RIS319138 Bijlage 2a, 2b, 2c PUK Schaapherderstraat

BIJLAGEN PUK SCHAAPHERDERSTRAAT E.O. Bijlage 2a: Ruimtelijke context Bijlage 2b: Onderbouwing sloop-nieuwbouw Bijlage 2c: Participatieverslagen

Bijlage 2a: Ruimtelijke analyse Cultuurhistorische verkenning Spoorwijk Spoorwijk maakt deel uit van stadsdeel Laak, dat wordt begrensd door de spoorlijn Amsterdam - Rotterdam, de gemeente Rijswijk en de Haagse Trekvliet. Deze wijk is aangelegd in de voormalige Noordpolder. De noordoostelijke begrenzing van deze polder, De Haagse Trekvliet, was van oudsher een belangrijke zuidelijke waterverbinding richting Delft en Rotterdam. Dwars door de Noordpolder, min of meer parallel aan de Trekvliet liep de ‘wech tusschen die Haghe ende de Hornbregge bij Rijswic’. Deze al in de zeventiende eeuw bestrate landweg werd in 1907 verbreed en ging toen officieel Rijswijkseweg heten, een benaming die overigens al lang voor die tijd in gebruik was. Tot aan de aanleg van de Utrechtsebaan in de jaren zeventig was dit de belangrijkste zuidelijke invalsweg over land naar Den Haag. De polder werd bemalen door twee molens: de Broekslootmolen en de Laakmolen. Van groot belang voor de ontwikkeling van het Laakkwartier was de aanleg tussen 1843 en 1847 van de spoorverbinding Den Haag – Rotterdam. De loop van het spoortracé was bepalend voor de westelijke begrenzing van de wijk. Eerder behoorde de Noordpolder geheel tot het grondgebied van Rijswijk. De grens tussen Den Haag en Rijswijk lag bij de Hoefkade.

In 1844 vond een eerste grenswijziging plaats, waarbij het gebied tot aan de Laak bij Den Haag werd getrokken. In 1900 werd de grens voor een tweede maal verlegd, nu tot aan de Broeksloot. Laakkwartier en Spoorwijk zijn opgezet als woonwijken voor arbeiders, lagere ambtenaren en kleine middenstanders. De aanleg en bebouwing is in de periode 1907-1940 tot stand gekomen. Er zijn drie fasen te onderscheiden: de aanleg van Laakkwartier-Noord/Molenwijk, Spoorwijk en Laakkwartier-Centraal. De eerste stedenbouwkundige plannen voor het gehele Laakkwartier/Spoorwijk zijn te vinden in het uitbreidingsplan uit 1903 van ir. I.A. Lindo. Het plan geeft

BIJLAGE 2A: RUIMTELIJKE CONTEXT

niet meer aan dan de hoofdontsluitingen in de voor Lindo kenmerkende diagonale patronen. Het oudste deel van het Laakkwartier is rond 1907 tot stand gekomen rond de Wenckebachstraat. Voor de verdere ontwikkeling van het Laakkwartier is het uitbreidingsplan uit 1908 van H.P. Berlage een belangrijk uitgangspunt geweest. De eerste fase hiervan betrof Molenwijk, een tweede belangrijke fase betrof Spoorwijk. De oorspronkelijk structuur en bebouwing in Molenwijk is door een nieuwe invulling in de jaren tachtig als gevolg van de stadsvernieuwing grotendeels verdwenen. Spoorwijk is ten tijde van de aanwijzing niet opgenomen binnen het gemeentelijk beschermd stadsgezicht ‘Laakkwartier’ vanwege de plannen voor herstructurering eind jaren negentig. Berlage heeft het Uitbreidingsplan 1908 in samenwerking met Lindo opgesteld en veel overgenomen uit het eerdere uitbreidingsplan van Lindo. Meer dan Lindo hechtte Berlage groot belang aan de derde dimensie in de stedenbouw en vooral aan bouwkundige accenten op stedenbouwkundige aandachts- en rustpunten.

Berlage zei hierover zelf: ‘Er moet naar worden gestreefd meer overeenstemming te brengen tussen aanleg en architectuur, een overeenstemming, zoals die vroeger bestond, dat wil zeggen, dat aan de rustvraag wordt voldaan en de gehele samenstelling zo zij, dat de gebouwen, welke de straten en pleinen zullen begrenzen, zoveel mogelijk tot hun recht komen. En dat kan alleen dan, wanneer bij de compositie zoals vroeger van het plein wordt uitgegaan, dat ook zoveel mogelijk om pleinen de voornaamste gebouwen verrijzen en dat weer met dezelfde inzicht als vroeger wordt gezocht naar een maximum aan esthetisch effect’. En voorts ‘Bij plein- en stratenaanleg moet dus gestreefd worden naar geslotenheid van beeld, hetzij dat wordt bereikt in klassieke, hetzij middeleeuwse geest, omdat in de klassieke en romantische aanleg het monumentale en de schilderachtige beide de schoonheid hebben benaderd.’ Als de huidige situatie met het Uitbreidingsplan 1908 wordt vergeleken, dan blijkt dat voornamelijk die onderdelen in de praktijk zijn uitgevoerd die waren overgenomen uit het plan van Lindo uit 1903. Van de

specifiek Berlagiaanse onderdelen is slecht zeer weinig volgens plan gerealiseerd. Spoorwijk is een van de onderdelen die wel gerealiseerd is, zij het in sterk vereenvoudigde vorm. Het Uitbreidingsplan werd meer beschouwd als een totaalplan voor de grote lijn. Voor de verschillende gebieden werden telkens aparte deelplannen ontwikkeld. Een ander belangrijk gegeven voor de gedeeltelijke realisatie van het Uitbreidingsplan uit 1908 is dat het pas in 1913 is goedgekeurd. Kort daarop brak de eerste wereldoorlog uit en na afloop daarvan was het plan door gewijzigde inzichten en economische en sociale omstandigheden achterhaald. Het Uitbreidingsplan moest vereenvoudigd worden en omstreeks 1925 verscheen een nieuw stratenplan voor Laakkwartier die moest aansluiten op de al gerealiseerde wijken en buurten, waaronder Spoorwijk. Ook de verkavelingsrichting werd enigszins gedraaid ten opzichte van het oudste deel van Spoorwijk. Die overgang is zichtbaar door de knikken in de Goeverneurlaan, de Rosseelsstraat en de Schimmelweg. In Laak-Centraal is voornamelijk voor de lagere middenstand gebouwd, in Spoorwijk en Molenwijk werd gebouwd voor de arbeidersklasse. De ruimtelijke structuur van de wijk wordt gekenmerkt door brede gevorkte hoofdassen en besloten binnenruimten.

De architectuur vertoont in nagenoeg de hele wijk de stijlkenmerken van de Nieuwe Haagse School en op enkele locaties de Amsterdamse School. Een kwaliteit van de wijk is de sterke verwevenheid van stedenbouw en architectuur. Stijlkenmerk van de Nieuwe Haagse School is de kubische wijze van bouwen met sobere bakstenen muurvlakken, die door betonnen gevelbanden, onderdorpels, luifels, afdekplaten en overstekende dakpartijen sterk horizontaal worden geleed. De bouwmassa’s en detailleringen waren een compositie van horizontaal en verticaal belijnde muurvlakken, waarin erkers, balkons, loggia’s en portieken als licht-donker elementen de plasticiteit van de compositie versterkten. Spoorwijk is gebouwd aan het begin van de vorige eeuw (grotendeels tussen 1920 en 1931) en kan gekarakteriseerd

worden als een wijk met kleinschalige bebouwing daterend uit de periode van de tuinstadgedachte. Dit komt tot uitdrukking in de aanleg van veel korte straatjes en lange straten die gebogen lopen zodat lange zichtlijnen tot de uitzondering behoren. Deze opbouw zorgt voor beschutte openbare ruimten. Gevoegd bij de relatief lage huisjes en brede straten met bomen, gaf dit geheel een knusse, dorpse sfeer, kenmerkend voor de tuinstad. Uitzondering op de eenvoudige, lage bebouwing vormden de bijzondere functies: scholen en kerken. Deze werden groter en zorgvuldig ontworpen om als stedenbouwkundig accent te dienen. Het stratenplan binnen Spoorwijk is vrijwel conform het plan van Berlage uitgevoerd. Enkele wijzigen in het stratenplan zijn doorgevoerd door de Dienst Stadsontwikkeling en Volkshuisvesting als gevolg van de veranderde stedenbouwkundige opvattingen, die te maken had met de bouw van scholen en beoefening van sport. Ook werd de door Berlage gekozen ruime maatvoering voor zowel de bouwblokken als de openbare straat door de Dienst Stadsontwikkeling en Volkshuisvesting drastisch teruggedraaid.

De stedenbouwkundige opzet van Spoorwijk wordt bepaald door de hoofdas van de Alberdingk Thijmstraat en de Potgieterstraat, die bij het Alberdingk Thijmplein samenkomen en door het gebogen verloop van de bouwblokken tussen de Hildebrandstraat en de Beetsstraat, geïnspireerd op de aangrenzende spoorlijn, waar de wijk zijn naam aan ontleent. De hoofdassen waren voorzien van bomenrijen. De bebouwing bestaat uit gemeentelijke woningwetwoningen en heeft een uniform karakter. De opzet past in de stedenbouwkundige visie van die tijd, waarbij het individuele huis ondergeschikt wordt gemaakt aan de straatwand om zodoende het ideaal van het “einheitliche Baublockfront” te verwezenlijken. Huizenblokken worden tot één harmonisch geheel samengevoegd. Pleinen, straatverbindingen en hoogteaccenten op belangrijke zichtassen en kruisingen complementeren dit geheel. Doordat Spoorwijk grotendeels bestaat uit gemeentelijke woningbouw, ontworpen door de Dienst Stadsontwikkeling

en Volkshuisvesting en gebouwd door de gemeente, is hier een grote mate van uniformiteit in de bouwblokken bereikt. Dit werd nog versterkt doordat de door particulieren uitgevoerde huizenblokken en winkelhuizen aan de centrale pleinen zijn gebouwd naar schetsontwerpen van de Dienst Stadsontwikkeling en Volkshuisvesting. De opzet was laagbouw met een schuine kap in dichte eenheden. De bebouwing van Spoorwijk wordt geheel ingenomen door arbeiderswoningen uit de jaren twintig en zijn voornamelijk in het kader van de woningwet door de gemeente gerealiseerd. Een deel bestaat uit eengezinswoningen, namelijk arbeiderswoningen met aaneengesloten gevelwanden, in de rooilijn van de straat. Maar het merendeel van de woningen bestaat uit beneden bovenwoningen met ieder een eigen entree aan de straat. Kenmerkend hiervoor waren de vier voordeuren naast elkaar. In het plangebied zijn voornamelijk drie voordeuren naast elkaar, terug liggend in een portiek, toegepast. De ontwerpen zijn van de architecten W. Greve en A. Pet. Greve heeft daarbij voor de binnenmuren voor het eerst geëxperimenteerd met gegoten slakkenbeton. De architectuur is eenvoudig van vormgeving en sober. Gestreefd werd naar een zo groot mogelijke standaardisatie, waarbij platbouw is vermeden.

Ondanks de hogere kosten was er van gemeentewege een sterke voorkeur voor het met pannen gedekte hellende dak vanwege de lagere onderhoudskosten en betere isolatie. Monumentale bebouwing en opvallende hoogteaccenten op belangrijke locaties ontbreken.

De vork

Door toename van met name het autobezit is de woonomgeving in Spoorwijk drastisch veranderd. De voortuinen maakten plaats voor de geparkeerde auto en het verkeer op straat werd drukker. In de jaren tachtig is, als gevolg van de stadsvernieuwing elders in de stad, in Spoorwijk de bewonerssamenstelling sterk veranderd. Door het grote aantal goedkope huurwoningen kwamen veel buitenlandse gastarbeiders in de wijk wonen en is het merendeel van de oorspronkelijke bewoners vertrokken. De instroom van nieuwe Spoorwijk daklandschap

BIJLAGE 2A: RUIMTELIJKE CONTEXT

bewoners heeft er onder andere toe geleid dat de sociale samenhang tussen bewoners in de wijk sterk verminderde. De woningen waren te klein en te gehorig. De buitenruimte was te beperkt en ook de kwaliteit van het 'buitenmilieu' werd onder de maat bevonden. Op 9 juli 1984 besloot de gemeenteraad tot het aanwijzen van Spoorwijk tot stadsvernieuwingswijk. In de jaren tachtig en negentig was er sprake van incidentele vernieuwing. Op 14 oktober 1999 heeft de gemeenteraad ingestemd met de hoofdlijnen voor vernieuwing van Spoorwijk. Dit vormde de opmaat voor het wijkplan Spoorwijk, die op 3 juli 2001 is vastgesteld en wat als basis diende voor de te ontwikkelen plannen en uit te voeren projecten op wijkniveau. Er staan diverse opvallende gebouwen in de wijk. De voormalige school (tegenwoordig in gebruik als tempel) aan het Alberdingk Thijmplein is sterk beeldbepalend. Op de plek van de voormalige Jeroenkerk aan het Ledeganckplein is een hoogbouwcomplex met een bibliotheek en elf woonlagen gebouwd; een beeldbepalend gebouw, waarin ook het wijkcentrum De Wissel is ondergebracht. Ter plaatse van de voormalige Oranjekerk aan het Goeverneurplein zijn een supermarkt en seniorenwoningen gebouwd.

Een andere belangrijke structurele verandering die heeft plaatsgevonden, is de aanleg van het buurtpark inclusief aangrenzende nieuwbouw, tussen de Oltmansstraat, de Beetsstraat, de Amazonestraat en de Alberdingk Thijmstraat. De vernieuwing van Spoorwijk is gefaseerd uitgevoerd. Het stedenbouwkundige plan dat ten grondslag ligt aan de herstructurering tussen 1999 en 2009, volgt in grote lijnen de oorspronkelijke stedenbouwkundige hoofdstructuur. In het stedenbouwkundig plan is, mede op verzoek van de bewoners, het tuinstadkarakter weer teruggebracht. De Hildebrand-, Beets-, Hasebroek- en Alberdingk Thijmstraat zijn ook in het huidige Spoorwijk dragers van de wijk. Er zijn zo'n 1300 woningen gesloopt en vervangen door nieuwbouw. Er is meer ruimte op straat ontstaan voor groen, spelen en parkeren en er zijn meer grondgebonden woningen toegevoegd. Dat lukte

niet binnen de oorspronkelijke, krappe verkaveling en dus is er in 2003 een nieuwe invulling voor een deel van Spoorwijk bedacht. Het stedenbouwkundig plan gaat uit van een wand in vier lagen met appartementen langs het spoor; de rug van de wijk. Daarnaast langs de hoofdstructuur een drielaagse bebouwing. De rest van de nieuwbouw bestond voornamelijk uit tweelaagse eengezinswoningen plus eventueel een toegevoegde halve derde bouwlaag. De meest recente herstructurering betreft het bouwen van 154 woningen ter plaatse van de Jonathanstraat, Schimmelweg, Van Meursstraat en Dr. Schaepmanstraat, welke tussen 2020 en 2022 gerealiseerd zijn. Ook hier is in grote lijnen de oorspronkelijke stedenbouwkundige structuur gevolgd. Schaapherderstraat e.o. Het complex aan de Schaapherderstraat e.o. is een in hofstructuur opgezet complex volkswoningen uit 1921-1923 naar ontwerp van de gemeentearchitecten W. Greve en A. Pet in de voor die periode kenmerkende baksteenarchitectuur. In reactie op de grootschalige negentiende-eeuwse speculatiebouw van arbeiderswoningen werd al vanaf 1854 op beperkte schaal sociale woningbouw gebouwd met als doelstelling woningen van behoorlijke kwaliteit te bouwen voor de arbeider. Toen de Woningwet van 1901 van kracht was geworden werd de volkswoningbouw pas goed aangepakt zowel door de gemeente als door woningbouwverenigingen.

Een klein aantal van deze woningbouwprojecten werd in de vorm van een hof gerealiseerd. De hoven uit de eerste helft van de twintigste eeuw sluiten sterk aan bij de typologie van de oude liefdadigheidshofjes. De lage woningen zijn veelal gebouwd rond een binnenterrein en toegankelijk via poorten en doorgangen. Het gehele complex bestaat vaak uit een binnen- en buitenring. Dat in die periode soms werd gekozen voor hofbouw heeft te maken met de rust en beslotenheid die deze manier van wonen bood en waarvan men dacht dat het een gemeenschapszin bevorderende uitwerking zou hebben. Een van de weinige bewaard gebleven Haagse voorbeelden

Stedenbouwkundig accent - symmetrische opzet as

Tuinstadkarakter

Arbeiderswoningen Spoorwijk

BIJLAGE 2A: RUIMTELIJKE CONTEXT

van sociale woningbouw met een dergelijke opzet is het complex rondom de Schaapherderstraat. De hof bestaat uit een binnen- en een buitenring, die doorsneden wordt door de Schaapherderstraat. Aan de binnenring, die toegankelijk is via twee eenvoudige bakstenen poortdoorgangen in de Schaapherderstraat, staan de woningen rondom een pleintje met twee kleine plantsoenen. De twee poortdoorgangen met rondboogvormige openingen zijn architectonisch verbijzonderd en bezitten een extra bouwlaag met zelfstandige kappen. De binnenring heeft de gebruikelijke rechthoekige vorm, maar de buitenring is afwijkend en dijt aan de zijkanten uit. Deze ongebruikelijke vorm heeft te maken met de inpassing van de hof in het door architect Berlage ontworpen stratenpatroon van Spoorwijk. Het complex maakt een vriendelijke, bijna dorpse indruk. De woningen van de binnenring bestaan uit lage eengezinshuizen met door rode pannen gedekte daken. De buitenring bestaat uit tweelaagse portiekwoningen eveneens gedekt met door rode pannen gedekte daken. Op twee hoeken van de buitenring zijn winkelpanden ontworpen, die verbijzonderd zijn met bakstenen randen in de gevels en etalageramen in een bakstenen omlijsting. De winkelpanden zijn later gewijzigd in woningen. De oorspronkelijke gezamenlijke tuinen tussen de binnen- en buitenring zijn opgedeeld en toegevoegd aan de individuele aangrenzende (kleine) tuinen.

De baksteenarchitectuur is rustig en sober, met een enkele versiering boven de deuren en de vensters in de vorm van een witgeschilderde betonnen latei en opvallende trapeziumvormige portiekingangen. De oorspronkelijk houten vensters en ramen met roedeverdeling zijn in 1986 vervangen door kunststof exemplaren met een andere indeling en daarboven betonnen lateien.

Waardering complex Schaapherderstraat e.o. Woningbouwcomplex van stedenbouwkundige waarde vanwege de opbouw in een besloten opzet, waaraan de gedachte van een gemeenschapszin bevorderende samenhorigheid ten grondslag lag. Het is van cultuurhistorische waarde als goed bewaard gebleven voorbeeld van sociale woningbouw uit het Interbellum. Tevens bezit het zeldzaamheidswaarde als een van de laatst overgebleven Haagse voorbeelden van sociale woningbouw rondom een hof. Het complex Schaapherderstraat e.o. heeft geen monumentale status en ligt niet in een beschermd stadsgezicht. Waardevolle kenmerken: • de schaal en gelaagdheid van de wijk; • de symmetrie, uniformiteit en verwevenheid van het stedenbouwkundige plan en de architectuur; • de afwisseling van pleinen, lanen en straten; • stedenbouwkundige accenten op belangrijke zichtassen en kruisingen; • herkenbare hoofdstructuur van de Berlagiaanse stedenbouwkundige aanleg van brede gevorkte hoofdassen en besloten binnenruimten; • het tuinstadkarakter van de wijk: veel korte straatjes en lange straten die gebogen lopen zodat lange zichtlijnen tot de uitzondering behoren, met beschutte openbare ruimten en relatief lage huisjes en brede straten met bomen; • de baksteenarchitectuur met duidelijke gevelbeëindigingen en hoekoplossingen.

Uniformiteit in de bouwblokken en aaneengesloten straatwanden

Gelaagdheid in bouwhoogtes

Volledig adres complex: Schaapherderstraat 1 t/m 37, 2 t/m 38, Oltmansstraat 13 t/m 67a, Amazonestraat 2 t/m 28, Potgieterstraat 11 t/m 53 en Alberdingk Thijmstraat 30 t/m 68.

Besloten binnenwereld - het hof

BIJLAGE 2A: RUIMTELIJKE CONTEXT

Stedenbouwkundige analyse

Stedenbouwkundige waarden

Het ensemble voegt zich als een diamant in het hart van de wijk. De buitenranden worden ingegeven door de gevorkte hoofdas (Alberdingk Thijmstraat en de Potgieterstraat) en de Hasebroekstraat in het zuiden. Het ensemble wordt doorkruist door de Oltmansstraat en Amazonestraat. De oost-west straten vormen weeflijnen tussen de stedenbouwkundige opzet van Spoorwijk (evenwijdig aan en haaks op de spoorlijn) en de orthogonale structuur van het Laakkwartier. A-symmetrie: de vork De opbouw van de vork is A-symmetrisch. De Alberdingk Thijmstraat heeft een stedelijkere en ruimere opzet dan de Potgieterstraat. Dit verschil komt tot uiting in de stedenbouwkundige ruimtes langs de vork (van verschillend formaat), de hiërarchie van straten en de volumeopbouw/ bebouwingstypologie aan beide zijden van de vork. De westelijke zijde van de vork is reeds getransformeerd, terwijl de oostelijke zijde nog bestaat uit de oorspronkelijke bebouwing van Spoorwijk.

A-symmetrie: de 'Vork'

Het ensemble kent in opbouw een hoogteopbouw en een verloop van een breed naar smaller profiel vanaf de kop (het Alberdingk Thijmplein) richting de hoekpunten van de Oltmansstraat. Deze kop en hoekpunten vormen stedenbouwkundige accenten.

Versmallen en verbreden

Gesloten hoeken

Geschakelde volumes

Symmetrie: de midden-as Langs de midden-as van de vork kent het ensemble een symmetrische (monumentale) opzet, met stedenbouwkundige, architectonische en landschappelijke accenten van de kop (het Alberdingk Thijmplein) tot de staart (de Oltmansstraat). Langs deze as wordt het ensemble doorsneden door de Schaapherderstraat, en hier bevindt zich het hof. Het hof is toeganelijk via twee poortdoorgangen in de midden-as waarmee de overgang tussen binnen en buiten wordt benadrukt.

Aaneengesloten gevel C

B

A

A

Getrapte opbouw gevel

Volumeopbouw: schaalovergang binnen- en buitenwereld

BIJLAGE 2A: RUIMTELIJKE CONTEXT

Symmetrie: monumentale as

Samenhang: doorgaande gevel en verspringende rooilijnen

Volumeopbouw: schaalovergang binnen- en buitenwereld De stedenbouwkundige opzet van het hof met een binnenen buitenring is duidelijk herkenbaar. In volumeopbouw onderscheidt de buitenrand zich door een hogere bouwhoogte ten opzichte van de lagere bouwhoogte aan de binnenzijde. De schaalovergang tussen binnen en buiten wordt onder andere gearticuleerd door de onevenwijdige kappen. Dit zorgt ook voor voldoende licht- en lucht in de binnenterreinen. Samenhang: doorgaande gevel en verspringende rooilijnen Langs de buitenrand heeft het ensemble aaneengesloten gevelwanden. De straten die het ensemble doorsnijden van oost naar west dragen ook bij een samenhangend gevelbeeld. Dit wordt bereikt onder andere de buiging van de straat waardoor er geen lange zichtlijnen ontstaan, gesloten hoeken, verspringende rooilijnen en het gebruik van hoge- en lage tuinmuren. De hoekovergangen zijn vormgegeven volgens de hiërarchie van de straten. Zo heeft de Oltmansstraat, als doorlopende buurtstraat, dichte hoeken die stedenbouwkundig verbijzonderd met een verspringende rooilijn. Door het versmallen en verbreden van de straat wordt de overgang naar de binnenwereld hier geaccentueerd. De Amazonestraat is echter geen doorgaande straat en deze is stedenbouwkundig niet verbijzonderd. De gevels aan weerszijden staan in één rooilijn, de straatwand is hier dominant.

A-symmetrie langs de 'Vork'

Accenten en symmetrie langs de monumentale middenas

Hoek- en schaalovergang tussen de binnen- en buitenwereld

Verwevenheid stedenbouw en architectuur Kenmerkend is de verwevenheid tussen het stedenbouwkundige plan en de architectuur. Dit samenspel tussen de rooilijnen, de dakvorm, het gevelontwerp, de voorzones en de buitenruimte draagt bij aan de herkenbaarheid van het ensemble. Deze verwevenheid is zichtbaar in stedenbouwkundige en architectonische accenten op belangrijke plekken. De samenhang van het ontwerp komt terug in de horizontaliteit, verwerkt in onder andere de gevelindeling en het metselwerk.

Aangesloten gevelbeeld

Samenhang door hoge en lage tuinmuren

Horizontaliteit in het metselwerk

BIJLAGE 2A: RUIMTELIJKE CONTEXT

Bijlage 2b: Onderbouwing sloop-nieuwbouw Opgesteld door Hof Wonen Afwegingsnotitie Sloop Schaapherderstraat In navolging van RIS309743 over onderbouwing de Sloop van de Dreven-Gaarden-Zichten, lichten we via deze afwegingsnotitie toe waarom de keuze tot sloop van project Schaapherderstraat en omgeving weloverwogen is. Hieronder wordt beschreven hoe we tot de weging van sloop versus renovatie zijn gekomen. Systematisch, aan de hand van de 11 criteria uit het Amsterdamse sloopkader. Inleiding project Schaapherderstraat e.o. Het complex Schaapherderstraat is gebouwd in 1923 en omvat 117 eengezinswoningen en 104 beneden-/bovenwoningen (totaal 221 verhuurbare eenheden). Uniek aan deze buurt is het gesloten hof aan de Schaapherderstraat. Sinds 2019 is Hof Wonen (voorheen Vestia) bezig met de planontwikkeling van een sloop-nieuwbouwopgave van dit complex. Gemeente Den Haag ontwikkelt het Plan Uitwerkingskader (PUK) dat een ruimtelijke visie op hoofdlijnen biedt, zodat de nieuwe ontwikkeling past in het bestaande stedelijke weefsel. Deze ontwikkeling sluit aan op de ambitie uit de Agenda Ruimte voor de stad (RIS295016) waarin de woningbouwopgave voor Den Haag wordt omschreven in een drieslag: verdichten, vergroenen en verduurzamen. 1.

Schaalniveau plannen Den Haag zal door de verwachte groei nog verder verdichten. Dit heeft impact op onder andere de gebouwde omgeving en het bestaande verkeerssysteem. Door mobiliteit, ruimte, mensen, voertuigen en de organisatie van mobiliteit zo goed mogelijk te verbinden met elkaar, kunnen we meer doen op de schaarse oppervlakte van Den Haag (Omgevingsvisie Den Haag 2050). Het complex Schaapherderstraat ligt in de buurt Spoorwijk, op loopafstand van station Moerwijk (binnen 500 m). Door de nabijheid van dit station, geldt er een lagere parkeernorm.

BIJLAGE 2B: ONDERBOUWING SLOOP-NIEUWBOUW

2.

Hierdoor is de verdichting die er voor ogen is, passend. Daarnaast worden er door de ontwikkeling van Laakhavens meer voorzieningen toegevoegd in de nabije omgeving. Ook dit leidt ertoe dat de voorziene verdichting nauwelijks extra druk op de bestaande stad veroorzaakt.

Het afwerkingsniveau van de woningen zoals stuclagen, binnendeuren en schilderwerk zijn veelal aan het einde van de technische levensduur. Ook constructieve onderdelen zoals (houten) vloerdelen en daken hebben het einde van de technische levensduur bereikt.

Het aandeel sociale huurwoningen is in dit deel van de buurt 56%. In de wijk Laakkwartier en Spoorwijk ligt het aandeel sociale huurwoningen op 33%. Er wordt gestreefd naar een gevarieerd woonmilieu. Door te verdichten wordt het mogelijk om het aantal sociale woningen voor de stad ten minste tegelijk te houden, én betaalbare koopwoningen toe te voegen, waardoor een gevarieerder woonmilieu ontstaat. Door deze ontwikkeling bieden we Spoorwijkers de kans om wooncarrière te maken in hun eigen buurt. Het aantal woningen groeit van 221 sociale huurwoningen, naar 221 sociale huurwoningen en 43 betaalbare koopwoningen, in totaal 264 woningen.

Hof Wonen heeft de mogelijkheid onderzocht om de woningen te renoveren. De kosten om het bestaande vastgoed te verbeteren tot label A en het gas uit de woningen te verwijderen, zijn hoger dan €250.000 per woning. De slechte bouwfysische staat van de woningen is chronisch te noemen. Met een hoogniveau renovatie kunnen niet alle woontechnische problemen worden opgelost. Aangezien de kosten voor het realiseren van nieuwbouw lager zijn per woning dan het uitvoeren van deze hoogniveau renovatie, is er in 2019 door Hof Wonen logischerwijs gekozen om in te zetten op sloop-nieuwbouw. Op die manier kunnen er woningen gerealiseerd worden die weer aansluiten bij de huidige en toekomstige bouwtechnische eisen.

Bouwtechnische staat woningen De bestaande woningen zijn gebouwd in 1923. In die tijd werden de woningen gebouwd met houten constructies (houten vloeren en houten kapconstructies) en werd er nog geen isolatiemateriaal toegepast. De woningen werden verwarmd door een haard en de woningen werden geventileerd door middel van natuurlijke ventilatie. In 1987 is het complex grootschalig gerenoveerd, waarbij onder andere de houten gevelkozijnen zijn vervangen door kunststof kozijnen, lateien boven gevelopeningen zijn aangebracht en de dakconstructie is aangepast waarbij na-isolatie is toegevoegd. De technische staat van de woningen is momenteel zeer matig. In de doorvoeren en sandwichpanelen is asbest aanwezig. Ondanks de vervangingsactie zijn er in een aantal woningen nog open verbrandingstoestellen aanwezig. Ook hebben de woningen geen mechanische ventilatie. Met name bij de meergezinswoningen is de brandveiligheid onvoldoende.

3.

Woontechnische staat (comfort) De woontechnische kwaliteit van de woningen is zeer matig. De indeling van de woningen is niet meer van deze tijd en is moeilijk aan te passen naar de huidige wensen. De benodigde technische apparaten en installaties zijn zeer lastig binnen de huidige plattegronden in te passen. Daarnaast hebben de vele, voornamelijk technische, aanpassingen die de woningen in de afgelopen 40 jaar hebben gehad, flink op de beschikbare ruimte gedrukt. Dit is bijvoorbeeld het toevoegen van sanitair in de woningen, waarvoor in veel woningen kastruimte en slaapkamers zijn opgeofferd. De meeste douches zijn gerealiseerd in inbouwkasten in keukens en slaapkamers. Een echte badkamer ontbreekt in de meeste woningen. Ook het installeren van centrale verwarming heeft kostbare ruimte gekost.

Door de verouderde indeling van de woningen, kan gangbare huishoudelijke apparatuur niet gebruiksvriendelijk en -veilig worden opgesteld. Daardoor is bij de bovenwoningen vaak het balkon dichtgemaakt. Hierdoor is de, vaak al kleine, buitenruimte bij de meeste woningen verloren gegaan. Bij eensgezins- en begane grondwoningen wordt de tuin vaak gebruikt als stallingsruimte voor diverse huishoudelijke apparaten, zoals koelkasten. Veel woningen hebben zelf een uitbouw gerealiseerd om meer ruimte aan de woning toe te voegen. De (kwaliteits)staat en bouwwijze van de uitbouwen is erg verschillend. In de beneden- en bovenwoningen is er sprake van geluidsoverlast door contactgeluid, vanwege de houten vloeren. De maatvoering in deze woningen is volgens vooroorlogse standaarden. Hierdoor zijn de plafondhoogtes op verdiepingen behoorlijk laag en zijn ook deurposten aan de lage kant. Doordat de bovenverdiepingen schuine kappen hebben, zijn de slaapkamers behoorlijk klein en niet efficiënt indeelbaar. De trappen in alle woningen zijn te steil volgens de huidige normen.

voornaamste reden voor deze samenwerking, was dat Heembouw B.V. door Haag Wonen geselecteerd was voor de ontwikkeling en uitvoering van een naastgelegen project (nu bekend als Haagse Hendrik). Heembouw B.V. is dus bekend met de (achtergrond van deze) wijk. In het najaar van 2019 is gemeente Den Haag voor het eerst benaderd om haar op de hoogte te brengen van de mogelijke ontwikkeling aan de Schaapherderstraat en omgeving. In 2020 is het project in het Haagse Initiatieven Team (HIT) besproken en positief beoordeeld. Tot eind 2021 hebben Hof Wonen en Heembouw B.V. het plan doorontwikkeld. Vervolgens is het een tijd stil komen te liggen vanwege gebrek aan capaciteit bij gemeente Den Haag. 6. Aangezien dit project gefinancierd wordt met middelen van de Brabantse woningcorporatie Mooiland, stond er veel druk op de planning van de gehele gebiedsontwikkeling. Om die reden heeft gemeente Den Haag in het najaar van 2022 al medewerking gegeven aan een actiegebiedaanwijzing aan Hof Wonen. Inmiddels is de actiegebiedaanwijzing afgelopen en zijn er nog minder dan 20 actieve huurcontracten. De woningen die nog verhuurbaar zijn, worden via een leegstandsbeheerder tijdelijk verhuurd. Alle andere woningen worden dichtgezet.

De woontechnische staat verbeteren is maar beperkt mogelijk met een renovatie. Het fysieke comfort kan slechts deels verbeterd worden. Om dit te kunnen realiseren, zal echter een deel van het huidige gebruiksoppervlak ten koste gaan van technische installaties. Kortom: de woningen voldoen niet meer aan de wensen en eisen van deze tijd en zijn ook niet naar deze wensen en eisen te renoveren. 4.

Doorlooptijd en uitvoering In het najaar van 2018 heeft Hof Wonen het complex Schaapherderstraat onderzocht en is tot de conclusie gekomen dat een grootschalige aanpak noodzakelijk is. Al spoedig werd duidelijk dat een sloop-nieuwbouwopgave de voorkeur kreeg. In 2019 is de samenwerking met ontwikkelende aannemer Heembouw B.V. begonnen. De

Toen Hof Wonen nog Vestia was, waren de middelen om te investeren in onderhoud en realisatie van nieuw vastgoed zeer beperkt. Dit had te maken met het feit dat Vestia een saneringscorporatie was, veroorzaakt door de financiële problemen vanwege het derivatendebacle. Er is in 2021 een samenwerking aangegaan met woningcorporatie Mooiland uit Grave. De investeringscapaciteit van Mooiland was toentertijd te hoog. Er was te weinig vastgoed om in te investeren. Daarom is er een overeenkomst gesloten waarin wordt afgesproken dat dit project voor rekening en risico van Mooiland wordt ontwikkeld.

In het voorjaar van 2023 heeft de gemeente een projectleider beschikbaar gesteld en is de gebiedsontwikkeling opnieuw opgestart. Sindsdien werken de gemeente, ontwerpers, aannemer en Hof Wonen aan de ontwikkeling van het gebied. 5.

Financiële aspecten Gezien de kosten voor renovatie naar gasloosniveau significant hoger zijn dan de bouw van nieuwe woningen, heeft Hof Wonen gekozen voor een sloopnieuwbouwopgave. De mogelijkheid tot verdichting in dit gebied en het realiseren van een grote differentiatie in woningen, versterkt deze keuze.

Sociale effecten en bewonersinvloeden Sinds 2020 is er overleg en participatie met de bewoners van complex Schaapherderstraat. Uit bewonersonderzoek is gebleken dat meer dan de helft van de bewoners, de voorkeur geeft aan sloop-nieuwbouw, omdat zij niet geloven dat de woningen nog voldoende gerenoveerd kunnen worden. Dit heeft voornamelijk te maken met de technische staat van de woningen en de onpraktische indeling (volgens huidige maatstaven). Veel van de toenmalige bewoners zijn positief over de buurt en de helft van hen wil ook in Spoorwijk blijven wonen. In het sociaal plan, dat Hof Wonen samen met de klankbordgroep heeft samengesteld, is een terugkeerregeling afgesproken. Dit betekent dat alle oud-bewoners van het complex Schaapherderstraat, recht hebben op terugkeer in de nieuwbouw. Eind 2022 heeft de gemeente medewerking verleend om de bewoner met urgentie te verhuizen, door middel van een actiegebiedaanwijzing (RIS313684 Medewerking actiegebiedaanwijzing Stuwstraat en Schaapherderstraat). Begin april 2024 is 91% van alle bewoners verhuisd. Door tijdelijke verhuur en leegstandsbeheer wordt de wijk zo goed mogelijk leefbaar gehouden totdat de woningen worden gesloopt.

BIJLAGE 2B: ONDERBOUWING SLOOP-NIEUWBOUW

7.

Effecten op woonomgeving Sinds 1984 is de bebouwing in Spoorwijk grotendeels vernieuwd. Het plangebied, Schaapherderstraat e.o., bestaat echter nog uit de originele bebouwing. Spoorwijk is in de jaren ‘20 van de vorige eeuw gebouwd als arbeiderswijk op basis van de tuinstadgedachte, met kenmerkend de woningen rond een hof. Sloop-nieuwbouw in combinatie met de gewenste verdichting verandert de ruimtelijke opzet en verhoudingen van de wijk. Het toevoegen van woningen en het verbeteren van de leefbaarheid is vanuit gemeentelijke doelstelling zeer gewenst. De Schaapherderstraat e.o. kent geen monumentale status en ligt niet in een beschermd stadsgezicht, maar deze locatie vraagt wel om een zorgvuldige aanpak bij de ontwikkeling van het geheel. De beoogde ontwikkeling geeft een eigentijdse invulling aan de cultuurhistorische en stedenbouwkundige waarden. De herontwikkeling zal daarom in lijn moeten zijn met de cultuurhistorisch waardevolle kenmerken. Het huidige gesloten hof van de Schaapherderstraat, wordt niet meer gebruikt zoals deze ooit bedoeld is. Het aanwezige groen is afgesloten met een hek en het tuinstadgevoel is bijna niet meer terug te zien. Voor mensen die buiten het hof wonen, voelt het hof gesloten en besloten aan. Zij maken er geen gebruik van, terwijl het openbaar toegankelijk is. Volgens Berlagiaans ontwerp, zijn de hofjes en straten bedoeld voor ontmoeting.

Daarom worden in het nieuwe plan de auto’s in het binnengebied uit de straten geweerd. Er worden twee ruime parkeerkoffers gerealiseerd, waar voldoende parkeergelegenheid komt. Deze parkeerkoffers liggen besloten tussen de gebouwen en zullen niet worden ingericht als ontmoetingsplek.

BIJLAGE 2B: ONDERBOUWING SLOOP-NIEUWBOUW

Het hof aan de Schaapherderstraat transformeert van een gesloten hof, naar een open hof. Met het nieuwe hof creëren we openheid in het middelpunt van de gebiedsontwikkeling. Door dit open hof te creëren, wordt het veel toegankelijker voor alle bewoners van het gebied. Het nieuwe hof heeft een groter openbaar oppervlak dan het huidige hof. Hierdoor is er in het hof veel ruimte om dit te vergroenen en klimaatadaptief in te richten. De stoepen in de bestaande gebouwde omgeving zijn smal en worden veelal geblokkeerd door scooters en fietsen. Door de stoepen te verbreden en slim om te gaan met (fiets) parkeren, worden de straten voetganger-vriendelijk. Het Plan Uitwerkingskader (PUK), zorgt voor een ruimtelijke visie op hoofdlijnen en een kader van planologische, ruimtelijke en functionele randvoorwaarden. Het PUK borgt dat de nieuwbouw voldoende aansluit bij de bestaande stedenbouwkundige context. 8.

Identiteit, imago en cultuurhistorisch belang Het woningbouwcomplex is van stedenbouwkundige waarde vanwege de opbouw in een besloten opzet. Het is een goed bewaard gebleven voorbeeld van sociale woningbouw rondom een hof uit het Interbellum en daardoor van cultuurhistorische waarde. De bebouwing bestaat uit gemeentelijke woningwetwoningen en heeft een uniform karakter. De opzet past in de stedenbouwkundige visie van die tijd, waarbij het individuele huis ondergeschikt wordt gemaakt aan de straatwand. Huizenblokken worden tot één harmonisch geheel samengevoegd. Pleinen, straatverbindingen en hoogteaccenten op belangrijke zichtassen en kruisingen complementeren dit geheel. De herontwikkeling zal in lijn zijn met de cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardevolle kenmerken, zoals deze nu in het gebied te vinden zijn.

9.

Tijdsbeeld en marktomstandigheden Door toename van met name het autobezit is de woonomgeving in Spoorwijk drastisch veranderd. De voortuinen maakten plaats voor de geparkeerde auto en het verkeer op straat werd drukker. Ook heeft de instroom van nieuwe bewoners er onder andere toe geleid dat de sociale samenhang tussen bewoners in de wijk sterk verminderde. In 1984 heeft de gemeenteraad Spoorwijk daarom aangewezen als stadsvernieuwingswijk. Eind jaren ’90 en begin jaren 2000 is de herstructurering grotendeels doorgevoerd. In het projectgebied heeft deze herstructurering nog niet plaatsgevonden. De straten worden niet meer gebruikt waarvoor deze ooit bedoeld waren, namelijk het creëren van gemeenschapszin en elkaar ontmoeten. Door het veranderde tijdsbeeld, waarbinnen de auto een groot goed is geworden, is het ook niet mogelijk om binnen de huidige stratenpatronen de gewenste kwaliteit te behalen. Een groot deel van het overige bezit van Hof Wonen in Spoorwijk, is sinds de grootschalige herstructurering vanaf 1996 al vernieuwd door sloop-nieuwbouw. Behalve sociale huurwoningen zijn ook koop- en huurwoningen voor het middensegment gerealiseerd. Dit zorgt voor een gevarieerdere wijk, waar Spoorwijkers de kans krijgen wooncarrière te maken.

10. Energie en duurzaamheid Vanuit het oogpunt van energieprestatie, zijn de woningen niet meer voldoende te renoveren naar een gewenst en acceptabel niveau. Het huidige energielabel varieert van label C t/m G (voornamelijk label E en F). Er is in sommige woningen nog enkelglas aanwezig. In alle woningen is sprake van ongeïsoleerde spouwmuren en kruipruimten. Moederhaarden zijn sinds 2000 wel grotendeels vervangen door CV-ketels. Door de slechte isolatie, is het energieverbruik in de woningen hoog. In een groot deel van de woningen is het vochtig, waardoor schimmelplekken ontstaan.

Door de indeling van de woningen, ontworpen naar de standaarden van begin 1900, is er weinig ruimte voor nieuwe technische installaties. Dit is de hoofdreden dat de woningen zeer moeilijk te renoveren zijn naar de huidige energieprestatie eisen. Wanneer de woningen gerenoveerd zouden worden, is nooit de gewenste energieprestatie kwaliteit te behalen, terwijl het kostbaarder is dan energiezuinige nieuwbouw. De nieuwe woningen zullen aardgasvrij zijn en voldoen aan de huidige bouw- en verduurzamingseisen. De buitenruimte is sterk versteend en er zijn weinig bomen in het plangebied. De sloop-nieuwbouwopgave maakt het mogelijk om de straatprofielen te verbreden en zo voldoende ruimte te maken voor vergroening. 11. Woningdifferentiatie en doelgroepen De huidige bebouwing bestaan uit eengezinswoningen en beneden-bovenwoningen. Het nieuwe plan voor Schaapherderstraat maakt Spoorwijk diverser. Het bestaat naast de één-op-één vervanging van het aantal sociale woningen ook uit een deel koopwoningen. De sociale huurwoningen zullen geschikt zijn voor verschillende doelgroepen: eenpersoonshuishoudens, gezinnen en levensloopbestendigheid krijgen een plek in de buurt. Ook de typologie van de woningen is divers, er worden grondgebonden eengezinswoningen, benedenbovenwoningen en appartementen gerealiseerd.

De toevoeging van betaalbare koopwoningen bevordert de mogelijkheden binnen Spoorwijk om stappen te maken in de wooncarrière. Dit sluit aan bij de ambitie voor een rechtvaardige en inclusieve stad.

Samenvattend Na uitvoerig onderzoek is gebleken dat renovatie zeer kostbaar is en niet alle problemen op kan lossen. De te bereiken kwaliteit blijft matig op het gebied van gebruikskwaliteit, akoestiek, energiezuinigheid en brandveiligheid. Daardoor kunnen de woningen niet op een voldoende hoog niveau gereed worden gemaakt voor de toekomst. Ook doordat er in de afgelopen tientallen jaren verschillende aan- en uitbouwen door de bewoners zelf zijn gerealiseerd, van erg diverse maat, bouwwijze en kwaliteit, wordt het renoveren van de woningen sterk bemoeilijkt. Daarnaast biedt sloop-nieuwbouw veel kansen om aan de hoge ambities van gemeente Den Haag en Hof Wonen te voldoen. Samen wordt er gestreefd naar een gedifferentieerd Spoorwijk, waar voor iedereen een plek is en waar bewoners wooncarrière kunnen maken. Ook zorgt deze sloop-nieuwbouw opgave voor een kleine verdichting in het aantal woningen. De nieuwe woningen worden van flink hogere kwaliteit, dan het niveau waartoe de bestaande bebouwing te renoveren valt. Op het gebied van energiezuinig gebruik van de woningen, wordt veel gewonnen. Daarnaast biedt het slopen van de huidige bebouwing kansen om de openbare ruimte op een goede manier in te richten die passend is bij de behoeftes van nu.

Door de ontwikkeling blijft de basis een groot aantal sociale huurwoningen, aangevuld met een koopprogramma waardoor differentiatie in typen en doelgroepen wordt beoogd en de huidig bestaande eenzijdigheid wordt doorbroken. Het draagt bij aan het verminderen van leefbaarheidsproblemen.

BIJLAGE 2B: ONDERBOUWING SLOOP-NIEUWBOUW

Bijlage 2c: Participatieverslagen Opgesteld door Hof Wonen

•

13 oktober 2023 - Vlaggentocht

•

6 maart 2024 - Participatieavond

•

26 maart 2024 - Gesprek met de BOS (bewonersorganisatie Spoorwijk)

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Verslag vlaggentocht 13 oktober 2023

Een wandeling met buren door de Schaapherderstraat en omgeving

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Voor u ligt een impressie van de vlaggentocht van 13 oktober 2023 door de Schaapherderstraat en omgeving in Spoorwijk. Alle huurders van Hof Wonen maar ook particuliere bewoners (kopers o.a.) uit de buurt hebben een uitnodiging ontvangen. Een aantal bewoners heeft met ons meegelopen en hun ideeën gedeeld.

Deelnemers: - Klankbordgroep en bewoners uit de wijk - Gemeente Den Haag: Sylvan Muijlwijk, Kylie Maat - Hof Wonen: Linda Klaassen, Fleur van Reisen – Renaud, Anne-Marieke Olsthoorn - Heren 5 architecten: Merijn de Jong, Joanna Kosowicz - Fotograaf: Leonard Faustl

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

VLAGGENTOCHT: START IN DE BUURTKAMER

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Startpunt : Buurtkamer

Het plan & de route De start begon met een kopje koffie onder een tent en elkaar leren kennen. De eerste groep is meteen vertrokken, daarna was de tweede groep ook klaar om te gaan. De buurt bestaat voornamelijk uit oude arbeiderswoningen, gebouwd in de jaren '20. Vanaf station Moerwijk is de wijk vanaf de jaren '90 stap voor stap vernieuwd. Het geel gearceerde gebied in de afbeelding hiernaast, betreft het sloopgebied. Hier zal het hernieuwde gebied Schaapherderstraat gebouwd worden. De deelnemers wandelden in twee groepen. In de afbeelding hiernaast, zijn de looproutes weergegeven met de stippellijnen. De wijk heeft vele verschillende karakters, daarom zijn alle kanten bezocht. Bijzonder aan de huidige plattegrond zijn de groene gebieden. Vooral het hof van de Schaapherderstraat roept veel emotionele reacties op bij bewoners en omwonende. Verder heerst er echte dorpsgevoel in de wijk. Fotograaf Leo Faustle liep met de groepen mee. Hof Wonen en Heren 5 architecten hebben ook foto’s gemaakt.

Nieuw plangebied

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

METEEN IN GESPREK

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

De vragenlijst Tijdens de vlaggentocht hebben bewoners een vragenlijst ingevuld. Hiernaast is een voorbeeld te zien. Deelnemers en bewoners kunnen hun reactie ook mailen naar: schaapherderstraat@hofwonen.nl

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

WAT ZIEN DE BEWONERS IN DE STRAAT?

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Er ligt veel vuilnis op publiek terrein.

De staat van de woningen is slecht

Grasveld is niet toegankelijk

Mensen laten hun honden hier loslopen.

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Het groen is echt belangrijk in de buurt!

WAT ZIEN WE IN DE OPENBARE RUIMTE?

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Hier ben ik opgegroeid. Ik ken veel mensen uit de buurt.

Bankje of een stoel voor het huis is fijn.

Overdekte entree is positief. Kunst maakt de buurt speciaal. Ik vind het mooi bedacht.

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Sommige tuinen zijn onverzorgd. Vroeger waren er geen schuttingen!

Goed afsluiten van de stegen is belangrijk voor de veiligheid

Het is fijn om ruimte te hebben voor een bank voor de deur

Het hof is een ontmoetingssplek : een hart voor de buurt!

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Het groen is echt belangrijk in de buurt! Het park kan toegankelijker…nu moeten we omlopen

GROEN

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Reacties … Afval:

•

Groen:

• • • •

Zwerfafval waait overal rond Waardering voor het groen en onderhoud is belangrijk Niet toegankelijk…kan beter Te weinig openbare bankjes en voorzieningen voor kinderen Te weinig bomen in de straten

Overgangen: • Smalle stoepen lastig in combinatie met groen • Waardering brede stoepen en ruimte voor een bankje voor het huis • Bestrating in slechte conditie • Overdekte entrees worden gewaardeerd Verkeer: • Veel files • Kruispunt Hildebrandstraat niet veilig ivm verkeer

… en ideeën

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓

Liever Unifor Speelp Mande Wijkbe Rioleri Parker Plein v Schets Samen

Door de ogen van Hof Wonen: De sfeer was goed, en vol echte emotie. De bewoners geven aan zich te hebben neergelegd bij het sloopbesluit, maar het er heel moeilijk mee te hebben. Meerdere bewoners willen dan ook in de wijk blijven en sommige ook terugkeren in de nieuwbouw. “Ik buk wel als de sloopkogel erin wordt geslagen”, was het statement van een van de bewoonsters.

Nieuw ontwerp

• Bewoners voelen zich gehoord door in gesprek te “mogen” met de

• Er is angst voor kleine tuintjes “zoals bij Haag Wonen”

architect. Er werd meerdere keren aangegeven dat zij al sinds begin het jaar vragen om mee te mogen denken;

• Bewoners geven aan grote waarde te hechten aan hun achter én voortuin. De achtertuin om in te zitten en de voortuin voornamelijk als buffer tussen openbaar gebied en voordeur; en voor contact met de buurt. • Bewoners die nu niet in de Schaapherderstraat wonen, geven aan

het hof nooit te gebruiken. Ondanks dat het vrij toegankelijk is, voelt het gesloten en besloten.

• Huidige bewoners reageerden zeer positief op de huidige ontwerpen. Voornamelijk het open hof aan de Schaapherderstraat/Oltmansstraat werd als zeer waardevol gezien; (Jonathanstraat);

• Autovrije/luwe straten werd in eerste instantie wat afwijzend op gereageerd, men is nu erg gewend aan de auto voor de deur;

• Veel groen vonden de bewoners fijn om te zien; • Er werd veel zorg uitgesproken over de maatvoering van de

woningen/het aantal slaapkamers. Er wonen veel grote gezinnen die willen terugkeren in Spoorwijk. Vier kamerwoningen zijn daarom heel erg gewenst.

• Groen wordt als zeer waardevol gewaardeerd. Zowel het groen voor de tempel als het Hof van Heden zijn bewoners blij mee. Ze hebben wel het gevoel daar “niet te horen” en zien daarom graag een stuk groen dat wel als “van hen” voelt terug in het gebied.

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

NAGESPREK

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Samenvatting: het dorpse behouden en nieuwe kwaliteit toevoegen Vervolg en kans: een nieuwe traditie Bijzonder opvallend was het dorpse gevoel dat de bewoners noemden. Daar ligt hun kracht, die van het collectief!. De mensen kennen elkaar en voelen zich veilig in de buurt. Omdat de wijk best afgeschermd is van de stad door grotere verkeersassen (spoor en S105) is het heel rustig, bijna tè verborgen, gelegen in de hart van de buurt. Aan de andere kant zijn er wel meningen dat er niet genoeg gebeurt in de wijk. De meningen over het groen in de wijk lopen uiteen. Bewoners vinden de groene pleinen mooi maar onvoldoende toegankelijk. Er zijn niet genoeg of soms überhaupt geen straatmeubels in de publieke ruimte. Dat zou erg gewaardeerd worden door de oudere mensen. De bewoners missen bomen in de smalle, nu stenige, straten. De scheiding tussen het eigen huis, de stoep en de straat verschilt per woning. Niet iedereen heeft dezelfde behoeften en onderhoudt zijn eigen voortuin met zorg. Fietsen of scootmobielen op de stoep of tegen een muurtje geplaatst kunnen problemen veroorzaken. Mensen die niet goed ter been zijn worden zo in hun beweging beperkt. Verder zijn de meeste stoepen niet breed genoeg en er zijn geen plekken voor kinderen om te spelen.

Het was goed voor de bewoners om elkaar te leren kennen en samen naar de buurt te kijken en een blik op de toekomst te werpen. Hof Wonen, de Gemeente en de architect hebben geluisterd en gaan de ideeën en reacties met de projectcommissie bespreken. De architect wil met de projectcommissie kijken naar wat er mogelijk is in het verbeteren van de openbare ruimte en passende overgangen. Ook kunnen we de bewoners op de hoogte houden van het ontwerp en met hen het ontwerp van de nieuwe woningen bespreken Hiermee kan een gedragen ontwerp ontstaan waar de bewoners zich in herkennen en verantwoording voor willen dragen. Tijdens de vlaggentocht werden al goede suggesties gegeven: het is aan de gemeente Den Haag, Hof Wonen, het bouwteam samen met de bewoners om dit verder op te pakken. Zo ontstaat met de vlaggentocht, (lees: het samenkomen in de buurt), hopelijk een mooie, nieuwe en verbindende traditie; en samen met het nieuwe eigentijds herkenbare plan een impuls voor de buurt: in gebouwde en vooral sociale zin!

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Ik houd van mijn tuin en vind die erg belangrijk. Mijn schildpadden lopen daar vrij rond. Zelfs nu begin november zoemen de bijen in het groen. Mijn kleinkind en ik zijn graag buiten. Een grondgebonden woning mag best wat compacter zijn, als de tuin maar niet te klein is : een fijne tuin, die heb ik nu, die wil ik tijdelijk en straks natuurlijk ook in het nieuwe plan!

THUIS

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

BEDANKT!

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Verslag bewonersavond 6 maart 2024

Een avond met bewoners en buren van de Schaapherderstraat en omgeving

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Voor u ligt een impressie van de avond op 6 maart met bewoners en buren van de Schaapherderstraat en omgeving in Spoorwijk. Alle huurders van Hof Wonen maar ook particuliere bewoners (kopers o.a.) uit de buurt hebben een uitnodiging ontvangen. Het was goed om te zien dat de mensen die mee hebben gedaan aan de vlaggentocht er ook waren. Zo was hernieuwd contact een mooie follow-up op de vlaggentocht! Een aantal bewoners heeft met ons aan tafel gezeten en aan de hand van 3 thema’s hun ideeën gedeeld. Dit is op grote vellen verwerkt. Verderop ziet u hiervan de scans. Must, Janna ter Brugge heeft dit in een ‘cirkel’ samengevat. De grote maquette nodigde meteen uit tot gesprek!

Deelnemers: - Klankbordgroep en bewoners uit de wijk - Leden Bewoners Organisatie Spoorwijk (BOS) - Gemeente Den Haag: Kim Schaap, Sylvan Muijlwijk, Jeroen Rijsdijk - Hof Wonen: Linda Klaassen, Fleur van Reisen – Renaud, AnneMarieke Olsthoorn - Heembouw: Jacques de Vos - Must: Janna ter Brugge - Heren 5 architecten: Merijn de Jong

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

DE UITNODIGING

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

LOCATIE: DE WISSEL Jacques de Vos, Heembouw

Kim Schaap, projectleider Gemeente Den Haag

Ramazan

Hellen uit de Oltmansstraat

De thema-tafel Merijn de Jong, heren 5 architecten

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Jeroen Rijsdijk, Namens de Gemeente over Verkeer

Sylvan Muijlwijk, Namens de Gemeente over Stedebouw

Janna ter Brugge, Namens Must over Stedebouw en groen

THEMA’S AAN DE THEMA-TAFEL BESPREKEN BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

THEMA’S AAN DE THEMA-TAFEL BESPREKEN

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

THEMA’S AAN DE THEMA-TAFEL BESPREKEN

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

THEMA’S AAN DE THEMA-TAFEL BESPREKEN

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

SAMENGEVAT IN DE CIRKEL

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

IN GESPREK BIJ DE MAQUETTE

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Een koopwoning vind ik interessant Waar liggen deze en hoeveel kamers heeft de koopwoning?

De 43 grondgebonden koopwoningen

IN GESPREK BIJ DE MAQUETTE

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Hier aan de Albertink Thijm. komen 3-kamer appartementen met een lift voor levensloopbestendig wonen.

De 43 grondgebonden koopwoningen

IN GESPREK BIJ DE MAQUETTE

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Hier aan het straatje en aan het groene hof zijn de 4-kamer woningen bedacht. Ik zoek een woning met veel kamers voor mijn kinderen.

IN GESPREK BIJ DE MAQUETTE

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Anne-Marieke Olsthoorn (Hof Wonen) legt uit.

Hier ligt het nieuwe groene hart van de buurt

IN GESPREK BIJ DE MAQUETTE BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Samenvatting: het dorpse behouden en nieuwe kwaliteit toevoegen Vervolg en kans: een moderne tuinstad In najaar 2023 hebben we met de bewoners een vlaggentocht gehouden. Tijdens deze participatiesessie zijn al ingrediënten opgehaald om het ontwerp van Schaapherderstraat te verbeteren. Veel opmerkingen van bewoners en omwonenden zijn gelijksoortig en ook in lijn met de gesprekken tijdens de vlaggentocht.

Deze avond gingen wij graag in gesprek met de buren van Schaapherderstraat en omgeving. Om te horen hoe zij kijken naar de veranderingen. Ook hier hoorden we vooral dat het kleinschalige karakter in tact moet blijven. Daarnaast zijn er zorgen geuit, zoals angst voor parkeerdruk en verloedering op straat. In Spoorwijk is elkaar ontmoeten op de stoep en voor de woning, van groot belang voor de sociale samenhang. Deze kwaliteiten moeten volgens de bezoekers van de avond terugkomen.

De gemeente, Hof Wonen en ontwerpers zetten nu stappen in de uitwerking van de woongebouwen en de openbare ruimte. De beeldkwaliteit van de gebouwen werd positief beoordeeld, net als de herkenbaarheid met de huidige bebouwing.

De inrichting van de openbare ruimte moet nog worden uitgewerkt. De grote hoeveelheid groen in het schetsontwerp werd zeer gewaardeerd. Met de aandachtspunten van de bewoners gaat Must de openbare ruimte nader uitwerken.

Wanneer het ontwerp van de gebouwen en de openbare verder is gebracht, zal er nogmaals een participatiesessie gehouden worden.

Na aanleiding van de participatieavond zijn Kim Schaap (gemeente Den Haag), Anne-Marieke Olsthoorn (Hof Wonen) en Linda Klaassen (Hof Wonen) in gesprek gegaan met de Bewoners Organisatie Spoorwijk (BOS). Ze hadden nog enkele kritische vragen over het project en wilden graag meer toelichting over de keuzes en vervolgstappen. De BOS vond dat er zorgvuldige afwegingen gemaakt zijn en gaf nog kansen mee voor tijdens de werkzaamheden. Er is afgesproken dat ze op de hoogte gehouden worden van de ontwikkelingen.

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

BEDANKT!

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN

Verslag gesprek met de BOS 26 maart 2024 In gesprek met de bewonersorganisatie Spoorwijk

Verslag AB-vergadering BOS, dinsdag 26 maart 2024 om 19.30 uur, Kantoor BOS, De Wissel Aanwezig: Ingrid Kamminga (Voorzitter), Henny Koot (Vice-voorzitter), Jos Bus (Secretaris), Urmila Sewdajal (Penningmeester), Anne-Marieke Olsthoorn, Linda Klaassen (Hof Wonen), Kim Schaap (stadsprojecten Gemeente Den Haag), en Jorine Smits (Participatie Gemeente Den Haag). Naar aanleiding van de informatiebijeenkomst voor bewoners door Hof Wonen op 6 maart, heeft BOS, Hof Wonen en de gemeente nog een keer uitgenodigd om de wensen van de bewoners en de verwachtingen van Hof Wonen en de Gemeente uit te wisselen. Bezorgdheid, bezwaren en wensen zijn uitgesproken. Er is uitleg gegeven over diverse redenen van welke keuzes er gemaakt worden in de nieuwbouwplannen. Bespreekpunten waren: aantal woningen, koopwoningen, terugkeergarantie, Berlage-stijl, voortuintjes-sfeer, parkeren, pleinen en groen.

Er is besproken welke keuze gemaakt kan worden en wanneer er ook geen andere keuze is. Factoren zijn hierbij uiteraard financieel, maar ook wet- en regelgeving op bouwen, klimaat, groen en natuur (beschermde diertjes), zijn factoren die meespelen. Daarnaast kwam ook duidelijk naar voren dat Spoorwijk een oude wijk is. Gebouwd in een tijd met weinig auto’s. De straatindeling en aanleg van infrastructuur, leidingen en bekabeling zijn smal. Zoals een gezin uit een huis kan groeien en gaat verhuizen naar een groter huis, zo is Spoorwijk uit zijn voegen aan het groeien en we kunnen nu eenmaal niet de oppervlakte van de wijk groter maken. Wel de beschikbare ruimte efficiënt benutten. Dat is een gegeven en vraagt om een voortdurende afweging van keuzes. Voor BOS is deze bovenstaande uitleg heel verhelderend. Op deze manier kunnen bepaalde keuzes begrepen worden, en kan dit uitgelegd worden richting bewoners. Volgens wet- en regelgeving mag er ook niet zomaar de hoogte in gebouwd worden, met nog een woonlaag erboven op. Er is meer behoefte aan parkeerplek, maar ook meer groen vanwege het hitteplan. Kinderen willen spelen met voldoende ruimte, maar ook veilig. Die ruimte is er niet in een oude wijk. Daarom wordt er gekeken naar alle behoeftes en wordt ook overal een stukje op ingeleverd.

Er wordt gekeken om zo veel mogelijk invulling te geven aan de vele wensen voor zover de ruimte het toelaat en de wensen niet tegenstrijdig zijn.

plusfactor van de wijk, en doorgroei mogelijkheden voor de bewoners in de wijk, met een betaalbare koopwoning. De oud bewoners, met terugkeergarantie, hebben een eerste keuze voor een koopwoning alvorens deze op de markt komt. Er komen meer woongelegenheden, dan dat er gesloopt wordt en er komt in verhouding, procentueel evenveel parkeerplek terug. Dat is niet voor iedere woning een parkeergelegenheid. Dat is nu ook niet zo. Samengevat: meer ruimte creëren betekent iets anders inleveren. Er is gekeken naar een evenredige balans in de behoefte. De behoefte en traditie van de voortuintjes in Spoorwijk is uitgelegd en ook als harde wens uitgesproken. Ook hierin: waar wat gecreëerd moet worden, moet er ergens anders wat af. Er is toegezegd dat hier nadrukkelijk goed naar gekeken wordt. De sloop start in oktober 2024 en de oplevering is dan medio/ eind 2027. We bedanken Hof Wonen en de Gemeente voor deze toelichting en we benadrukken om goed te blijven luisteren naar de wensen en opmerkingen van de bewoners.

Belangrijk is ook om te benoemen dat de terugkeergarantie duidelijk benoemd is en gekeken wordt, hoe Hof wonen mensen hier met een persoonlijke aanpak, kan helpen om dat te realiseren. Hof Wonen heeft heel hard gestreden voor 20 2-kamer woningen i.p.v. 40 en er zo meer 3 /4 kamer woningen komen. Er zijn ook een aantal koopwoningen. Hof Wonen erkent dat er ruimte verkocht is, voor betaalbare koopwoningen. Voor de

BIJLAGE 2C: PARTICIPATIEVERSLAGEN