemers gemeten. Na een forse daling in 2022 herstelde het cijfer zich in 2023 voorzichtig maar is nog steeds ondergemiddeld. In de nieuwste cijfers verbeterde het sentiment vooral in de overige dienstverlening en bouwnijverheid. In de regio Den Haag ervaren de ondernemers meer dan in de andere grote steden een tekort aan passend personeel en dit speelt in vrijwel alle beroepsgroepen en sectoren. Andere belemmeringen voor Den Haag zijn een tekort aan grondstoffen, ook ervaren ze vaker problemen met financiering.
Explosieve groei zzp'ers, bescheiden groei mkb en grootbedrijf
Het aantal zzp’ers groeit sterk, het aantal verdubbelde in de afgelopen tien jaar. In de kleine bedrijven tot 10 werknemers neemt het aantal banen ook toe, maar met 3 procent in tien jaar is de groei bescheiden. Ook bij bedrijven met 10 tot 99 werknemers is er een bescheiden groei, het aantal banen neemt toe met 7 procent in de laatste tien jaar.
Verduurzaming bij bedrijven stagneert, vooral bij kleine bedrijven
De Nederlandse economie is op een schaal van 100%, voor circa 17,5% duurzaam te noemen (NEX index). De voortgang hierin stagneert de laatste jaren. Op slechts één van de zeven dimensies is
er consequent groei: groene energie. De stagnatie is vooral pregnant ten aanzien van de circulaire transitie en transparantie van ketens. Bedrijven in de Haagse regio scoren gemiddeld ten opzichte van andere Nederlandse regio’s (NEX-T index). Vooral het kleinere MKB beschikt doorgaans over minder verandervermogen en investeringsruimte, waardoor het verschil in voortgang op duurzaamheid tussen grote en kleine bedrijven groeit.
CO2-uitstoot en gasverbruik bij Haagse bedrijven neemt sterk af
Het energieverbruik in de regio is in vergelijking met de andere drie grote steden aanzienlijk lager. Dit wordt met name door de sectorstructuur gedreven, waarbij de zware industrie in Den Haag relatief minder vertegenwoordigd is. In Den Haag is de CO2-uitstoot van bedrijven in de afgelopen jaren gehalveerd. Ook het gasverbruik is met de helft gedaald en het elektriciteitsverbruik is met een vijfde afgenomen. Het verbruik in woningen daalt ook, maar in een minder snel tempo. In het Intermezzo wordt een beeld geschetst van de ontwikkeling van het sociaal ondernemerschap in Den Haag. Er worden suggesties gedaan om de kansen van mensen met afstand tot de arbeidsmarkt via sociaal ondernemerschap te verbeteren, door opdrachten te verstrekken, ruimte beschikbaar te stellen, drempels te verlagen, buurtinitiatieven te omarmen en in kaart te brengen wat er is bereikt.
Het Haagse ecosysteem voor ondernemerschap ontwikkelt zich goed
Op de Entrepreneurial ecosysteemindex is Den Haag met een positie gestegen naar plek 7. Den Haag scoort op veel factoren boven het Nederlands gemiddelde en meer specifiek hoog op verbondenheid van bedrijven in kennisnetwerken en ondernemerscultuur. Waar de stad lager scoort dan andere regio’s, is voornamelijk het investeren in nieuwe kennis. Er ontstaan relatief veel startups rond nieuwe activiteiten gerelateerd aan het overheid- en non-profitcluster rond de stad van Vrede en Recht zoals cyberveiligheid, impacteconomie (“doing business doing good”) en recht.
8
9
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
INHOUD
RUIMTE VOOR BEDRIJVEN
2. OPZET
Ruimte voor bedrijven neemt af
Voor u ligt de vierde editie van de Staat van de Haagse Economie. In deze monitor wordt jaarlijks de stand van zaken en daarmee de ontwikkeling van de regionale economie in beeld gebracht. De gemeente Den Haag streeft naar een veerkrachtige economische structuur en wil de aantrekkelijkheid van de stad voor (toekomstige) inwoners en bedrijven bestendigen. De gemeente ambieert om brede economische bloei te realiseren in de stad. De ontwikkeling in brede economische bloei en de onderliggende vier subcategorieën waar de gemeente actief beleid op voert worden aan de hand van meerdere economische thema’s toegelicht. De thema’s die in deze monitor worden behandeld zijn dan ook gebaseerd op de indicatoren die in Economische Visie zijn benoemd. In het rapport zijn vier intermezzo’s opgenomen die een verdieping of verbreding aan het onderwerp geven, en mogelijk in de toekomst een vaste plek krijgen in de monitor.
Uit analyse van de gemeente Den Haag blijkt dat het aantal vierkante meters vloeroppervlak voor kantoren en bedrijven (niet-kantoren) daalt. In 2022 is het totale oppervlak respectievelijk 12 en 4 procent lager dan in 2015. In de laatste vijf jaar is de daling beperkt doordat de gemeente zeer terughoudend is met transformatie. In 2022 is in het Central Innovation District, dat met 32 procent van de kantoormeters al een belangrijke rol speelt, weer een toename van de kantoorruimte. Cushman & Wakefield concluderen dat de kantorenmarkt in Den Haag ‘zeer krap’ en het krapst is onder de 10 grootste kantoorsteden op Groningen na. Ook het aanbod aan bedrijfsruimte is laag. Overal in de stad en specifiek op bedrijventerreinen: 99 procent van de terreinen zijn al uitgegeven binnen het grondgebied van de stad.
Minder winkels
Het aantal fysieke winkels in Den Haag daalt in 2023 met 2,1 procent. Dat is in lijn met de landelijke ontwikkeling in de afgelopen 10 jaar waar fysieke winkels plaatsmaken voor onlinewinkels.
De ontwikkelingen in Den Haag worden vergeleken met de ontwikkelingen in de andere grote steden. Daarbij beschrijft dit rapport de ontwikkelingen in de Haagse economie, maar het is geen evaluatie van het gevoerde beleid door de gemeente. De effecten van landelijke en globale economische ontwikkelingen worden, waar mogelijk en relevant voor de Haagse economie, meegenomen in de beschrijving.
Voor dit rapport zijn meerdere, openbaar toegankelijke, databronnen gebruikt. Ook zijn gegevens opgenomen uit verschillende monitoren die door de Dienst Stedelijke Ontwikkeling (DSO) van de gemeente Den Haag zijn opgesteld. De veelheid aan bronnen zorgt voor variatie in de afbakening van de regio per onderwerp. Waar mogelijk is gebruik gemaakt van data die specifiek betrekking heeft op de gemeente Den Haag. Voor overige onderwerpen is data op regio, stadsgewest of agglomeratie-niveau geanalyseerd. De agglomeratie ’s-Gravenhage (COROP) omvat de gemeenten Den Haag, Leidschendam-Voorburg, Pijnacker-Nootdorp, Rijswijk, Wassenaar en Zoetermeer, terwijl de regio Haaglanden een iets ruimer gebied representeert en ook de gemeenten Delft, Midden-Delfland en Westland in zich opneemt. Het stadsgewest ’s-Gravenhage (COROP-plus) is gelijk aan de agglomeratie ’s-Gravenhage exclusief Zoetermeer. Toch blijft deze data zeer relevant voor de ontwikkelingen in de gemeente Den Haag, omdat de stad het economisch zwaartepunt van deze regio’s is.
10
11
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
Indicatoren
Strategisch doel
Indicator
Bron
Strategisch doel
Indicator
Bron
Werkgelegenheid per sector
WGRH
Ontwikkeling werkgelegenheid per sector
WGRH
Vestigingen naar grootteklasse
CBS
Ontwikkeling werkgelegenheid MKB en grootbedrijf
WGRH
Impactstartups
Dealroom
Startups locatiequotiënt
Dealroom
Bruto toegevoegd product per sector
CBS
Bruto toegevoegd product en arbeidsjaren
CBS
Arbeidsproductiviteit
CBS
Arbeidsproductiviteit per sector
CBS
Ecosysteemindex, vergelijking gemeenten
Birch
Ecosysteemindex, naar elementen
Birch
Veerkrachtige structuur
Brede economische bloei BBP volumemutatie
CBS
BBP per inwoner
CBS
Banengroei per gemeenten
WGRH
Banen p. 1000 personen van 15-74 jarigen
WGRH
Werkloosheidspercentage
CBS
Werkloosheidspercentage naar achtergrond
CBS
Uitstroom uit WW naar werk
UWV
Doorstroom WW naar bijstand
UWV
Bruto arbeidsparticipatie
CBS
Bruto arbeidsparticipatie naar achtergrond
CBS
Arbeidsmarktbalans
WGRH
Uitstroom arbeidsmarkt door vergrijzing
UWV
Benutting arbeidspotentieel
UWV
Pendel van en naar Den Haag
CBS
Percentage huishoudens met langdurig laag inkomen
CBS
Banen in het mkb
WGRH
Langdurig laag inkomen naar achtergrond
CBS
Oprichtingen, opheffingen en failisementen
KvK
Omvang bijstand
CBS
Ontwikkeling vestigingen en eenmanszaken
WGRH
Brede welvaart
CBS
Dimensies van Nex-T-index
SEO
Ontwikkeling openstaande vacatures
UWV
Regionale transitie NEx-T-index
Raboresearch
Spanningsindicator arbeidsmarkt Haaglanden
UWV
Transitie Nex_T naar grootteklasse
Raboresearch
Lopende WW-uitkeringen
UWV
CO2-uitstoot en banen naar bedrijfstak
Klimaatmonitor
Ontwikkeling energieverbruik en CO2-uitstoot
Klimaatmonitor
Hoogst behaald opleidingsniveau bevolking van 15-75 jaar
CBS
Atlas
Opleidingsniveau van de bevolking in de vier grote steden
CBS
Woonaantrekkelijkheidsindex
Atlas
Ontwikkeling aantal studenten in het hoger onderwijs (hbo en wo)
CBS
Vestiging en vertrek inwoners
DHiC
Ervaren belemmeringen ondernemers
CBS
Woningvoorraad
DHiC
Gediplomeerden Den Haag
CBS
Gemiddelde woningbezetting
DHiC/BAG
Verhuringen corporatiesector
Explica
Aantal bezoeken en bezoekers
NBTC
Ontwikkeling kantoorruimtevoorraad
C&W
Gemiddelde bestedingen toeristisch bezoek
NBTC
Leegstand kantorenmarkt
C&W
Zakelijke overnachtingen
CBS
Aanbod en opname van kantoorruimte
C&W
Congressen
NBTC
Kantoorruimte per deelgebied
C&W
Ontwikkeling woonaantrekkelijkheidscomponenten
Atlas Research
Verhuisdynamiek
C&W
Aantal HBO/WO studenten
CBS
Ontwikkeling bedrijfsruimtevoorraad
C&W
Imago-onderzoek
Kantar
Opname en aanbod bedrijfsruimte
C&W
Ontwikkeling fysieke winkelvestigingen
CBS
Excellent ondernemersklimaat
Attractieve stad Bereikbaarheid banen
Ruimte voor bedrijvigheid
WGRH = Werkgelegenheidsregister Haaglanden DHiC = Den Haag in Cijfers
12
13
C&W = Cushman en Wakefield SEO = SEO economisch onderzoek
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
INHOUD
3. BREDE ECONOMISCHE BLOEI • Den Haag groeit harder dan de periode voor 2019, zowel
economisch als wat betreft werkgelegenheid. Deze groei is echter minder dan in de andere drie grote steden De werkloosheid daalt en is wel vergelijkbaar met de • andere grote steden • De krapte op de arbeidsmarkt is een grote uitdaging • Minder huishoudens hebben een langdurig laag inkomen • In 2023 nam de groei sterk af in Nederland en wordt een gematigde groei verwacht voor 2024 • Net als andere grote steden kent Den Haag een beneden
gemiddelde score op een groot aantal aspecten van Brede Welvaart: denk aan veiligheid, tevredenheid woning, fijnstof en kwaliteit van binnenwater
De gemeente Den Haag wil de economie versterken, zodat iedereen in de stad mee kan profiteren van economische kansen, het er prettig wonen en werken is, ondernemerschap floreert en de nieuwe economische activiteiten bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke vraagstukken. Met andere woorden, de stad wil brede economische bloei realiseren. In dat geval moet er niet enkel naar groeicijfers van de economie worden gekeken, maar ook naar andere aspecten die bijdragen aan brede welvaart.
De economie van de regio Den Haag groeit sterk, maar minder dan elders
In 2022 ontwikkelt de Nederlandse economie zich positief, met een groei van 4,3 procent. Dit komt nog boven op de herstelgroei van 6,2 procent in 2021 direct na de coronacrisis.2 In 2022 groeit ook in Den Haag de economie sterk. De groei is 4,2 procent, vergelijkbaar met het Nederlandse gemiddelde, in 2021 bleef de groei in Den Haag nog achter bij de landelijke ontwikkeling (Tabel 3.1).
Ook de gemiddelde welvaart in de regio groeit, maar minder dan in andere grote steden
Werkgelegenheid blijft snel toenemen
Het aantal banen in de gemeente Den Haag is per 1 januari 2023 gegroeid met 2,8 procent (Tabel 3.3), dat zijn 8.600 banen.3 Hiermee stijgt het aantal werkplekken in de stad naar meer dan 320.000. De groei in het aantal banen in de stad is de afgelopen vier jaar continu meer dan 2 procent per jaar. In 2022 is het groeitempo van banen in Den Haag hoger dan Amsterdam en vergelijkbaar met Rotterdam. Het aantal banen per 1.000 inwoners groeit vanaf 2018, er zijn in 2022 740 banen per 1.000 inwoners. Dit is lager dan in Rotterdam en fors lager dan in Utrecht en Amsterdam (Tabel 3.4).
Werkloosheid in Den Haag vergelijkbaar met andere drie grote steden
Het werkloosheidspercentage is in 2022 4,7 procent en iets lager dan de werkloosheid in Amsterdam en Rotterdam, die respectievelijk een werkloosheidspercentage van 4,8 en 5,3 procent kennen. Vanaf 2014 is de werkloosheid in Den Haag gedaald, toen was nog 11,8 procent werkloos. Elk jaar neemt de werkloosheid sindsdien af, al blijven verschillen bestaan tussen groepen en zijn jongeren en lager opgeleiden vaker werkloos (Tabel 3.5 en Tabel 3.6). Het aandeel beëindigingen van de WW-uitkering door uitstroom naar werk is in 2022 gestegen naar 62 procent en vergelijkbaar met het uitstroompercentage van voor de coronacrisis. Het is ook vergelijkbaar met de uitstroom in Amsterdam en Rotterdam,
maar lager dan in Utrecht. Een klein deel van de mensen stroomt vanuit de WW naar een bijstandsuitkering. In 2022 is dat 4 procent in Den Haag. Dat percentage is vergelijkbaar met de andere grote steden en minder dan in de voorgaande jaren (Tabel 3.7). Het UWV ziet in alle leeftijdsgroepen een afname van de uitstroom van WW’ers naar de bijstand.4
Meer mensen werken, maar er is nog steeds meer werk dan mensen
In Den Haag is een steeds groter deel van de mensen die kunnen werken ook daadwerkelijk aan het werk, in 2022 is dat 67 procent en in 2014 was dat nog 61 procent. Deze netto participatie is vergelijkbaar met Rotterdam, maar lager dan in Amsterdam en Utrecht (Tabel 3.8). In het algemeen werkt een groter deel van de mannen dan van de vrouwen, in de afgelopen 10 jaar wordt dit verschil langzaam kleiner. Een groter verschil is te zien tussen mensen met een verschillend opleidingsniveau. Lager opgeleiden bieden zichzelf veel minder vaak aan op de arbeidsmarkt (Tabel 3.9), in 2022 werkt 47 procent van de Haagse laagopgeleiden, terwijl van de hoogopgeleide Hagenaars 81 procent werkt. Gezien het tekort op de arbeidsmarkt is een groot aandeel “onbenut potentieel”. De werkgelegenheid is in Den Haag in 2022 sterker toegenomen dan de omvang van de beroepsbevolking (Figuur 3.1). De arbeidsmarktbalans geeft aan dat er in 2022 105 banen zijn per 100 werkenden en werkzoekenden die samen de beroepsbevolking vormen.
Het bruto binnenlands product (bbp) per inwoner, de indicator voor de gemiddelde welvaart per persoon, stijgt de afgelopen twee jaar sterk in Den Haag. Het neemt toe van 45.800 euro in 2020 tot 51.800 in 2022 en is hoger dan voorheen (Tabel 3.2). Met deze stand is het bbp per inwoner in Den Haag wel lager dan het landelijk gemiddelde en duidelijk lager dan in de overige drie grote steden: de Haagse bevolking verdient gemiddeld minder. 3 2
4
De groeicijfers van 2021 en 2022 zijn nog voorlopig
14
Bron: Werkgelegenheidsmonitor Den Haag 2023 DSO
https://www.uwv.nl/nl/nieuws/laagste-doorstroompercentage-ww-naarbijstand-in-5-jaar
15
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
INHOUD
Aanpak van de krapte op de arbeidsmarkt is een uitdaging
Er is krapte op de arbeidsmarkt, het is moeilijk om de juiste mensen te vinden. Voor veel beroepen zal dit de komende jaren aanhouden door bijvoorbeeld vergrijzing en het steeds hogere opleidingsniveau van starters op de arbeidsmarkt. Het oplossen van deze mismatch blijft een zeer grote opgave. De vergrijzing speelt een belangrijke rol in de grote sectoren in Haaglanden. In de zorg & welzijn, het openbaar bestuur en het onderwijs zijn samen meer dan 15.000 werknemers 60 jaar of ouder (Tabel 3.10). De mismatch wordt versterkt doordat jongeren die van school komen gemiddeld hoger opgeleid zijn dan voorheen, terwijl er ook veel werk beschikbaar is voor lager opgeleide mensen.5 Tegelijktijdig zijn er zorgen over het onderwijsniveau in Nederland, het hebben van voldoende reken en leesvaardigheid is van groot belang om een positie op de arbeidsmarkt te verwerven. Uit recent onderzoek blijkt dat Nederlandse 15-jarigen hier slecht op scoren.6 In Regio in Beeld geeft het UWV een aantal handreikingen om de mismatch en de krapte aan te pakken vanuit het aanbod bezien. Het UWV ziet daarvoor drie groepen die een rol kunnen spelen, als eerste deeltijders die meer uren zouden willen werken (25.000 personen), ten tweede werklozen die op zoek zijn naar betaald werk (22.000) en ten derde 19.000 semi-werklozen die tijdelijk uitgeschakeld zijn en niet naar werk zoeken (Figuur 3.2).
Mobiliteit kenmerkt de arbeidsmarkt, een groot deel van de werknemers pendelt
Veel werknemers reizen voor hun werk naar een andere gemeente. Van de Haagse beroepsbevolking werkt iets meer dan de helft, 54 procent, in de stad en werkt 46 procent elders. Dat is vergelijkbaar met Rotterdam en Utrecht, in Amsterdam werkt een groter deel in de eigen stad. Van alle banen in de stad wordt 43 procent door Hagenaars vervuld, meer dan de helft (57 procent) van de banen wordt door forenzen van buiten ingevuld (Tabel 3.11). Dit is vergelijkbaar met Rotterdam en Amsterdam, in Utrecht komt een groter deel van werkenden van buiten de stad.
Aandeel huishoudens dat langdurig van een laag inkomen leeft daalt geruime tijd
Het aandeel Haagse huishoudens dat tenminste 1 jaar lang van een laag inkomen moet leven is 8 procent in 2022 (Tabel 3.12). Dit percentage daalt al geruime tijd, in 2013 was dit nog 15 procent. In 2022 is het percentage hoger dan in Utrecht en Amsterdam en iets lager dan in Rotterdam. Met name zelfstandigen hebben minder vaak een langdurig laag inkomen: in 2013 heeft 20 procent van de zelfstandigen een langdurig laag inkomen, in 2021 is dat nog 10 procent. Echter, in 2022 neemt de groep zelfstandigen met een langdurig laag inkomen weer toe, tot 13 procent. Een andere groep die oververtegenwoordigd is, zijn jonge Hagenaren. Van de gezinnen met een hoofdkostwinner die jonger is dan 25 jaar heeft 15 procent in 2022 een langdurig laag huishoudinkomen. Positief is wel dat ook in deze groep het percentage daalt, in 2013 had nog 30 procent van de jongeren een langdurig laag huishoudinkomen. Daarnaast hebben 45-65-jarigen relatief vaker een langdurig laag inkomen (Tabel 3.13). Naast de werkenden met een laag inkomen horen ook bijstandsontvangers tot de huishoudens die een langdurig laag inkomen hebben. In januari 2023 zijn er iets meer dan 19.000 personen die van de bijstand leefden. Het aantal bijstandsuitkeringen ligt hiermee op het laagste niveau sinds 2014 (Tabel 3.14).
Vooruitzicht voor 2024: groei van de economie neemt af
Na de groei van de economie in de afgelopen jaren stagneert de groei van de economie: in de eerste drie kwartalen van 2023 krimpt het bbp. In het vierde kwartaal is een licht herstel te zien van 0,3 procent.7 Landelijk is er in 2023 een toename van het aantal faillissementen, hoewel het aantal in historisch perspectief nog altijd laag is.8 De stijgende grondstofprijzen en de daarmee gepaarde inflatie zullen mogelijk verdere effecten hebben op de economie. Daarbij komt dat er internationaal turbulente tijden zijn en er nationaal mogelijk een koerswijziging op komst is met het nieuwe kabinet. Ondanks de onzekerheid over de mate van afkoeling van de economie, is wel duidelijk dat de hoge groeicijfers van de laatste jaren niet meer gehaald worden. Dit heeft ook voor Den Haag gevolgen, al lijkt de sectorstructuur van Den Haag minder gevoelig voor gestegen grondstofprijzen dan steden waar productie en industrie een groter aandeel hebben in de economische bedrijvigheid. De grote aanwezigheid van overheid, zorg en onderwijs zou deze negatieve effecten enigszins kunnen dempen. Positief is dat de consumentenbestedingen over geheel 2023 bezien zijn toegenomen, gevoed door de forse gemiddelde loonstijging, afnemende inflatie en daardoor gestegen koopkracht.
Tegelijkertijd laat het laatste kwartaal van 2023 laat echter een (hele) lichte daling van de consumentenbestedingen zien en is ook het beeld van de eerste periode van 2024 wisselend. Al met al is de verwachting dat de economie in 2024 aantrekt (prognose 2024: tussen de 0,7%9 - 1,5%10). Verdere loonstijgingen, afzwakkende inflatie en een waarschijnlijke renteverlagingen waardoor investeringen aantrekken, dragen bij aan deze verwachtingen.11
De prognose voor de regio Den Haag ligt doorgaans onder die van andere grootstedelijke regio’s (G4 + Eindhoven). Raboresearch verwacht voor heel Nederland een groei van 0,7% in 2024.12 Dit komt vooral door een toename in consumentenbestedingen als gevolg van loonstijging en stabiliserende prijzen. De prognose is gematigd omdat Raboresearch verwacht dat we nog tot het laatste kwartaal van 2024 moeten wachten op renteverlagingen en de daaropvolgende bedrijfsinvesteringen grotendeels pas na 2024 een effect zullen sorteren. Ook de arbeidsmarktkrapte is een rem op de groei. Voor de regio Den Haag (agglomeratie ’s-Gravenhage) prognosticeert Raboresearch een groei van tussen de 0% en 0,5%. De prognose voor de Haagse economie ligt doorgaans lager dan die voor andere grootstedelijke regio’s. De verklaring die zij daarvoor geven is in lijn met de verklaringen in Intermezzo 3: lange termijn economische ontwikkeling Den Haag, namelijk sectorstructuur en vestigingsklimaat.
7
8
6
https://www.werk.nl/imagesdxa/regio_in_beeld_2023_haaglanden_tcm95-453397.pdf
https://www.pisa-nederland.nl/resultaten2022/
16
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/82242NED/table?ts=1709752765019
9 Raboresearch (2024). Licht gunstige economische groeiverwachtingen voor de meeste Nederlandse 10
11 5
https://www.cbs.nl/nl-nl/reeksen/tijd/economische-groei
regio’s in 2024.
CPB (2023). Macro Economische Verkenning 2024.
Het is bijna zover: rente omlaag, investeringen omhoog, Sandra Phlippen in: Financieel Dagblad,
21 mrt 2024. & Raboresearch (2024). Sectorprognoses: niet alle sectoren profiteren van de economische groei.
12 Raboresearch (2024). Licht gunstige economische groeiverwachtingen voor de meeste Nederlandse regio’s in 2024.
17
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
score t.o.v. G4 + Eindhoven langdurige trend
INHOUD
Intermezzo 1:
Brede Welvaart: stad van contrasten De gemeente streeft brede economische bloei na. Daarmee is economische groei geen doel op zichzelf maar (1) moet dit bijdragen aan de baan- en ondernemerskansen voor íedere Haagse inwoner, (2) moet de stad mooi, duurzaam en leefbaar zijn, (3) is de bloei toekomstgericht door bij te dragen aan een betere, rechtvaardige en veilige wereld en (4) is de stad weerbaar door een bredere economische basis, zowel bij hoogals laagconjunctuur. Dit raakt aan het principe van Brede Welvaart. Brede welvaart wordt omschreven als de kwaliteit van leven in het hier en nu en de mate waarin dit invloed heeft op de kwaliteit van leven van latere generaties en mensen elders in de wereld. Voorheen was vooral het bbp als (economische) indicator leidend in allerlei metingen over de toestand van de inwoners. Brede welvaart omvat daarentegen alles wat mensen van waarde vinden. Brede welvaart gaat naast materiële welvaart ook om zaken als gezondheid, onderwijs, milieu en leefomgeving, sociale cohesie, persoonlijke ontplooiing en (on) veiligheid. Het gaat om de samenhang tussen deze zaken. Het is niet nieuw om ook de andere dimensies mee te wegen, maar bij brede welvaart wordt
het relatieve belang op een andere manier dan voorheen gewogen. Het is daarbij nodig te benadrukken dat niet alle aspecten van brede welvaart tegelijkertijd kunnen worden bevorderd: meer brede welvaart op het ene thema, betekent soms minder brede welvaart op andere thema’s. Het CBS meet acht thema’s binnen de brede welvaart in de regionale Monitor Brede Welvaart en doet dat met meerdere indicatoren per thema. De vier grote steden scoren relatief laag op een veelheid aan indicatoren op Brede Welvaart (zie figuur I1.1). Figuur I1.1: Brede welvaart per gemeente,
Op de volgende pagina in Figuur I1.2 zijn voor Den Haag de 8 thema’s weergegeven in de kolommen en de indicatoren gesorteerd op de relatieve positie van overige gemeenten dan wel regio’s, afhankelijk van of de indicator op gemeente of regioniveau is gemeten.14 De groepen bovengemiddeld, gemiddeld en ondergemiddeld zijn door het CBS berekend in de Monitor Brede Welvaart. Daarnaast geeft figuur I1.2 aan wanneer Den Haag een 1ste of 2de positie inneemt ten opzichte van de G4 + Eindhoven15 en of er sprake is van een opgaande of neergaande trend volgens het CBS.
lage score
Figuur I1.2: Scores op thema’s (kolommen)
gemeten in aantallen indicatoren met een
Afstand tot basisschool Afstand tot sportterrein Afstand tot ov-halte Afstand tot café e.d. Broeikasgasemissies Vertrouwen in instituties Hoogopgeleide bevolking BOVENGEMIDDELD T.O.V. NL
Overgewicht Bruto Regionaal Product Vacaturegraad Natuur en bosgebieden
Afstand tot openbaar groen Vertrouwen in anderen Tevredenheid met leven Personen met langdurige ziektes Contact met familie, vrienden en buren ONDERGEMIDDELD T.O.V. NL
Werkloosheid Geregistreerde misdrijven Vaak onveilig voelen
Tevredenheid met de woonomgeving
en indicatoren (rijen)
Netto arbeidsparticipatie
gemeente Den Haag
Kwaliteit zwemwater binnenwater
van hoog naar laag
Ervaren gezondheid
Bron: CBS (2023). Monitor Brede Welvaart
Ondervonden delicten
2023, bewerking gemeente
Emissies van fijnstof in de lucht
Den Haag (https://denhaag.incijfers.nl/ content/brede-welvaart)
Mediaan besteedbaar inkomen Tevredenheid met de woning Bruto arbeidsparticipatie Vrijwilligerswerk Tevredenheid met vrije tijd
Bron: CBS, bewerking Rli (2022)13
Levensverwachting bevolking Natuurgebied
13
Kwaliteit zwemwater kustwateren
Rli (2023). Elke regio telt! Een nieuwe aanpak van verschillen tussen regio’s.
14
D e sortering van de indicatoren van hoog naar laag is bepaald op basis van de volgende score: totaal gemeenten of regio’s/ positie regio
15
Naast de vier grote steden, Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht wordt ook Eindhoven hierin meegenomen.
of gemeente Den Haag. Of Den Haag bovengemiddeld, gemiddeld of ondergemiddeld scoort is door het CBS zelf berekend.
18
Legenda:
1ste plek t.o.v. G4 + Eindhoven
positieve trend
2de plek t.o.v. G4 + Eindhoven
negatieve trend
19
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
INHOUD
De stad is in trek omdat er veel opties zijn voor werk, opleiding en voorzieningen
Den Haag scoort net als veel andere grote steden goed op nabijheid van voorzieningen en werk. Dat blijkt ook uit de woonaantrekkelijkheidsindex van Altas voor Gemeenten (zie hoofdstuk 4): Den Haag behoort tot de top van Nederland op dit gebied. Werk en voorzieningen maken steden aantrekkelijk.16 Ten aanzien van voorzieningen gaat dit over dagelijkse voorzieningen, maar ook over sport, basisscholen, cafés, restaurants, podiumkunsten, poppodia en musea. Den Haag kent daarnaast een relatief hoogopgeleide beroepsbevolking (zie thema arbeid en vrije tijd in figuur I1.2). Dat geldt voor grote steden in zijn algemeenheid, ze trekken talent aan die zich na studie verbonden voelen met de stad en er dan blijven wonen en werken. Ten opzichte van de G4 + Eindhoven kent Den Haag relatief minder hoogopgeleiden. De groei van steden wordt vaak verklaard door agglomeratievoordelen. Nabijheid tot opleiding, werk en voorzieningen trekt inwoners aan die op hun beurt weer aantrekkingskracht hebben op bedrijven (groot en getalenteerd arbeidsaanbod). Ook zijn bedrijven graag in steden gevestigd omdat ze profiteren van elkaars nabijheid. Ze leren van elkaar via zakelijke en sociale netwerken die om face-to-face contacten vragen, ze profiteren van een gespecialiseerde arbeidsmarkt en gedeelde voorzieningen.
Tot slot heeft Den Haag een welvaartsniveau van net boven het Nederlands gemiddelde (bbp per inwoner), tegelijkertijd ligt het mediaan besteedbaar inkomen relatief laag (zie thema materiële welvaart in figuur I1.2).
Grote steden kennen grote contrasten
Het laatste punt over bbp versus besteedbaar inkomen suggereert een stad van contrasten: er wordt relatief iets boven het Nederlandse gemiddelde aan economische waarde gecreëerd, maar er is ook een relatief grote groep die minder verdient (en het mediane inkomen daarmee naar beneden trekt). Dit is een algemeen kenmerk van grote steden, waardoor ook wel gesproken wordt van de “verdeelde triomf van de stad”.17 Steden zijn ook plekken waar sociale problematiek samenklontert: oftewel de stad is niet alleen een magneet voor de hoogopgeleide kenniswerker maar trekt ook mensen met een sociaaleconomische achterstand aan. Dit uit zich in lage scores op arbeidsparticipatie, werkloosheid, geregistreerde misdaden, vaak onveilig voelen, ervaren gezondheid, levensverwachting en vrijwilligerswerk (zie t.a.v. het laatste ook de analyse op sociale cohesie door Bureau Louter).18 De sociale problematiek uit zich ook in lage scores op subjectief welzijn – af te lezen aan tevredenheid met leven en vrije tijd in figuur I1.2, maar ook in onderzoek van Raboresearch de lagere scores op “gelukkig voelen”. 19
Dit hangt ook samen met een lage participatie en inkomenszekerheid: het hebben van werk draagt via inkomen, sociale contacten, zelfontplooiing, gewaardeerd voelen etc. bij aan subjectief welzijn en daarmee brede welvaart. 20 Het is dan ook niet verwonderlijk dat de lage scores in Den Haag voor een groot deel is toe te schrijven aan de bevolkingssamenstelling: inwoners die werkloos zijn en een laag inkomen hebben ervaren een lagere brede welvaart (zie figuur I1.3 in de bijlage).
Grote steden hebben niet alleen agglomeratievoordelen maar ook -nadelen
De trek naar de stad en de hoge concentratie aan inwoners en economische activiteit heeft ook een keerzijde: naast genoemde agglomeratievoordelen zijn er ook -nadelen, zoals milieukwaliteit - af te lezen aan lage scores op kwaliteit van water (binnenwater en kustwater), hoge fijnstofemissies en tevredenheid woonomgeving - en woningtekort, af te lezen aan lage scores op tevredenheid met de woning. Overigens ligt de totale uitstoot broeikasgasemissies, in tegenstelling tot fijnstofemissie, wel relatief laag omdat Den Haag niet beschikt over zware industrie of tuinbouw. Ook de hoeveelheid natuurgebied scoort laag. Overigens weegt in de woonaantrekkelijkheidsindex van Altas voor Gemeenten de nabijheid tot kustwater- en groen wel mee, waardoor Den Haag beter uit de bus komt (zie hoofdstuk 4).
16
Marlet, G. (2010). De aantrekkelijke stad: moderne locatietheorieën en de aantrekkingskracht van steden. Voc Uitgevers: Amsterdam.
18
Bureau Louter (2023). Ranglijst gemeenten op sociale cohesie.
17
19
20
PBL (2016). De verdeelde triomf - Verkenning van stedelijk‑economische ongelijkheid en opties voor beleid - Ruimtelijke verkenningen 2016. Raboresearch (2023). Brede welvaart afgelopen drie jaar nagenoeg stabiel.
Clark, A.E. (2018). https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/roiw.12369. In: Income and Wealth, Volume64, Issue2. & Raboresearch (2022). Werklozen en mensen met lage inkomens extra kwetsbaar voor stapeling van problemen.
20
21
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
INHOUD
4. ATTRACTIEVE STAD • Den Haag behoort tot de top van aantrekkelijke steden,
de voorzieningen, historische binnenstad en opties voor opleidingen en banen zijn sterke punten; veiligheid, woonomgeving en bereikbaarheid zijn aandachtspunten • De stad groeit door naar 600.000 inwoners met name door vestiging van immigranten Woningaanbod groeit, maar de vraag groeit mee. • Druk op sociale huurmarkt blijft • Het toerisme herstelt • De zakelijke toeristische markt herstelt langzamer. Zowel als het gaat om overnachtingen als aantal congressen • De combinatie van stad en strand blijven trekkers voor binnenlandse toeristen
Dit betekent dat banen in Den Haag minder goed bereikbaar zijn dan in Amsterdam, Utrecht en Rotterdam. Dat heeft vooral te maken met de ligging van de stad aan de kust, en is dus niet direct beïnvloedbaar (Figuur 4.1). Op het gebied van veiligheid scoren de vier grote steden laag. In de indicator onderwijs gaat het om de bereikbaarheid en variatie in het aanbod van universitaire opleidingen. Den Haag scoort in verhouding tot de andere grote steden het laagst op dit punt. Den Haag heeft als enige grote stad geen eigen universiteit, maar wel groeiende satellietvestingen van de drie universiteiten in de buurt (Universiteit Leiden, Technische Universiteit Delft en de Erasmus Universiteit Rotterdam). De indicator natuur is in de nieuwe woonaantrekkelijkheidsindex aangepast. Doordat nu ook de zee en de duinen meetellen, scoort Den Haag goed en staat op de tweede plaats van de vier grote steden. Amsterdam (plaats 6), Utrecht (plaats 8) en Den Haag (plaats 9) staan in de top 10 van de G50 ranglijst als het gaat om historie. Rotterdam (plaats 20) doet het minder goed op dit gebied. Voor wat betreft de woonomgeving neemt Den Haag de 2e plaats in van de G4 steden. Utrecht scoort het best en Rotterdam eindigt onderaan de G50 ranglijst op plaats 50. In Figuur 4.2 is de woonaantrekkelijkheidsindex voor de vier grote steden opgenomen.
De stad groeit met name door vestiging van immigranten
In een aantrekkelijke stad willen mensen graag (komen) wonen, dat geldt ook voor Den Haag.
Den Haag wil de aantrekkelijkheid van de stad vergroten en beter benutten, terwijl de stad groeit. Daarvoor zijn er vier doelen gesteld. Als eerste wil Den Haag zich in Nederland en internationaal in 2030 blijvend onderscheiden als stad in de top van steden met het beste woon- en leefklimaat. Daarnaast streeft Den Haag ernaar om de levendigheid en de toeristische aantrekkingskracht te vergroten en de bereikbaarheid te verbeteren. Tot slot is het doel om het imago te versterken, met name rond Internationale Stad van Vrede en Recht en Stad aan Zee, waarmee Den Haag meer kwaliteitstoerisme en talent aantrekt en de internationale zichtbaarheid op de zakelijke markt vergroot.
Den Haag in de top van aantrekkelijke steden, veiligheid en bereikbaarheid aandachtspunt
De woonaantrekkelijkheidsindex meet de aantrekkelijkheid van de 50 grootste gemeenten van Nederland op basis van zeven factoren, namelijk bereikbaarheid, voorzieningen, veiligheid, onderwijs, natuur, historie en woonomgeving.21 Den Haag neemt de 7e plaats in op de woonaantrekkelijkheidsindex; achter Amsterdam, Amstelveen, Leiden, Utrecht, Leidschendam-Voorburg en Hilversum. Den Haag wordt gevolgd door Rotterdam op de 8e plaats. De stad is in vergelijking met veel andere gemeenten aantrekkelijk om in te wonen. Als het gaat om de aanwezigheid van voorzieningen (podiumkunsten, culinair aanbod, horeca, nachtcultuur en niet-dagelijkse winkels) doen alle vier de grote steden het goed, en vormen ze de top 4 van de ranglijst. Den Haag scoort slechter in vergelijking met de andere drie grote steden als het gaat om bereikbaarheid van banen. 21
De woonaantrekkelijkheidsindex is in 2023 vernieuwd. De factoren waarop de index is gebaseerd zijn enigszins
gewijzigd en de achterliggende deelindicatoren zijn verbeterd en er zijn nieuwe indicatoren toegevoegd. Deze herijking is doorgevoerd omdat de woonvoorkeuren in de loop der jaren zijn veranderd. Het gevolg is wel dat hierdoor sprake is van
In 2023 groeide de Haagse bevolking met 1,7 procent. Den Haag heeft op 1 januari 2023 ruim 560.000 inwoners. De groei wordt naast een geboorteoverschot voornamelijk gedreven door een vestigingsoverschot. In 2023 hebben zich 8.400 meer mensen gevestigd in Den Haag dan dat er vertrokken zijn (Tabel 4.1). Meer dan in voorgaande jaren komen de nieuwe Hagenaren vooral uit het buitenland. In 2023 gaat het om ruim 24.000 mensen, tegelijkertijd vertrekken er in 2023 ook ruim 12.000 Hagenaren naar het buitenland. Vanuit andere Nederlandse gemeenten komen er bijna 22.000 nieuwe bewoners naar Den Haag, maar er vertrekken er meer: bijna 26.000 personen, waardoor het saldo negatief is (-4.000). De prognose is dat de groei zich de komende jaren voortzet en dat de stad in 2027 haar grens van 600.000 Hagenaren passeert. In intermezzo 2 wordt ingegaan op de baten en lasten van (arbeids)migranten.
Het aantal woningen groeit mee met de bevolking
De beschikbaarheid van betaalbare woningen is een randvoorwaarde om menselijk kapitaal aan te kunnen trekken naar de stad. Behalve het aantrekken van studenten, is het van belang om afgestudeerde studenten voor de stad te behouden. Tussen 2018 en 2022 is de woningvoorraad van de stad met 11.000 woningen gestegen tot 262.500 woningen, dat is een stijging van 4,5 procent (Tabel 4.2). De toegevoegde woningen zijn voor het overgrote deel woningen in de private huursector. Het aantal inwoners stijgt mee met de woningvoorraad, daarmee blijft de gemiddelde woningbezetting gelijk met 2,08 inwoners per woning (Tabel 4.3).
Druk op sociale huurmarkt blijft hoog
De hoge koop- en huurprijzen op de private woningmarkt zet ook in Den Haag de doorstroom vanuit sociale huurwoningen onder druk. Het aantal woningzoekenden in de sociale huursector in 2022 is 56.600, dat is vergelijkbaar met de situatie in 2018 en 2020, maar zo’n 4.500 lager dan in 2021. Dat laatste komt door een inhaalslag na corona, toen er tijdelijk een inhaaldynamiek in vraag en aanbod ontstond. Een zeer klein deel, ongeveer één op de twaalf, van deze woningzoekenden slaagt er ook daadwerkelijk in om een corporatiewoning te huren (Tabel 4.4). Ongeveer 4.300 woningzoekenden hebben ook daadwerkelijk een woning kunnen bemachtigen.
een trendbreuk in 2023 en dat de scores niet goed te vergelijken zijn met de scores van voorgaande jaren.
22
23
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
INHOUD
Toerisme herstelt zich
In 2022 komt in de tweede helft van het jaar het toerisme weer op gang. Dit geldt ook voor toeristische steden zoals Den Haag. In totaal is Den Haag in 2022 8,3 miljoen keer bezocht door binnenlandse toeristen. Het aantal toeristische bezoeken laat daarmee een stijging zien van 22% ten opzichte van 2021. Echter, houdt dit een daling van 13% in vergeleken met 2019. Het aantal (inter)nationale verblijfsgasten in lokale hotels (totaal 1.171.000) is met 67% gegroeid ten opzichte van 2021 (13% meer dan in 2019). De totale bestedingen komen uit op bijna € 607 miljoen. Dit is een stijging van 46% ten opzichte van 2021 en 1,5% meer dan 2019 (Tabel 4.5-Tabel 4.6).
Herstel in de zakelijke toeristische markt verloopt langzaam
Corona heeft ook een groot effect gehad op het zakelijk toerisme. Zo waren het aantal zakelijke overnachtingen en congressen op een zeer laag niveau, in 2022 is het herstel hiervan ingezet, maar ook in 2023 is zowel het aantal zakelijk overnachtingen als het aantal congressen nog niet terug op het niveau van 2019 (Tabel 4.7 en Tabel 4.8).
Het strand en de stad trekkers voor binnenlandse toeristen
Jaarlijks doet KantAr onderzoek onder de Nederlandse bevolking naar het imago van Den Haag. Het strand en de stad zijn de plekken van Den Haag die bezoekers trekken, meer dan voorheen is het de combinatie van de twee die aanspreekt. Het strand van Scheveningen heeft de grootste bezoekerspotentie, gevolgd door de Pier en Madurodam. De interesse in culturele bezienswaardigheden blijft achter, dit kan nog steeds het gevolg zijn van de coronapandemie. Het lijkt alsof bezoekers nog steeds moeite hebben met de weg terug te vinden naar culturele instellingen. De bezoekers van Den Haag waarderen naast het strand vooral het winkelaanbod in de stad. Daarbij is “gezelligheid en sfeer”, dat door 70 procent wordt genoemd, een belangrijke factor voor het beeld dat mensen hebben van een stad. Verder zijn het gevoel van veiligheid (59 procent) en gastvrijheid (56 procent) belangrijke factoren in de keuze om Den Haag te bezoeken. Naast deze ‘belevingsaspecten’ worden ook parkeermogelijkheden (53 procent), de bereikbaarheid met de auto (51 procent) en de veelzijdigheid van de stad (50 procent) vaak genoemd. Het koninklijke karakter van de stad maakt voor 31 procent de stad aantrekkelijk voor een dagje uit, dat is meer dan in de jaren ervoor. Als het gaat over de positionering als stad van vrede en recht, geeft 21 procent aan dit aantrekkelijk te vinden voor het plannen van een dagje uit.
Een bezoek aan de stad wordt beter dan gemiddeld beoordeeld dan de internationale benchmark Travel & Leisure. Volgens KantAr ligt er een kans in het beter benadrukken (of uitbreiden) van het culturele aanbod en architectuur om daarmee de voorkeurspositie te versterken. Voor het imago is de bereikbaarheid van de stad minder van invloed op de beeldvorming dan voorgenoemde aspecten van strand, winkelaanbod, het koninklijke karakter en Den Haag als stad van vrede en recht.
De toekomst van de attractieve stad
De vooruitzichten voor Den Haag als attractieve stad zijn goed, de stad blijft meer mensen aantrekken, toeristen, studenten en nieuwe inwoners. De groei van het aantal Hagenaren zet door en het herstel van het (zakelijk) toerisme biedt perspectief voor 2023. De druk op de ruimte en voorzieningen vormt tegelijkertijd een uitdaging als gevolg van dit succes. Dit zien we in dit hoofdstuk bijvoorbeeld aan het aantal woningzoekenden.
24
25
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
INHOUD
Intermezzo 2:
Van tomatenplukkers tot expats: de baten en lasten van arbeidsmigranten in Den Haag 22
Het beoordelen of arbeidsmigratie een bijdrage levert aan de brede welvaart van Den Haag is een complexe vraag. In zijn essay laat Paul de Beer de (soms tegenstrijdige effecten) van arbeidsmigratie zien. Daarbij hangt het er ook vanaf of je naar arbeidsmigranten of expats en op de korte of de lange termijn kijkt.
De bijdrage van arbeidsmigratie aan de welvaartsgroei is complex…
Allereerst is het de vraag wie van die welvaartsgroei profiteren. Alle economische analyses wijzen uit, dat dit vooral de werkgever en de migrant zelf zijn. De opbrengst voor de rest van
de samenleving is doorgaans klein. En binnen de samenleving zijn het vooral de hoger opgeleiden en hogereinkomensgroepen die baat hebben bij arbeidsmigratie. Zij profiteren het meeste van de goedkope diensten van
22
arbeidsmigranten, bijvoorbeeld als die werken als pakketbezorger of in de horeca. Laagopgeleiden en lagere-inkomensgroepen ondervinden juist vaker nadeel als arbeidsmigratie de arbeidsvoorwaarden aan de ‘onderkant’ van de arbeidsmarkt onder druk zet. Belangrijker nog zijn, ten tweede, de bredere maatschappelijke gevolgen van arbeidsmigratie. Die gevolgen hebben allereerst weer te maken met de groei van de bevolking waartoe arbeidsmigratie per definitie leidt. In een dichtbevolkt land als Nederland vergroot bevolkingsaanwas de druk op de toch al schaarse ruimte. Dit manifesteert zich het duidelijkst op de woningmarkt. Het tekort aan betaalbare woningen, dat al als een van de grootste maatschappelijke problemen geldt, wordt door arbeidsmigratie nog nijpender.
Ten derde kan er op regionaal en lokaal niveau een belangentegenstelling zijn als arbeidsmigranten in een andere gemeente werken dan waar zij wonen. Zo wonen veel arbeidsmigranten die in de kassen in het Westland werken, zelf niet in het Westland, maar onder meer in Den Haag. De ‘lusten’ zijn dan voor de werkgevers in het Westland, maar de ‘lasten’, bijvoorbeeld concurrentie op de woningmarkt, voor de inwoners van Den Haag.
Die complexiteit geldt ook voor expats, maar de situatie ligt anders…
Expats behoren gemiddeld genomen tot de beter betaalden. Ook voor
deze arbeidsmigranten geldt dat in de eerste plaats hun werkgever en zijzelf baat hebben bij hun komst naar Den
Haag. Daarnaast zijn er uitstralingseffecten waarvan inwoners kunnen profiteren. De internationale instellingen
in Den Haag hebben naast 12.000 buitenlandse werknemers, ook 8.000 Nederlandse werknemers in dienst. En de consumptieve bestedingen van hun buitenlandse personeel stimuleren branches als de horeca, cultuur, conferenties, detailhandel en toeleveranciers, waar ook weer Haagse ondernemers en werknemers van kunnen profiteren. Dit aantal wordt op ruim 3.000 voltijdbanen in Den Haag geschat. Anderzijds doen ook expats een beroep op voorzieningen en de woningmarkt, waardoor zij voor een extra druk hierop zorgen.
invloed op uitoefenen. Als Den Haag een gemeente met veel internationale instellingen wil blijven – of dit zelfs nog wil versterken – dan is het onvermijdelijk dat de gemeente in de toekomst nog meer arbeidsmigranten zal aantrekken. De positieve en negatieve gevolgen daarvan dienen dan ook nadrukkelijk te worden meegewogen bij de keuze of de gemeente haar status als juridisch centrum van de wereld wil handhaven of versterken. De gevolgen voor en van arbeidsmigratie dienen integraal onderdeel te zijn van beslissingen in welke richting de gemeente zich in de toekomst wil ontwikkelen.
Er is bovendien verschil tussen de korte en de lange termijn…
Om een evenwichtig oordeel te vormen moeten ook de toekomstige effecten worden afgewogen. Zo is arbeidsmigratie ook van invloed op de toekomstige economische structuur. Bedrijfstakken die in hoge mate afhankelijk zijn van buitenlandse arbeidskrachten kunnen alleen groeien – of zelfs overleven – als er voldoende arbeidsmigranten beschikbaar zijn. Als arbeidsmigranten zich permanent in Nederland vestigen, zal dit veelal betekenen dat zij hier ook een gezin vormen of hun gezin laten overkomen. Dit heeft gevolgen voor het gebruik van publieke voorzieningen, zoals onderwijs. En op langere termijn zullen migranten die zich permanent vestigen, met pensioen gaan en dan bijdragen aan de vergrijzing van de bevolking.
Een gemeente moet deze afwegingen expliciet maken… Een gemeente kan niet beslissen hoeveel en welke arbeidsmigranten er naar Nederland komen. Maar een gemeente kan daar wel indirect
Een uitgebreide versie van dit intermezzo is te lezen in de bijlage.
26
27
DE HAAGSE HOGESCHOOL
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
STAAT VAN DE HAAGSE ECONOMIE 2023
DE HAAGSE HOGESCHOOL
INHOUD
5. VEERKRACHTIGE STRUCTUUR
groeit in 2022 het sterkst in de bouwsector, deze sector groeit sinds 2017 en omvat nu 9 procent van de Haagse banen. (Figuur 5.1 en Tabel 5.1)
Startende zzp’er en grootbedrijf zorgen voor banengroei
• Economische groei in Den Haag blijft over een langere periode bezien achter bij de andere grote steden en zelfs bij het Nederlandse gemiddelde Belangrijke verklaring is naast de sectorstructuur • van de Haagse regio met veel overheid en zorg en relatief weinig hoogproductieve sectoren lage scores op vestigingsplaatsfactoren: innovatieve clusters, kennisinfrastructuur en talent • Er ontstaan wel relatief veel startups rond nieuwe activiteiten gerelateerd aan het overheid en non-profit cluster rond de stad van Vrede en Recht als cyberveiligheid, impacteconomie (“doing business doing good”) en recht
• Het ecosysteem voor ondernemerschap is goed
ontwikkelt in Den Haag • De quartaire sector is de grootste sector en blijft groeien, ook de bouwsector blijft groeien • Banengroei vooral door startende zzp’ers en in mindere mate grootbedrijf. MKB groeit nauwelijks
De gemeente Den Haag heeft als doel om de economische structuur in de stad te diversifiëren. Door het verdiepen, verbreden, vernieuwen en opschalen van economische activiteiten. Dit komt neer op het beter benutten van de concentratie van economisch, fysiek- en menselijk kapitaal door netwerken tussen bedrijven, overheden en onderwijsinstellingen te versterken en gericht te investeren in start- en scale-ups, technologie en innovatie. Meer specifiek in de profielen (cyber) veiligheid, impact en recht en overheid gerelateerd aan sterktes rond het thema Vrede en Recht: voor een betere, veilige en rechtvaardige wereld. Maar ook door in de breedte van de economie te investeren, met name in zorg, maakbedrijven en wijkeconomie.
Quartaire sector is de grootste en blijft groeien, ook de bouwsector blijft groeien
Begin 2023 zijn er 320.000 banen in Den Haag, dat is 2,8 procent meer dan in 2022 (ruim 8.000 banen).23 De stad heeft een zeer grote quartaire sector, met bijna 70.000 banen werkt meer dan een op de vijf in Den Haag bij de overheid of een belangenorganisatie; deze sector groeit gestaag door.24 Andere belangrijke sectoren in Den Haag zijn zorg, detailhandel en horeca en zakelijke dienstverlening met elk meer dan 10 procent aandeel in Den Haag. Het aantal banen 23 24
De gegevens zijn afkomstig uit de werkgelegenheidsmonitor Den Haag.
Onder een baan wordt verstaan een door een werkzame persoon bezette arbeidsplaats ongeacht aantal uren of dienstverband. Eén persoon kan meerdere banen hebben.
28
Het aantal midden- en kleinbedrijven in Den Haag groeit sterk. In de afgelopen twee jaar neemt het aantal bedrijven toe met 13 procent.25 De groei komt vooral tot stand door de toename van het aantal eenmanszaken, die groeien met 17 procent tot een aantal van bijna 60.000 (Tabel 5.2).26 Het aantal bedrijven met 2-99 personen is in de afgelopen 2 jaar met 2 procent afgenomen. Over een periode van 10 jaar is het aantal eenmanszaken met ruim 30.000 gegroeid, dat is een verdubbeling. Met de groei van het aantal eenmanszaken is ook het aandeel van de banen in de stad dat zij vertegenwoordigen gegroeid, tot 19 procent in 2023. In 2023 is 53 procent van de banen te vinden in het mkb en 47 procent in het grootbedrijf, in 2013 was deze verdeling nog fifty-fifty. (Tabel 5.3)
Haagse start-ups vooral in IT en specialisatie in profielen Vrede en Recht
Start-ups zijn jonge bedrijven die zich als innovatief presenteren. In Den Haag is het aantal impact startups relatief groot in vergelijking met de andere steden (Tabel 5.4). Ten opzichte van het Nederlands gemiddelde van start-ups, laat Den Haag een oververtegenwoordiging
zien in Security, Legal, Real Estate, Food, Fintech en Education. Dit is in lijn met het doel om de economische structuur van de stad van vrede en recht verder te versterken middels meer specialisatie in Security en Legal (Tabel 5.5).
Toegevoegde waarde grootst door openbaar bestuur en overheidsdiensten
Naast de werkgelegenheid is ook de toegevoegde waarde van de bedrijven uit de verschillende sectoren een indicator van de kracht van de economische structuur.27 Deze gegevens zijn beschikbaar voor het COROP-plus gebied Den Haag.28 Ook hier is het aandeel van de economische bedrijvigheid door openbaar bestuur en overheidsdiensten het grootst, 23 procent van de toegevoegde waarde wordt hier gecreëerd (Tabel 5.6). Deze sector wordt respectievelijk gevolgd door de specialistische zakelijke diensten, gezondheidsen welzijnszorg, beiden met rond de tien procent toegevoegde waarde. Terwijl sommige sectoren een grote bijdrage hebben geleverd aan de groei van werkgelegenheid, waren andere sectoren goed voor groei in toegevoegde waarde en arbeidsjaren (zie Figuur 5.2). De toegevoegde waarde is het sterkst gestegen in verhuur en handel van onroerend goed, ook in gezondheids- en welzijnszorg, handel, verhuur en overige zakelijke diensten en onderwijs neemt de toegevoegde waarde in 10 jaar met meer dan 40 procent toe. In twee sectoren is de bruto toegevoegde waarde in 2021 kleiner dan in 2012, dat zijn cultuur, sport en recreatie en financiële dienstverlening. De groei in arbeidsjaren in de afgelopen 10 jaar is het sterkst in de bouw, daar is het aantal arbeidsjaren met 33 procent gegroeid.