RIS319450 Bijlage PFAS brief

BRIEF Aan Van Datum Onderwerp

College van B&W t.a.v. de aandeelhoudende wethouder financiën en wethouders gezondheid & water Wim Drossaert, algemeen directeur Dunea 14 mei 2024 De impact van PFAS op bronnen voor drinkwater, waterkwaliteit en zuivering Drinkwaterbedrijf Dunea levert drinkwater aan bijna 1,4 miljoen inwoners in het westelijk deel van ZuidHolland. Daarbij beschermt Dunea de natuur- en waterwingebieden Berkheide, Meijendel en Solleveld. Uw gemeente is één van de in totaal 17 aandeelhouders van Dunea. Een belangrijke rol, want samen hebben we een zorgplicht richting de inwoners van deze regio. Immers, het 24/7 borgen van volksgezondheid, welzijn en welvaart met schoon drinkwater uit de kraan is wettelijke verankerd in de Drinkwaterwet. Via deze brief informeer ik u uitgebreider over de ontwikkeling rond PFAS en de inspanning die Dunea doet om PFAS te zuiveren uit drinkwater. Het drinkwater van Dunea bevat dankzij extra zuivering lage concentraties PFAS. Hoewel er nog veel onduidelijk is over de effecten van PFAS voor mens en milieu geven we u graag meer achtergrond over de concentraties PFAS in het drinkwater, de inspanning die Dunea verricht om PFAS te zuiveren en over de zorgen die Dunea heeft over de toenemende vervuiling van PFAS in oppervlaktewater, onze bron voor drinkwater. De afgelopen maanden is PFAS en de impact hiervan op de volksgezondheid en het milieu steeds vaker in het nieuws.

Drinkwater wordt hierbij vaak benoemd als één van de blootstellingsroutes. Zo ook in de recent verschenen dagvaarding van Knoops Advocateni waarin de Nederlandse Staat aansprakelijk wordt gehouden voor (het onrechtmatig handelen voor wat betreft) de schade van PFAS aan het milieu en de volksgezondheid. In deze dagvaarding wordt ook drinkwater genoemd en de rol die de drinkwaterbedrijven hebben bij het zuiveren en leveren van kwalitatief goed drinkwater. Echter, dit wordt in de dagvaarding niet altijd juist uitgelegd. Daarom lichten we deze actualiteit ook in deze brief toe. N.B.: het is goed om te benadrukken dat het RIVM het drinken van kraanwater nog steeds verantwoord vindt. Het Voedingscentrum adviseert kraanwater boven water dat is verpakt in plastic of waterafstotend karton. CONCENTRATIES PFAS Kwaliteit bron & drinkwater Drinkwater moet je een leven lang veilig kunnen drinken. Door vervuild oppervlaktewater vraagt dit om extra zuiveringsinspanningen. Op dit moment is de huidige PFAS-norm 100 nanogram per literii. Maar, deze norm houdt er nog geen rekening mee dat we op veel verschillende manieren aan PFAS worden blootgesteld (hoofdzakelijk voedsel, lucht en productgebruik)iii. Om deze reden is het Ministerie van I&W voornemens om de norm voor PFAS flink aan te scherpen, op advies van het RIVM, zodat de totale blootstelling aan PFAS de gezondheid niet schaadt.

De nieuwe indicatieve drinkwaterrichtwaarde is 4,4 nanogram PFOA-equivalenten per liter (op basis van 20 soorten PFAS)iv Dunea meet PFAS sinds 2017, zowel in de bronnen als het drinkwater. De meetwaarden delen we via www.dunea.nl/pfas. Het drinkwater van Dunea heeft altijd (ruim) voldaan aan de huidige norm van 100ng per liter. Maar, gelet op de verwachte aanscherping, heeft Dunea de afgelopen jaren onderzocht of en hoe het bestaande zuiveringssysteem de indicatieve drinkwaterrichtwaarde van 4,4 ng PEQ/L kan halen. Wisselend met de seizoenen wordt er op dit moment tussen de 10 en 40 ng/L PFAS gemeten in de bron, de Afgedamde Maas. Deze bron ligt ongeveer op 80 kilometer van hier en tussen bron en kraan past Dunea maar liefs 10 zuiveringsstappen toe.v In 2022 was de PFAS-concentratie in het drinkwater tussen de 10 en 15 ng/L. Dankzij de extra zuiveringsinspanning (waarover verderop in dit memo meer) werden in 2023 PFAS-concentraties tussen de 4 en 6 ng/L bereikt. De indicatieve drinkwaterrichtwaarde van 4,4 ng PEQ/L wordt dus al gehaald dankzij extra zuiveringsinspanning – maar nog niet het hele jaar door.

MEMO Seaspray Opvallend is dat Dunea, halverwege haar 10 zuiveringsstappen, opnieuw een verhoging van de PFASconcentraties meet. Het behandelde water bevat op dat moment enkele nanogrammen PFAS méér dan het ingenomen rivierwater. Er is dus een tweede moment van vervuiling. De collega-duinwaterbedrijven aan de kust zien eenzelfde effect. We weten dat zeeschuim hoge concentraties PFAS bevat en dat er depositie is vanuit de lucht, seasprayvi. Daarom onderzoekt Dunea of en zo ja in hoeverre dit haar drinkwaterproductie in de duinen beïnvloedt. ZUIVERINGSINSPANNINGEN Huidige zuivering Vanwege de toenemende vervuiling van het oppervlaktewater met PFAS heeft Dunea in de afgelopen jaren haar zuiveringsinspanning al flink verhoogd. Op alle productielocaties van Dunea is op de bestaande zuiveringsinstallaties poederkool (Powder Activated Carbon) toegepast en gaan we verdere opschaling realiseren. Poederkool vangt een flink deel van de PFAS af, maar niet alles. Dunea zal dit de komende jaren blijven doen en schaalt op waar nodig en kan, totdat maatregelen om vervuiling te stoppen voldoende effect krijgen. Maar, de extra zuivering vraagt veel: het is sterk kostenverhogend en vraagt veel onderhoud en personele capaciteit om storingen van de installaties te voorkomen. Daarnaast heeft de zuivering een hoge CO2 footprint.

Uitbreiding (zuiverings)capaciteit Dunea staat de komende jaren ook nog voor een andere grote opgave, namelijk de kwantiteit van het drinkwater. Momenteel wordt er hard gewerkt om nieuwe bronnen voor drinkwater te verkennen en te realiseren voor 2030. Bronnen die aanvullend zijn aan het huidige systeem. Dit is nodig, want met nieuwe bronnen en zuiveringstechnieken kan de groeiende bevolking in de regio blijvend worden voorzien van drinkwater, ook in de toekomst. Zolang de vervuiling van het oppervlaktewater niet afneemt, betekent dit dat er zowel in het huidige als in het aanvullende zuiveringssysteem nog meer aanvullende inspanning noodzakelijk is om betrouwbaar drinkwater te kunnen maken. Dit vraagt om forse extra investeringen, boven op de al grote investeringsopgave voor de komende jaren om het huidige systeem uit te breiden. Hierover zijn we in gesprek met u als aandeelhoudende gemeente. In de dagvaarding van Knoops Advocaten wordt het beeld geschetst dat drinkwaterbedrijven het probleem ‘wel even‘ kunnen oplossen door toepassing van een technische oplossing genaamd: ‘Reverse Osmose (RO)’ filters, een vorm van membraanfiltratie. Deze technische oplossing is in de context van Dunea niet toepasbaar op de korte en middellange termijn. De schaal waarop Dunea drinkwater produceert is hiervoor te groot. Ook verbruikt deze oplossing veel energie en water.

De realisatie en gebruikskosten van membraanfiltratie kan dan ook al gauw tot in de miljarden lopen. GROEIENDE ZORGEN & OPLOSSINGEN Ondanks dat Dunea extra zuiveringsinspanning verricht en zal verrichten, baart de toename van de PFASvervuiling ons grote zorgen. Als er geen actie wordt ondernomen, zullen de PFAS-concentraties en andere typen vervuiling alleen maar toenemen, met schade voor de volksgezondheid en het milieu tot gevolg. Vervuiling voorkomen – strijden voor bronbescherming In de dagvaarding van Knoops Advocaten wordt het Rijk aangespoord om de regie te pakken op PFAS. Daar zijn we het volledig mee eens. Met de voorgestelde aanpak om de drinkwaterbedrijven te verplichten om 'even RO neer te zetten’ niet:

Pagina 2 van 6

MEMO a.

b. c.

d.

e.

Drinkwaterbedrijven zuiveren al een aanzienlijke hoeveelheid PFAS uit het drinkwater en werken aan (nog meer) kostprijsverhogende extra zuiveringsstappen om aan de drinkwaterrichtwaarde van het RIVM te kunnen voldoen, nu en in het toekomstige aanvullende zuiveringssysteem; Dunea pleit ervoor dat de Nederlandse Staat verantwoordelijk wordt gesteld om de bron van drinkwater te beschermen. Wat er niet inkomt hoeft er niet uitgezuiverd te worden. PFAS verdwijnen niet door zuivering, er is een PFAS-verbod nodig. Bij de verwijdering uit drinkwater, verplaatst PFAS zich naar een afvalstroom waarvoor nog geen goede oplossing is (het blijft terugkomen in het milieu). Alleen als de reststroom wordt aangeboden voor verbranding bij zeer hoge temperatuur blijven van PFAS alleen onschadelijke componenten over. Bij de verbranding komt veel CO2 vrij. De vervuiler moet betalen niet de klant. Afvalverwerking hoort bij de life cycle van een product. De kosten horen bij de producent en de gebruiker van dat product, niet bij alle drinkwaterklanten. Bedrijven moeten hun reststroom laten afvoeren en zuiveren, zonder dat het ten koste gaat van de leefomgeving. De Kaderrichtlijn Water (KRW) moet worden gehandhaafd. Hierin is vastgesteld dat de kwaliteit van bronnen voor drinkwater uiterlijk in 2027 verbeterd moet zijn, zodat de zuiveringsinspanning om drinkwater te maken kan worden verlaagd.

Het omgekeerde is nu aan de hand.

Rijkswaterstaat is eindverantwoordelijk voor de waterkwaliteit van de rivieren, maar heeft zeer veel moeite om de vervuilers in kaart te brengen. Lozingen op regionale watersystemen hebben ook invloed op de kwaliteit van het rivierwater. Daar zijn provincies en waterschappen verantwoordelijk voor. Omgevingsdiensten, provincies, waterschappen en gemeenten spelen een belangrijke rol in het afgeven van vergunningen voor indirecte lozingen op de riolen vanaf bedrijventerreinen. Samen moeten deze partijen inzage kunnen geven in verstrekte vergunningen, controles uitvoeren bij bedrijven en handhaven bij overtredingen. Wateren die een bron zijn voor drinkwater moeten hierbij voorrang krijgen. Dunea heeft dit veelvuldig geagendeerd, via Vewin, RIWA-Maas, de Schone Maaswaterketen en ook via de media.vii Ondertussen neemt de vervuiling alleen maar toe en daarmee groeien ook onze zorgen. De teleurstelling over de lage en trage actiebereidheid van overheden is groot. Vervuiling voorkomen – lobby voor Europees PFAS-verbod Een Europees verbod op de productie en toepassing van PFAS is als de kraan dichtdraaien bij een lek. Het is de meest effectieve oplossing om blootstelling aan PFAS (via alle blootstellingsroutes) te verlagen voor de volksgezondheid en de leefomgeving.

Dunea is blij dat de Nederlandse overheid dit Europees in gang heeft gezet, maar in afwachting van het verbod kan de vervuiling al aanmerkelijk worden verlaagd. Daarom pleit Dunea ervoor dat de vervuilers in Nederland sneller in kaart worden gebracht, vergunningen worden aangescherpt en er daadkrachtig wordt gehandhaafd op overtreders. Immers, wat er niet in komt, hoeft er ook niet uit.

Pagina 3 van 6

MEMO OPROEP Er is nog veel onduidelijkheid over het effect van PFAS voor mens en milieu. Daarnaast is het onzeker welk effect de dagvaarding van Knoops Advocaten heeft en welke landelijke, Europese of wereldwijde afspraken leidend worden omtrent een PFAS-verbod en wettelijke normen voor PFAS en PFAS in drinkwater. Hoewel Dunea er nu al alles aan doet om PFAS uit het drinkwater te zuiveren, wordt er verwacht dat er in de nabije toekomst meer nodig is. Gebeurt dit niet, dan ligt een gezondheids- en milieucrisis op de loer en komt onze gedeelde wettelijke gedeelde zorgplicht in het geding. Dunea doet wat het kan op het vlak van lobby, monitoring en zuivering maar heeft uw steun hier hard bij nodig: • Tegen verdere PFAS-vervuiling - welke inkoopkracht heeft u als gemeente? • Voor een Europees PFAS-verbod, inclusief verbod op PFAS-houdende gewasbeschermingsmiddelen – wat gebruikt uw groenbeheerder aan middelen? • Voor betere bescherming van bronnen voor drinkwater en aanpak van vervuilers - welke zeggenschap kunt u uitoefenen als vergunningverlener en/of als opdrachtgever van de Omgevingsdienst? • Voor het leggen van de rekening van extra zuiveren bij de vervuiler; Voor voldoende en veilig drinkwater voor onze kinderen en kleinkinderen. Laat uw invloed gelden binnen de gemeente, de provincie, de VNG, en de ministeries van BZ, EZK en I&W.

Met uw steun maken we ons gezamenlijk sterk voor de volksgezondheid en behoud van een gezonde leefomgeving. Hierover ga ik graag met u in gesprek.

Pagina 4 van 6

MEMO *** ACHTERGROND INFORMATIE Wat zijn PFAS? PFAS zijn door de mens gemaakte chemische stoffen om producten vuil en waterafstotend te maken. Ze worden bij productie en bij toepassing in producten uitgestoten naar de lucht, de bodem en het water. Inmiddels zijn ze overal, ze verdwijnen niet en laten zich ook bijna niet verwijderen. Vandaar de naam forever chemicals. Meer dan driekwart van de blootstelling aan PFAS verloopt via voedsel en daarnaast door gebruik van consumentenproducten (pannen, voedselverpakkingen, cosmetica, tapijt, blusschuim) en via (drink)water. Een te hoge blootstelling gedurende lange tijd kan o.a. een nadelige invloed hebben op de lever, cholesterol, het immuunsysteem, waardoor vaccinaties veel minder doeltreffend zijn, en de voortplanting. Hoe komt PFAS in het water? Dunea maakt drinkwater uit oppervlaktewater van de Maas en de Lek. Een deel van de PFAS stroomt met de rivier ons land in, maar in Nederland neemt de hoeveelheid op de Maas nog met 50% toe. Dit komt door directe en indirecte lozingen vanuit industrie, agrarische sector, afvalverwerking, huishoudelijk afvalwater en gebruikte bestrijdingsmiddelen. Zeker als het lang warm en droog is, en lozingen onverminderd doorgaan, wordt de kwaliteit van de rivier steeds slechter. De Maas bevat variërend over het jaar tussen de 10 en de 40 nanogram PFAS per liter, kijkend naar 20 PFAS-soorten.

In oppervlaktewater zijn de concentraties PFAS hoger dan in grondwater. Drinkwaterbedrijven die drinkwater maken van oppervlaktewater meten hierdoor hogere concentraties in het uitgaande drinkwater. Zo maakt Dunea drinkwater Onderstaande afbeelding toont schematisch het zuiveringsproces van Dunea. Van bron, de Afgedamde Maas, tot kraan. Op www.dunea.nl/drinkwater vindt u meer.

Pagina 5 van 6

MEMO

PERSBERICHT || DAGVAARDING STAAT DER NEDERLANDEN IN VERBAND MET PFAS-VERONTREINIGING – Knoops' Advocaten (knoopsadvocaten.nl) ii De nieuwe Europese Drinkwaterrichtlijn (DWR) uit 2020 schrijft voor dat uiterlijk op 12 januari 2026 concentraties van PFAS in drinkwater moeten voldoen aan tenminste één van de volgende Parameterwaarden: 1. 100 ng/L (ofwel 0,1 µg/L) voor de “Som van PFAS”, 2. Een selectie van 20 PFAS (PFAS-20) die volgens de DWR risicovol zijn in verband met de consumptie van drinkwater. 3. 2. 500 ng/L (ofwel 0,5 µg/L) voor “PFAS totaal”, het totaal van alle PFAS. iii Website RIVM: Nieuw onderzoek bevestigt: mensen in Nederland krijgen te veel PFAS binnen | RIVM iv Eén nanogram = één miljardste gram (0,000 000 001 gr) vv www.dunea.nl/drinkwater/hoe-wordt-uw-drinkwater-gemaakt vi www.zuid-holland.nl/actueel/nieuws/december-2023/pfas-zeeschuim-langs-nederlandse-kust/ vii npo.nl/start/serie/focus/seizoen-5/focus_11/afspelen i

Pagina 6 van 6