RIS319851 bijlage Whitepaper Living Lab Scheveningen NL A4 toegankelijk

Slimme technologie in de openbare ruimte De lessen en successen van 5 jaar Living Lab Scheveningen

Living Lab Scheveningen (LLS) is misschien wel de meest unieke proeftuin van Nederland. Sinds 2020 test gemeente Den Haag er een smart city infrastructure om te beoordelen óf en hoe die kan bijdragen aan maatschappelijke vraagstukken op het gebied van mobiliteit, veiligheid en energietransitie. Juist door te experimenteren in de openbare ruimte, leert de gemeente over de kansen en de uitdagingen van nieuwe technologie in de stad. In deze publicatie deelt het LLS-team ervaringen met het aanleggen van de infrastructuur en het gebruik ervan voor onder meer de veiligheid en leefbaarheid van de badplaats.

Slimme stad

Slimme infrastructuur

In november 2021 ontving gemeente Den Haag de World Smart

Op de boulevard van Scheveningen heeft de gemeente een

City Award in de categorie Energy & Environment. Een pres-

glasvezelnetwerk aangelegd, dat loopt vanaf het Zwarte Pad in

tigieuze erkenning voor de weg die het Living Lab tot dan toe

het noorden tot aan het Noordelijk Havenhoofd in het zuiden.

had afgelegd. Dat traject begon in 2014 met de introductie

Onder de grond verbindt dat netwerk straatmeubilair, zoals

van de "Smart City Den Haag Roadmap" en heeft sindsdien

lantaarnpalen, kiosken, laadpalen en bushokjes. Bovengronds

geresulteerd in de aanleg van een digitale infrastructuur in

kunnen die objecten worden uitgerust met camera’s, sensoren,

Scheveningen en de ontwikkeling en implementatie van meer-

antennes en netwerkapparatuur. Daarmee kunnen ze een

dere slimme toepassingen.

scala aan nieuwe digitale toepassingen ondersteunen. Alles bij elkaar vormt dit de digitale infrastructuur, ook wel ‘Smart City Infrastructure’ (SCI) genoemd.

2

Die infrastructuur maakt technologische oplossingen voor maatschappelijke

"We wisten dat technologie

uitdagingen mogelijk. Zoals bijvoorbeeld druktemeting en havenregistratie

steeds belangrijker zou worden

voor de veiligheid en leefbaarheid in het gebied. Maar ook lokale opslag en distributie van duurzaam opgewekte elektriciteit, waarmee een bijdrage

om de openbare ruimte leefbaar

wordt geleverd aan het voorkomen van netcongestie.

te houden. Als gemeente moesten we echter nog leren hoe

Uniek om verschillende redenen

hiermee om te gaan. Door aan te

LLS is een proeftuin in de openbare ruimte. Het is een uitgestrekt gebied waar mensen wonen, werken en recreëren. Anders dan de meeste proeftuinen is

haken bij de herstructurering van

het géén afgebakend gebied of regelluwe zone, dus alle wet- en regelgeving

de boulevard van Scheveningen,

met betrekking tot de openbare ruimte moet worden nageleefd. Het is

hebben we veel kosten bespaard

daarmee niet alleen een proeftuin voor de technologie zelf, maar ook een botsproef met wet- en regelgeving. Daarnaast is het belangrijk om na te

en een omgeving gecreëerd

denken over hoe de technologie in de omgeving wordt ingepast, zodat de

waarin we samen met bewoners

buitenruimte niet “verrommelt”.

en ondernemers kunnen leren en

De ligging aan zee voegt nog extra dimensies toe: scheepvaart en bedrijvigheid in de haven, plus een levendige strand- en surfcultuur in de badplaats. Op zonnige dagen en tijdens evenementen kan het er extreem

innoveren." Marijn Fraanje, voorheen CIO, momenteel directeur Ruimte en Economie.

druk worden. Aan de noord- en zuidzijde bevinden zich bovendien twee Natura 2000-gebieden, wat de complexiteit verder vergroot. Kortom, met Scheveningen heeft de gemeente (bewust) gekozen voor een interessante,

"Als gemeente wil je er zeker van

maar complexe testomgeving.

zijn dat er zorgvuldig met de data van bewoners wordt omgegaan.

Gebied, gebruik en technologie In Scheveningen past Den Haag een integrale benadering toe waarin bij

Daarom kozen we er destijds

gebiedsontwikkeling direct wordt nagedacht over het gebruik en de aanleg

voor om dit in eigen beheer te

van technologie – ‘gebied, gebruik, technologie’ luidt de visie van het

doen.”

LLS-team. De ontwikkeling van slimme toepassingen en digitale infrastructuur gaat hand in hand met de gebiedsontwikkeling en sluit aan op de specifieke vraagstukken van de betreffende locatie. Voor nieuwe toepassingen wordt beoordeeld welk type camera of sensor nodig is en waar deze het beste geplaatst kan worden. Dankzij de bestaande infrastructuur kan nieuwe apparatuur eenvoudig en zonder graafwerk worden aangesloten.

In eigen beheer Na samen met marktpartijen de mogelijkheden te hebben onderzocht, besloot de gemeente om zowel de ondergrondse als bovengrondse digitale infrastructuur in eigen beheer aan te leggen —in plaats van deze als diensten in te kopen. Hierdoor kan de gemeente zelf ervaring opdoen met alle facetten van de ontwikkeling van de infrastructuur en de toepassingen, en haar eigen rol in dit proces bepalen. Door eigenaar te zijn van het netwerk, houdt de gemeente controle over de architectuur en databronnen. Bovendien is zij niet afhankelijk van externe partijen voor de kosten en voorwaarden van het gebruik van de infrastructuur.

3

Dirk van Brederode, voorheen Projectleider Smart City bij gemeente Den Haag, momenteel Manager Digitale Samenleving, VNG

Maatschappelijk relevante innovatie Dat is belangrijk, want nieuwe technologie brengt nieuwe dilemma's. Denk aan dataverzameling en privacy. Gemeente Den Haag is steeds kritischer

"Vanwege het programma 'De Kust Gezond' ging de grond al

geworden over het verzamelen van data in de openbare ruimte en wil daar

open op de boulevard. Deze

zelf de regie over houden. Door juist in de openbare ruimte te testen, krijgt de

werkzaamheden hebben we

gemeente een beter begrip van de ethische, juridische en maatschappelijke implicaties van het gebruik van nieuwe technologie.

aangegrepen om de digitale infrastructuur gelijk mee te leggen. Daardoor konden we

Mee in gebieds­ontwikkeling In 2017 waren er plannen om de boulevard te vernieuwen onder het

die later — zonder extra kosten

programma "De Kust Gezond". Dit was een goede gelegenheid om na te

of overlast voor bewoners —

denken over het aanleggen van een digitale infrastructuur. Door de herstructurering van de boulevard kon veel werk tegelijkertijd worden uitgevoerd.

koppelen aan bovengrondse

Aangezien de grond toch open zou gaan, kon ook meteen het eerste deel van

voorzieningen zoals lichtmasten

het glasvezelnetwerk worden aangelegd. Daardoor waren de kosten voor de aanleg slechts een fractie van de investering die nodig zou zijn geweest als

en kiosken." Ruben Strauss, Projectmanager Ingenieursbureau.

deze apart zou worden gerealiseerd. In 2019 nam de Haagse gemeenteraad een voorstel aan om de digitale infrastructuur te financieren. Voor de periode van 2019 tot en met 2024 is hiervoor jaarlijks 535.000 euro beschikbaar gesteld door de gemeente, met bijdragen vanuit provincie Zuid-Holland en de Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH).

4

Eerste toepassingen Al in 2020 kon het LLS-team beginnen met het ontwikkelen van de eerste toepassingen. Dit begon met een pilotproject met geluidsensoren, die verschillende soorten geluid konden onderscheiden en zo beter inzicht gaven in de oorzaken van geluidsoverlast die bewoners ervaren. Andere toepassingen uit die tijd waren bedoeld om bezoekers bewust te maken van de mogelijkheden van technologie in de openbare ruimte. Voorbeelden hiervan zijn een robot die na een drukke stranddag sigarettenpeuken opruimt, een zelfrijdende vuilnisbak die zwerfafval op de boulevard opruimt, en kinderarmbandjes met een QR-code om de kans op vermissing te verkleinen.

Innovaties geslaagd én gestaakt Het LLS-team kon bij de selectie van mogelijke toepassingen putten uit een uitgebreide lijst met 150 ideeën. Die waren al in 2017 samen met bewoners, ondernemers en gemeentelijke diensten opgesteld. Enkele van deze ideeën zijn uitgegroeid tot succesvolle, schaalbare innovaties die nu daadwerkelijk in gebruik zijn. Zoals de Crowd Safety Manager (een geavanceerde 3D-kaart die de drukte in een gebied real-time weergeeft), het Registratiesysteem Scheveningen Haven en het Slimme Strandnet (een energienet voor de lokale verdeling van duurzaam opgewekte energie). Andere projecten zijn om verschillende redenen gestopt. Soms was de oplossing te duur, bleek de implementatie in de praktijk niet haalbaar, of werkte de technologie niet goed (genoeg) – zoals bij een pilot voor het herkennen van opstootjes. In één geval werkte de technologie weliswaar goed, maar was er geen maatschappelijke behoefte meer voor de toepassing ervan. Dit was het geval met de slimme camera die met behulp van kunstmatige intelligentie het gebruik van lachgas kon detecteren. De overlast daarvan was op de boulevard inmiddels afgenomen, waardoor de inzet van technologie voor de bestrijding ervan niet meer proportioneel werd geacht. 5

Tip: Lees meer over de toepassingen op pagina 10

“Doordat het lab zichtbaar

Gemeentelijke opdrachtgever Het LLS-team maakte aanvankelijk zelf de keuze voor innovaties, maar

aanwezig is op de boulevard,

verlegde gaandeweg haar aandacht naar het oplossen van speci-

vergroten we de bekendheid

fieke problemen voor lokale gemeentelijke opdrachtgevers, zoals het Havenbedrijf, de afdeling Mobiliteit, het team Energietransitie, de directie

en het draagvlak bij bewoners,

Veiligheid, de politie en stadsdeel Scheveningen.

ondernemers en andere

Die samenwerking met gemeentelijke opdrachtgevers is cruciaal. Hierdoor

belanghebbenden. We kunnen

wordt een initiatief niet alleen beoordeeld op technologische haalbaar-

hier snel oplossingen voor lokale

heid, maar ook op de toepasbaarheid binnen de bestaande processen en

vraagstukken testen en samen

procedures van de gemeente. Door de opdrachtgever te vragen mee te betalen aan de oplossing, wordt de betrokkenheid versterkt. Dit vergroot

het gebruik van technologie in

de kans dat de oplossing daadwerkelijk door de interne organisatie in

ons stadsdeel vormgeven.”

gebruik wordt genomen. Steeds vaker dragen ook externe partijen financieel bij, omdat zij belang hebben bij het gebruik van de digitale infrastructuur. Bijvoorbeeld de politie en evenementenorganisaties.

Mendy van Veen, Stadsdeeldirecteur Scheveningen

Innovatieperikelen Innovatie gaat vaak gepaard met uitdagingen en onverwachte ontwikkelingen, die flexibiliteit en aanpassingsvermogen vereisen. Een goed voorbeeld hiervan is de stikstofuitspraak van de Raad van State, die grote gevolgen had. Door deze beslissing werd de aanleg van een nieuwe boulevard voor het Kurhaus stilgelegd. Dit vertraagde vervolgens de ontwikkeling van een deel van de digitale infrastructuur. Daarnaast verloopt de uitrol van 5G langzamer dan verwacht in 2019. Hierdoor was er minder behoefte aan de installatie van kleine 5G-antennes (small cells) op straatmeubilair (hubs). Aan de andere kant zijn sommige toepassingen juist mogelijk geworden dankzij de snelle ontwikkeling van bepaalde technologieën, met name de opkomst van kunstmatige intelligentie (AI).

“Voor de afdeling Openbare

Dagelijkse praktijk Naast externe hindernissen heeft Living Lab Scheveningen ook te maken

Verlichting en Laadinfra is het

met de dagelijkse praktijk, wat vaak de grootste uitdaging is voor innova-

Living Lab een geweldige kans

ties. Zo kunnen sommige bestaande lichtmasten niet worden aangesloten op glasvezel, omdat de gemeente met bewoners heeft afgesproken dat

om vanuit beheer te ontdekken

er in dat gebied de komende decennia niet gegraven wordt. Daarnaast

hoe nieuwe technologieën

zorgen de 14 nieuwe slimme lantaarnpalen, die wel op glasvezel zijn aangesloten en voorzien zijn van aansluitpunten voor stroom, sensoren en

werken. Onze ervaringen met de

camera's, voor nieuwe onderhoudsuitdagingen voor de afdeling Openbare

slimme lichtmasten hebben we

Verlichting en Laadinfra (OVL).

meegenomen in de aanbesteding

LLS is dan wel een proeftuin, maar volledig ingebed in het dagelijks leven

voor het verslimmen van 28.000

en werken. Bij elke proef, elke toepassing en elke beslissing moet rekening

armaturen in de stad.”

worden gehouden met zowel de nieuwe als de huidige situatie, op alle fronten: van ontwerp tot onderhoud en van werkwijze tot wetgeving.

6

René Oomkes, Manager Openbare Verlichting en Laadinfra (OVL).

Inbedding in bestaande organisatie Met de aanleg van de infrastructuur komt ook de vraag hoe deze beheerd moet worden. Omdat de digitale infrastructuur volledig nieuw is voor de gemeente, zijn er nog geen bestaande processen, protocollen en handboeken voor beheer, onderhoud en uitbreiding. Wie maakt bijvoorbeeld de camera's schoon, die snel vervuild raken door zand en zout? En hoe zit het met de facturatie en BTW als de gemeente via het Slimme Strandnet stroom gaat leveren aan strandpaviljoens? Eén teamlid van LLS heeft zelfs een korte opleiding tot installatieverantwoordelijke gevolgd, omdat deze kennis wettelijk vereist was, maar moeilijk aan te gaan binnen de bestaande organisatie. Naast verschillende praktische, organisatorische en juridische vraagstukken, is ook de positie van het LLS-team binnen de ambtelijke structuur een uitdaging. Waar ligt de bestuurlijke verantwoordelijkheid voor het living lab? En welke plaats in de organisatie is het meest geschikt voor een klein team met een unieke missie en een andere werkwijze dan de gebruikelijke ambtelijke organisatie?

Zoektocht naar optimale inbedding Het Smart City team, oorspronkelijk opgericht binnen Dienst Stedelijke Ontwikkeling (DSO) Economie, werd samen met de teams voor energietransitie en resilience ondergebracht bij de Bestuursdienst (BSD), onder leiding van een kwartiermaker. Daarna verhuisde het Smart City team naar het CIO-office van de Bestuursdienst. Hier werd het Living Lab Scheveningen opgezet, geleid door een stuurgroep op directieniveau met vertegenwoordigers van BSD, DSO en de Dienst Stadsbeheer (DSB). Dit bracht expertise samen op het gebied van gebiedsontwikkeling, stedelijk beheer en digitalisering - een essentiële combinatie van gebied, gebruik en technologie. Het team bestond uit interne en externe medewerkers, die volledig beschikbaar waren voor het opzetten van het living lab. Zij werkten samen met medewerkers van DSO en DSB, die hun tijd verdeelden tussen hun reguliere taken en LLS. Later werd de CIO-office vanuit de Bestuursdienst ondergebracht bij de Directie Informatisering & Automatisering (I&A), en verhuisde het programma LLS mee. Dit maakte samenwerking met afdelingen die verantwoordelijk zijn voor technologie eenvoudiger. Maar de afstand tot gebied (DSO) en gebruik (DSB) werd groter. Sinds twee jaar is het programma LLS met andere Smart City-projecten samengevoegd in het Expertisecentrum Digitale Innovatie en Smart City van I&A.

7

Transparant – ook over privacy en ethiek

Gemeente Den Haag is transparant

Om buiten de gemeente draagvlak te creëren, is het belangrijk om projecten

over de pilots die worden uitge-

concreet, tastbaar en zichtbaar te maken. Living Lab Scheveningen pakt dit

voerd en hoe zij data verzamelt en

op verschillende manieren aan. Een van de initiatieven is Smart@Sea, een

gebruikt. Onder meer via verschil-

jaarlijks participatiefestival op de boulevard. Dit festival wordt georganiseerd

lende registers, die toegankelijk

om vooral scholieren, studenten en young professionals te betrekken bij de

zijn via de website

mogelijkheden en grenzen van smart city-toepassingen. Buurtbewoners spelen een actieve rol in het vormgeven van de ‘Innovatietafel op Scheveningen’. Dit zijn themasessies waar zij direct betrokken worden bij het Living Lab. Daarnaast is er het Infopunt Scheveningen, gelegen naast de Pier. Hier kunnen bezoekers het hele jaar door informatie krijgen en deelnemen aan rondleidingen door het Living Lab. Sinds 2020 hebben 2000 personen deelgenomen aan deze activiteiten, waaronder bewoners, bestuurders, raadsleden en boulevardbezoekers uit binnen- en buitenland. Bij de verschillende vormen van participatie komen ook onderwerpen als privacy en ethiek aan bod. Voor LLS is het cruciaal om deze vraagstukken te bespreken, omdat het streven naar maatschappelijk verantwoorde innovatie centraal staat. Daarom worden bij het innoveren instrumenten zoals IAMA, DPIA en Ethiektafels ingezet (zie kader). Deze hulpmiddelen helpen om van tevoren de impact van gegevensverwerking of algoritmes te bepalen. Deze aanpak sluit aan bij de Principes van de Digitale Samenleving (VNG) en de Haagse datastrategie, die de nadruk leggen op ethisch datagebruik, bescherming van persoonsgegevens en maatschappelijk nut.

8

Instrumenten voor het beoordelen en waarborgen van privacy & ethiek • Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes (IAMA): helpt

“Het ELSA Lab AI MAPS is een onderzoeksprogramma dat zich richt op de ethische, juridische

bij het beoordelen van de potentiële gevolgen van algoritmes

en maatschappelijke aspecten

voor mensenrechten.

van AI-toepassingen voor

• Data Protection Impact Assessment (DPIA): brengt vooraf de privacyrisico’s van een gegevensverwerking in kaart en helpt bij het

publieke veiligheid. Het Living Lab Scheveningen biedt ons

nemen van maatregelen om deze risico’s te verkleinen. • Begeleidingsethiek: ethiektafels, workshops met belanghebbenden over de connectie tussen ethiek en technologie • Moreel beraad: biedt deelnemers de mogelijkheid om gezamenlijk ethische kwesties uit hun werk te bespreken. • De Ethische Data Assistent (DEDA): ondersteunt data-analisten,

als academici de mogelijkheid om deze waarden niet alleen theoretisch te bespreken, maar

projectmanagers en beleidsmakers bij het herkennen van ethi-

ook samen met de gemeente

sche problemen in dataprojecten, datamanagement en

concreet te testen hoe we deze

databeleid. • Ethisch kader Digitale Spiegelstad: ontwikkeld door de gemeente Den Haag op basis van landelijke richtlijnen. Wordt ingezet voor de ontwikkeling van een digitale spiegelstad (een 3D-stadsmodel dat alle data visualiseert).

9

waarden kunnen behouden bij het gebruik van technologie.” Gabriele Jacobs, hoogleraar Organizational Behavior and Culture, Erasmus Universiteit Rotterdam

Toepassingen

Klik of scan de QR-code om naar

Dit is een selectie van de toepassingen die in het

de website te gaan:

Living Lab Scheveningen ontwikkeld worden. Meer informatie over andere toepassingen is te vinden op de website. Crowd Safety Manager (CSM)

“Samen met de gemeente

•

Maatschappelijke relevantie: Veiligheid en leefbaarheid.

•

Innovatie: Een geavanceerde 3D-kaart die de drukte in een gebied

hebben we SHIELD opgericht,

real-time visualiseert, op basis van gegevens uit diverse databronnen,

een innovatiehub waar we

waaronder verkeerstellingen, bezetting van parkeergarages, OV, anonieme locatiegegevens van bezoekers en het weerbeeld. De kaart is uitsluitend

experimenteren met en

toegankelijk voor geautoriseerde medewerkers van de gemeente en

leren over digitale innovaties

politie. •  Doel: Met de 3D-kaart kunnen politie en gemeente de drukte preventief in goede banen leiden, bijvoorbeeld door de inzet van verkeersregelaars, handhaving en politieagenten. •

Samen met: Politie, gemeente en marktpartijen voor de technologie.

die de veiligheid in de stad bevorderen. In het Living Lab op Scheveningen kunnen we

•  Status: De CSM is succesvol getest in 2022 in Scheveningen. Sindsdien is de

onderzoeken welke van deze

tool ingezet tijdens het strandseizoen en bij diverse grote evenementen in

innovaties potentieel hebben

het land. Enkele voorbeelden zijn de Invictus Games en de Vuelta in 2022, Koningsdag in Rotterdam in 2023, en in Emmen in 2024. Daarnaast is

om op grote schaal toe te

de tool gebruikt bij het The Life I Live festival in Den Haag in zowel 2023

passen. Bijvoorbeeld de Crowd

als 2024.

Safety Manager. Die is gestart in

Druktemeting

Scheveningen en daarna ook voor

•

Maatschappelijke relevantie: Veiligheid en leefbaarheid.

•

Innovatie: Camera’s met slimme software die uit beeld kunnen opmaken

Koningsdag ingezet.”

hoeveel mensen ergens aanwezig zijn. Privacy is gewaarborgd doordat beelden direct bij de bron worden vertaald naar aantallen mensen en daarna direct worden verwijderd. • Doel: Actuele informatie over de drukte op de boulevard weergeven in de Crowd Safety Manager. Dit helpt om de juiste maatregelen te nemen tijdens drukke zomerdagen op Scheveningen. •

Samen met: Een Italiaans technologiebedrijf en een Europese cameraleverancier voor de techniek en met de politie om de camera’s te kunnen plaatsen. Daarnaast wordt de druktedata via de Crowd Safety Manager gedeeld met de politie.

•  Status: De druktedata van de slimme camera’s op de boulevard wordt vanaf de zomer van 2024 tijdens het strandseizoen weergegeven in de Crowd Safety Manager.

Havenregistratiesysteem •

Maatschappelijke relevantie: Veiligheid en leefbaarheid.

•

Innovatie: Een privacyvriendelijk videoregistratiesysteem dat in- en uitvarend vaarverkeer in de haven automatisch detecteert met behulp van kunstmatige intelligentie. Per vaarbeweging wordt de datum, tijd, het type en de vaarsnelheid van het schip geregistreerd, zonder daarbij opvarenden in beeld te brengen. 10

Johan van Rijn, manager Innovatieteam, politieeenheid Den Haag.

•

Doel: De informatie geeft het Havenbedrijf – letterlijk en figuurlijk – meer zicht op het in- en uitgaande maritieme verkeer in de haven. Dat is nodig om het havenbeheer te versterken.

•  Samen met: Het Havenbedrijf en marktpartijen voor de technologie. •

Status: Het systeem is eind 2022 in gebruik genomen. In samenwerking met de politie wordt onderzocht hoe de data van dit systeem bij kan dragen aan de aanpak van ondermijning.

Geluidssensoren •

Maatschappelijke relevantie: Geluid en geluidsbeleving.

•

Innovatie: Op de boulevard zijn 9 geluidssensoren geplaatst om geluidsoverlast te registreren. Een algoritme zet de geluiden om in een spectrogram, dat onderscheid maakt tussen soorten geluid. De opnames worden daarna direct verwijderd en privacy komt niet in het geding.

•  Doel: De boulevard brengt in de zomer veel geluid met zich mee, van strandtenten, feestjes, recreanten en verkeer. Dat kan hinderlijk zijn voor omwonenden. De gemeente wilde met de (objectieve) data met omwonenden praten over de (subjectieve) ervaring van geluidsoverlast. Welk geluid wordt als overlast ervaren, en wanneer? Met de innovatie kon bovendien een ‘geluidsvoorspelling’ worden gedaan en via een webpagina worden ontsloten. •  Samen met: Een Haagse startup die de technologie leverde en enkele bewoners van de flats aan de boulevard (voor sensoren aan hun balkon). •  Status: De proef is na twee jaar beëindigd en de sensoren zijn weggehaald. De herkenning van geluid werkte niet goed en de data kon niet goed binnen de gemeentelijke organisatie worden benut.

De ‘Wave’ •

Maatschappelijke relevantie: Gezondheid, veiligheid.

•

Innovatie: Op de boulevard ligt een sportstrand. Om mensen te stimuleren om ook 's avonds meer te bewegen, was er behoefte aan verlichting. Daarom werd in 2021 de Wave geplaatst: een slimme lichtzuil gemaakt van 3D-geprint strandzand met sensoren, die via honderden lichtjes reageert op de bewegingen van de sporters.

•  Doel: Met één oplossing door middel van verlichting het gevoel van veiligheid vergroten en mensen uitdagen om meer te bewegen. •  Samen met: Een Rotterdamse startup voor de technologie. Dit bedrijf was geselecteerd uit het Startup in Residence Intergov programma, een innovatieprogramma waarin startups samenwerken met overheden aan innovatieve oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen. •  Status: Het project is beëindigd. Na plaatsing op het sportstrand werd het object beschadigd door vandalisme. Vervolgens werd het verplaatst naar de Noordboulevard voor betere zichtbaarheid en een groter publiek. Uiteindelijk is het echter volledig verwijderd. De techniek functioneerde niet goed omdat de hardware ernstig werd aangetast door het zand en de zilte zeelucht.

Lachgasdetectie •

Maatschappelijke relevantie: Overlast.

• Innovatie: Een slimme camera die met kunstmatige intelligentie detecteert of er sprake kan zijn van lachgasgebruik. Het algoritme werd getraind om lachgasballonnen te onderscheiden van andere ballonnen, 11

door het vasthouden van een ballon op mondhoogte te herkennen. Bij

"Samen met de gemeente

lachgasgebruik kan de camera een anoniem signaal geven aan handha-

Den Haag en lokale ondernemers

ving, die de situatie ter plekke beoordeelt. De camera maakt en deelt geen opnames – de beelden worden na verwerking direct verwijderd. •  Doel: Sinds juli 2023 wordt het lachgasverbod gehandhaafd. Met de test onderzocht de gemeente en de politie of slimme camera's de handha•

open source systeem, dat

Samen met: de Haagse Handhavingsorganisatie, de directie Veiligheid,

gebruik maakt van voorspel-

Intergov-programma.

zijn om zelfstandig prioriteiten

De toepassing werkte accuraat, maar inmiddels was de lachgasoverlast op

te stellen op basis van de

van invoering van het systeem.

beschikbaarheid van duurzame energie. Zo kunnen we niet alleen

Het Slimme Strandnet (Smart Energy Grid)

het net verduurzamen, maar ook

•

Maatschappelijke relevantie: Energietransitie.

•

Innovatie: Een slim en autonoom laagspanningsnet, waarop zonnepanelen en warmtepompen zijn aangesloten, maar ook laadpalen, strandpaviljoens, een beachvolleybalstadion en een stroomvoorziening voor evenementen. Via een slimme batterij hebben gebruikers meer regie over hun energiegebruik. Die laadt op als de zonnepanelen veel opwekken en levert energie op piekmomenten – bijvoorbeeld wanneer een strandpaviljoen tegelijkertijd de BBQ, oven en inductieplaten aan heeft staan. Doel: Monitoren, voorspellen en sturen van het gebruik van lokaal opgewekte energie – en daarmee een bijdrage leveren aan het oplossen van netcongestie

•

en stuurmodellen, zal in staat

Status: In 2023 is de proef geëvalueerd en de camera is weggehaald. de boulevard verminderd. Daarmee verviel op Scheveningen de noodzaak

•

van een autonoom net. Dit

vingsinstanties hierbij kunnen helpen. de politie en technologie-startups uit het Startup in Residence •

onderzoeken we de ontwikkeling

Samen met: Stedin en marktpartijen voor de technologie. Financiering vanuit Kansen voor West, een Europees economisch stimuleringsprogramma voor het bevorderen van de concurrentiekracht in West Nederland.

• Status: Het energienet kent inmiddels zoveel eigen toepassingen dat het als zelfstandige testomgeving kan worden gezien. Om stroomdeling met private partijen mogelijk te maken, is de gemeente voornemens een energiecoöperatie op te richten. Vanaf 2024 gaat Stedin de best practices van dit slimme elektriciteitsnet toepassen op andere laagspanningsnetten.

12

meer klanten aansluiten.” Angela Hulst, Manager Innovatie, Stedin

Digitale infrastructuur De basis van de digitale infrastructuur wordt gevormd door een uitgebreid glasvezelnetwerk van in totaal 11,5 kilometer. Ondergronds verbindt dat glasvezelnetwerk straatmeubilair, zoals lichtmasten en kiosken, met andere objecten in de buitenruimte. Bovengronds bestaat het uit sensoren, camera's, energiemeters en gateways voor draadloze connectiviteit, zoals LoRaWAN en 5G. Nederlandse Overheid Referentie Architectuur (NORA)

De hardware komt samen in de netwerklaag, die is onderverdeeld in de volgende componenten:

Bij het ontwerp van de digitale infrastructuur liet gemeente Den Haag zich inspireren door de Nederlandse Overheid

• De fysieke infrastructuur: glasvezelkabels en

Referentie Architectuur (NORA). Die is onderverdeeld in vijf

stroomvoorziening

lagen (zie afbeelding). De lagen geven de samenhang weer

•

tussen de hardware, software, toepassingen en andere compo-

• Sensoren en actuatoren: waaronder de lichtbronnen en

Hubs: zoals lichtmasten, kiosken en scanauto's

nenten van de infrastructuur, als ook de informatie, de organi-

camera's in de hubs. Dit zijn de slimme apparaten die

satie en de grondslagen.

informatie registreren of weergeven, zoals parkeerdrukte of aantallen passanten. • De cloud: het geheel van servers waar de data landt en de

Tip:

applicaties op draaien, en de apparatuur die alle netwerkcomponenten verbindt en gegevensoverdracht faciliteert.

scan de QR voor een uitgebreide beschrijving van de digitale infrastructuur.

De vijf lagen zijn als afzonderlijke eenheden ontworpen, maar werken nauw samen op basis van open standaarden. Dit zorgt voor een schaalbare digitale infrastructuur en voorkomt

Twee delen, vijf lagen

'vendor lock-in', zodat de gemeente niet afhankelijk wordt van

De architectuur bestaat uit twee delen. Het eerste is de

één externe partij.

bedrijfsarchitectuur, die de uitgangspunten en de structuur van de informatie omvat, oftewel de metagegevens. Deze bedrijfsarchitectuur bestaat uit drie lagen: (1) de grond-

De digitale infrastructuur is gedefinieerd, gebouwd en

slagenlaag, (2) de organisatielaag en (3) de informatielaag.

getest op basis van de gelaagde architectuur, de eigen-

Het tweede deel beschrijft de systeemarchitectuur, bestaande

schappen, de ontwerpprincipes en –besluiten.

uit de (4) applicaties en (5) het netwerk.

13

Eigenschappen

"We werden al in een vroeg stadium gevraagd

Voor iedere laag zijn benodigde eigenschappen vastgesteld.

om mee te denken over dit uitdagende

Niet alleen functionele eisen, maar ook de zogenaamde aspecteisen. Denk daarbij aan privacy, security, duurzaamheid,

traject. Wat het LLS bijzonder maakt, is dat

beschikbaarheid, betrouwbaarheid, fysieke veiligheid en onder-

het niet alleen draait om de aanleg van een

houdbaarheid. Verder houdt de architectuur nog rekening met

glasvezelnetwerk. Het LLS is opgezet vanuit een

externe factoren, zoals de bijzondere weersomstandigheden

integrale visie op digitale connectiviteit, die

van een kustgebied. Boven op alle andere vereisten moet apparatuur in de buurt van strand en zee bestand zijn tegen zand

nodig is voor toekomstige toepassingen, zelfs

en zilte lucht.

voor die oplossingen die nu nog onbekend zijn."

Ontwerpprincipes

Reindert Hommes, Tallgrass

Om houvast te bieden, heeft het LLS-team ontwerpprincipes opgesteld. Deze dienen als spelregels voor het ontwerpen van systemen, data, procedures en toepassingen. Eén van deze

Ontwerpbesluiten

principes is landelijke schaalbaarheid, wat betekent dat de

Naast ontwerpprincipes zijn ook ontwerpbesluiten vastgelegd.

infrastructuur modulair en overal in het land toepasbaar moet

Deze besluiten dienen niet als strikte voorschriften of adviezen

zijn.

voor een vaste werkwijze. Ze bieden vooral een heldere uitleg van de overwegingen, keuzes, opties, scenario’s en analyses die

Een ander uitgangspunt is dat nieuwe systemen moeten

de gemeente Den Haag heeft gemaakt tijdens het ontwerp-

samenwerken met de bestaande infrastructuur. Ook de privacy

proces. Op basis van deze ontwerpbesluiten en klanteisen

en beveiliging van elke laag afzonderlijk is een ontwerpprin-

zijn systeemeisen afgeleid en gedocumenteerd in een

cipe, zodat elk onderdeel van de infrastructuur by design veilig

Programma van Eisen. Dit document wordt gebruikt tijdens

is en bijdraagt aan het naleven van de Algemene Verordening

aanbestedingen en voor het beoordelen van oplossingen van

Gegevensbescherming (AVG).

leveranciers.

14

Slimme lichtmasten 2. Achter elk besluit schuilt een nieuw vraagstuk Vanuit het perspectief van maatschappelijke innovatie, privacy en ethiek is het belangrijk om bewoners en bezoekers goed te informeren. In LLS is dit des te belangrijker omdat de sensoren subtiel zijn weggewerkt in de lichtmasten. In eerste instantie werden tijdelijk opvallende borden naast de lichtmasten geplaatst om mensen op de aanwezige technologie te wijzen. Daardoor werd er proportioneel veel aandacht aan de sensoren besteed – terwijl er juist weinig impact op privacy is, omdat de toepassingen ontworpen zijn op basis van ‘privacy by design’. De informatieborden zorgden ook voor verrommeling van de buitenruimte. En een ander, nieuw vraagstuk diende zich aan: hoe leg je op een bord uit dat de camera’s druktemetingen doen waarbij gezichten worden geblurd en beelden niet langer dan drie seconden worden bewaard? Hiervoor was een nieuwe vorm van communicatie nodig (zie kader). Bij het experimenteren met slimme toepassingen in de buitenruimte stuit het LLS-team op diverse uitdagingen.

Ook het bepalen van de hoogte en locatie van die borden

Het team moet openstaan voor zowel een praktische als

vraagt net wat anders dan het plaatsen van bijvoorbeeld

voortvarende aanpak. Net als voor afstemming met veel

verkeersborden. Enerzijds stevig en strategisch – tegen

verschillende -en per toepassing wisselende- partijen,

vandalisme. Maar niet aan de slimme lichtmast zelf, die

ongeacht of het om meerdere sensoren gaat of een enkele.

zijn daarvoor te duur. En niet bij elke mast, want dat staat

Een praktijkvoorbeeld hiervan is de aanschaf en plaatsing

rommelig. Stickers waren al geen optie vanwege de coating

van slimme lichtmasten.

van de masten.

1. Beslissen op basis van beperkte informatie en keuzemogelijkheden

Voor elke toepassing apart is overleg nodig met verschil-

Bij de selectie van de slimme lichtmasten stuitte het

Openbare Verlichting & Laadinfra óók de Haagse

LLS-team op het probleem dat er weinig varianten beschik-

Straatorganisatie en de adviescommissie Openbare

baar waren en dat er nog geen uitgebreide tests in de

Ruimte.

lende partijen – in dit voorbeeld naast de afdeling

openbare ruimte hadden plaatsgevonden. Bovendien was tijdens de selectie nog onduidelijk welke sensoren nodig

3. Zelf onderhoud uitvoeren

zouden zijn. Hierdoor was het team genoodzaakt beslis-

Een traditionele lichtmast heeft alleen 's avonds stroom

singen te nemen op basis van beperkte informatie, waarbij

nodig, maar slimme lichtmasten ook overdag, voor de

het doel was om zo toekomstbestendig en flexibel mogelijk

sensoren. Het verlichtingsaspect en de voeding valt

te zijn.

onder verantwoordelijkheid van de afdeling OVL, maar de connectiviteit en sensoren – het innovatieve deel van de

Ze selecteerden lichtmasten op basis van functionaliteit,

lichtmasten – worden door het LLS-team zelf beheerd. Deels

toekomstige aanpassingsmogelijkheden en esthetiek

doordat het vanwege de beperkte schaal niet rendabel is

—om een rommelige uitstraling van de buitenruimte te

om aparte onderhoudscontracten af te sluiten, maar ook

vermijden. Sensoren werden in de masten geïntegreerd en

omdat het team op deze manier het beste leert van wat

er werd ruimte gereserveerd voor toekomstige sensoren.

er zoal fout kan gaan. Als bijvoorbeeld een sensor in een

Daarnaast kregen de masten een speciale coating om wild-

slimme lichtmast hapert, is het dus de LLS-systeemarchitect

plakken tegen te gaan.

die de ladder opgaat om het probleem te verhelpen. 15

Beeldtaal Gemeenten Den Haag, Amsterdam, Rotterdam en Utrecht hebben samen met de VNG en een ontwerpbureau de ‘Landelijke communicatierichtlijn overheidssensoren in de openbare ruimte’ ontwikkeld - een beeldtaal over sensoren, die voor iedereen makkelijk te herkennen is. De richtlijn en de beeldtaal worden uitvoerig getest - met bewonersgroepen en via experimenten in de vier steden.

Ervaringen en aanbevelingen

of starten we met een bestaand maatschappelijk probleem en een bijbehorende eigenaar? Ontwikkelen vanuit de tech-

1. Pionieren en co-creëren

nologie leidt niet automatisch tot een warme ontvangst door

LLS is een uniek traject zonder vooraf bestaande voorbeelden

de beoogde gebruikers. Bovendien is het tempo van techno-

om van te leren – het was echt pionieren. Dat was ook de

logische ontwikkelingen moeilijk te voorspellen, net als welke

bedoeling: door ervaring leren en ontdekken wat de uitda-

toepassingen succesvol zullen zijn. Het LLS-team heeft geleerd

gingen zijn bij de inzet van nieuwe technologie voor maat-

om een balans te vinden tussen deze benaderingen. Dit doen

schappelijke vraagstukken in de stad. Aanvankelijk benaderde

ze door vanaf het begin samen met de verantwoordelijke afde-

de gemeente dit als een project met een duidelijk begin en

lingen na te denken over hun uitdagingen en hoe technologie

einde, inclusief planningen en stroomschema's. Al snel werd

hierbij kan ondersteunen.

duidelijk dat het een complex, gelaagd en dynamisch proces is, waarbij veel verschillende partijen betrokken zijn en uiteenlo-

"Bij stadsontwikkeling moeten we vooruitdenken

pende belangen hebben. In plaats van een recht, uitgestippeld pad, bleek co-creatie in de openbare ruimte meer op een dans

en rekening houden met grote transities waar

te lijken, met versnellingen en vertragingen. Dit vraagt om

Den Haag voor staat. Wat is er bijvoorbeeld

flexibiliteit en het vermogen om mee te bewegen met verande-

nodig om zelfrijdende auto's op grote schaal

rende omstandigheden.

mogelijk te maken? Een visie op een digitale

2. Leerdoel bepaalt locatie

infrastructuur die nieuwe, vaak nog onbekende

Kies je voor een gecontroleerde, beperkte omgeving (fieldlab) of een open lab in de openbare ruimte (living lab)? Het is

toepassingen ondersteunt, is essentieel voor het

belangrijk om een locatie te kiezen die niet alleen technisch

ontwerpen van de stad van de toekomst. Hieraan

geschikt en beschikbaar is, maar ook aansluit bij je leerdoelen. De locatie beïnvloedt namelijk wat en hoe je kunt testen

werken we in de Omgevingsvisie 2050."

en bepaalt de aard en omvang van de uitdagingen die je

Marijn Fraanje, voorheen CIO, momenteel directeur Ruimte en

tegenkomt.

Economie.

De keuze voor een 'living lab' bracht Den Haag unieke inzichten, maar maakte het initiatief ook complex. Innovatie in de

4. Privacy en ethiek centraal

openbare ruimte betekent dat veel mensen meekijken en

Maatschappelijk verantwoord innoveren betekent ook:

meebeslissen, of het nu gaat om het openbreken van straten,

aandacht besteden aan de ethische vraagstukken die ontstaan

privacy, of lokale verordeningen. Dit kan de voortgang belem-

bij het toepassen van technologie in de stad. Dit gaat verder

meren, maar zorgt er ook voor dat beleidsmatige en juridische

dan alleen het naleven van regels. Ethiek gaat eveneens over

vraagstukken snel aan het licht komen. Zeker in vergelijking

wat een gemeente wil toestaan of vermijden en hoe zij de

met experimenteren in een field lab, een afgebakende, regel-

digitalisering in de stad binnen haar grenzen wil vormgeven.

luwe omgeving.

Er zijn verschillende instrumenten beschikbaar om de ethische kant van innovaties vooraf te onderzoeken (zie pagina 9).

3. Maatschappelijk verantwoorde innovatie

Het is belangrijk om voor iedere innovatie te bepalen welk

Een terugkerende vraag is: beginnen we met de technologische

instrument het beste past.

mogelijkheden en zoeken we daar een probleemeigenaar bij, 16

5. Betrokkenheid van opdrachtgevers

7. Gestandaardiseerd innovatieproces

De commitment – zowel qua tijd als financieel – en actieve

Op basis van de design thinking-principes en de ervaringen

betrokkenheid van beslissers en medewerkers uit de organi-

uit het living lab heeft het LLS-team een innovatieproces

satie is cruciaal. De opdrachtgever moet ook bereid zijn om te

ontwikkeld. Een iteratieve methode waarbij een idee stap voor

experimenteren en te leren, zonder meteen een kant-en-klare

stap wordt uitgewerkt tot een experiment. Het proces bestaat

oplossing te verwachten.

uit verschillende fasen, zoals ideevorming, prototyping en validatie. In sommige gevallen wordt in de ideevormingsfase

Het zijn voornamelijk de opdrachtgevers die de ontwik-

een challenge uitgezet bij het Startup In Residence Intergov

kelingskosten voor de toepassingen dragen. Dit vergroot het

programma.

bewustzijn van de noodzaak en waarde van de innovatie, zorgt ervoor dat middelen worden ingezet waar ze het meest nodig

De betrokkenheid van een gemeentelijke opdrachtgever is in

zijn, bevordert de betrokkenheid van eindgebruikers in het

alle fasen vereist, evenals intensieve afstemming met andere

ontwikkelingsproces en verhoogt de kans dat de innovatie na

expertisecentra binnen de gemeente. De taken en rollen zijn

de testfase door de organisatie wordt overgenomen.

duidelijk vastgelegd, zodat iedereen precies weet wat er van hen wordt verwacht. Daarnaast zijn er specifieke beslismomenten ingebouwd om per fase te bepalen of een experiment

6. Integrale aanpak: gebied, gebruik en technologie

doorgaat of stopt. Op deze manier kan het LLS-team de gemeentelijke organisatie effectief ondersteunen bij innovatie

De gemeente Den Haag hanteert de visie dat 'gebied, gebruik

en experimenten.

en technologie' integraal moeten worden aangepakt. Het combineren van gebiedsontwikkeling, gebruikerstoepas-

8. Verbinding

singen en bijbehorende technologie is praktisch, toekomstbe-

Om in de toekomst de digitale infrastructuur goed te kunnen

stendig en financieel voordelig. Het zou eigenlijk standaard

gebruiken, beheren en onderhouden, is het essentieel om werk-

moeten zijn om bij de ontwikkeling, inrichting en het beheer

zaamheden en verantwoordelijkheden stevig in de gemeente-

van openbare ruimtes ook voorzieningen voor digitale infra-

lijke organisatie te verankeren. Sinds de start van het living lab

structuur aan te leggen, net zoals dat gebeurt met water en

is er gezocht naar de beste inbedding, besturing en samenstel-

elektriciteit. Idealiter wordt hiervoor een gemeentebrede visie

ling van het innovatieteam. Na vijf jaar pionieren concludeert

ontwikkeld, die vervolgens wordt vastgelegd in het Handboek

het LLS-team dat de beste aanpak een multidisciplinair team is,

Openbare Ruimte (HOR).

geleid door een multidisciplinaire stuurgroep. De samenstelling van zowel het bestuur als het team zou in de tijd moeten variëren om aan te sluiten bij de verschillende ontwikkelingsfasen van het lab. Door medewerkers van diverse diensten voor langere tijd deel te laten uitmaken van het innovatieteam, wordt waardevolle kennis uit de organisatie ingebracht. Wanneer deze medewerkers na hun bijdrage terugkeren naar hun reguliere functies, nemen zij de opgedane kennis en ervaring mee, waardoor innovatiekennis door de hele organisatie verspreid wordt. Deze aanpak creëert een sterke verbinding tussen het innovatieteam en de rest van de organisatie – een van de belangrijke succesfactoren.

9. Ambassadeurs en zichtbaarheid Met initiatieven zoals Smart@Sea, de Innovatietafel op Scheveningen en rondleidingen door het Living Lab, zet de gemeente Den Haag in op actieve participatie van omwonenden, ondernemers en bezoekers. Ook de wethouder – met Smart City in de portefeuille – speelt een belangrijke rol als ambassadeur voor het LLS door het belang ervan onder de aandacht te brengen in het college van B&W en in landelijke bestuurlijke overleggen.

17

Om de interne organisatie actiever te betrekken, bouwt LLS

hebben een rondleiding gehad door het Living Lab en een

aan een netwerk van ambassadeurs: collega's die de visie

bezoek gebracht aan Smart@Sea. Bovendien ontvangt de

steunen en helpen verspreiden. Er wordt ook gedacht aan een

gemeenteraad jaarlijks een update, die wordt geagendeerd

fysiek innovatielab of ruimte in het stadhuis, waar collega’s

voor een debat.

(de kansen en uitdagingen van) nieuwe technologieën kunnen ontdekken. Daarnaast kunnen experimenten in het stadhuis

De afgelopen jaren heeft de gemeenteraad steeds meer

zelf worden uitgevoerd. Zo zal het LLS-team bijvoorbeeld

aandacht besteed aan LLS. Er wordt gediscussieerd over de

bezoekers tellen bij een tentoonstelling over Smart@Sea in het

huidige toepassingen, de gewenste en ongewenste aspecten,

Atrium van het stadhuis.

de toekomstige mogelijkheden, en onderwerpen zoals transparantie, privacy en ethiek. Dit is belangrijk omdat de

10. Innovatie is een politieke afweging

raad zo haar controlerende en kaderstellende rol effectief kan

De coalities in de gemeente Den Haag hebben smart city-

uitoefenen.

ontwikkelingen als strategisch thema voor de stad aangemerkt, waardoor het gebruik van slimme technologie in de stad niet alleen een technische kwestie is, maar vooral een politieke keuze. Dit betekent dat de gemeenteraad actief moet deelnemen en beslissingen moet nemen. Haagse raadsleden

“Als gemeente zijn we voortdurend bezig met de

van wat er allemaal mogelijk is. Het LLS is veel meer

toekomst van de stad. Het voorbereiden op de

dan alleen een infrastructuur. Het is een platform

opkomst van nieuwe technologieën speelt daarbij

waarin we blijvend, en in samenspraak met alle

een belangrijke rol. Het is een enorme uitdaging

stakeholders, kunnen experimenteren.”

dat vooraf niet altijd zeker is hoe technologische

Saskia Bruines, wethouder gemeente Den Haag.

ontwikkelingen verlopen. Dat is waarom we het Living Lab Scheveningen hebben opgezet: om te experimenteren met nieuwe technologie. Het LLS zelf was ook een experiment op zich. Hoe richt je zo’n lab in? Wat is de juiste governancestructuur? Dat we met het LLS al in 2021 de Smart City Award wonnen, voelde als een beloning voor het feit dat de gemeente haar nek durfde uit te steken. Het Living Lab is sindsdien de kraamkamer geweest voor talloze innovatieve toepassingen. Ik vind het belangrijk deze innovaties voor het voetlicht te brengen en ga erover in gesprek met bewoners en ondernemers. Het is belangrijk om te weten hoe zij tegen al die nieuwe technologie in de buitenruimte aan kijken. Ik denk dat we nog aan het begin staan

18

Meer lezen? Slimme technologie voor veilige steden: een publicatie van Impact Coalitie Safety & Security, over technologische innovaties op het gebied van stedelijke veiligheid.

Landelijke communicatierichtlijn overheidssensoren in de openbare ruimte: een richtlijn om burgers te informeren over dataverzameling met sensoren in de buitenruimte. Justitiële Verkenningen: een tijdschrift van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC). Dit themanummer gaat over de rol van kunstmatige intelligentie in Living Lab Scheveningen en de ethische, juridische en maatschappelijke uitdagingen die daarbij komen kijken. Living Lab Scheveningen (LLS) Systeem Specificatie: een publicatie van gemeente Den Haag over de architectuur van de digitale infrastructuur.

19

Colofon Dit is een uitgave van Gemeente Den Haag Dienst Bedrijfsvoering Expertisecentrum Digitale Innovatie & Smart City smartthehague@denhaag.nl 14070 smartcity.denhaag.nl Redactie Tijn Kuyper, Max van Meerten, Carlien Roodink, Patrick Segeren, Ferry Taal, Pauline Kamphuis (strategyC) Fotografie Gemeente Den Haag. Jurriaan Brobbel en Martijn Beekman. Ontwerp Tappan September 2024

© Gemeente Den Haag, 2024. Verveelvoudigen is toegestaan, mits Gemeente Den Haag als bron wordt vermeld. De gemeente Den Haag heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van het geplaatste materiaal om toestemming tot plaatsing te vragen. Mocht dat echter onverhoopt niet gebeurd zijn, neemt u dan contact met ons op. 20