RIS318882 Bijlage Rioolwateronderzoek drugsresten 2023 gemeente Den Haag
Tekst van het document
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag Rioolwater, spiegel van de samenleving
KWR 2023.112| Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
1
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
2
Colofon Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag Rioolwater, spiegel van de samenleving KWR 2023.112| Januari 2024
Opdrachtnummer 404488 Opdrachtgever Gemeente Den Haag Verzonden naar Gemeente Den Haag
Dit rapport is volgens de standaardprocedures van KWR inclusief kwaliteitsborging tot stand gekomen.
Dit rapport is niet openbaar en slechts verstrekt aan de opdrachtgevers van het adviesproject. KWR zal zich onthouden van verspreiding van dit rapport en het rapport derhalve niet verstrekken aan derden, tenzij partijen anders overeenkomen. Opdrachtgever is gerechtigd het rapport te verspreiden mits KWR daarvoor vooraf toestemming heeft verleend. Aan de toestemming voor de verspreiding van (onderdelen van) het rapport kan KWR voorwaarden verbinden. Werkwijzen, rekenmodellen, technieken, ontwerpen van proefinstallaties, prototypen en door KWR gedane voorstellen en ideeën alsmede instrumenten, waaronder software, die in het onderzoeksresultaat zijn opgenomen, zijn en blijven het eigendom van KWR. Ook alle rechten die voortvloeien uit intellectuele- en industriële eigendom, alsmede de auteursrechten, blijven bij KWR berusten en derhalve eigendom van KWR. Keywords rioolwateronderzoek, drugs, gemeente Jaar van publicatie 2024 Meer informatie Thomas ter Laak T 030-6069657 E Thomas.ter.Laak@KWRwater.nl
PO Box 1072 3430 BB Nieuwegein The Netherlands T +31 (0)30 60 69 511 E info@kwrwater.nl I www.kwrwater.nl
Januari 2024© Alle rechten voorbehouden aan KWR. Niets uit deze uitgave mag - zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van KWR - worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier.
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
3
Samenvatting Rioolwater is een ware spiegel van de samenleving. Het rioolwater bevat onder andere resten van drugs die inzicht geven in het drugsgebruik van de bevolking in een bepaald gebied. Dit rapport beschrijft onderzoek over de periode van 27 september t/m 3 oktober 2023. Binnen deze periode is gedurende zeven aaneengesloten dagen het rioolwater onderzocht. In het rioolwater zijn amfetamine (speed), methamfetamine (crystal meth), MDMA (XTC), benzoylecgonine (cocaïne), cannabis (carboxy-THC), en de som van 3-MMC en 4-MMC gemeten om het gebruik van deze drugs te bepalen. In totaal is het rioolwater van 63 % van de inwoners van de gemeente Den Haag meegenomen. Niet alleen de afvalwaterzuiveringsinstallatie (AWZI) Houtrust is bemonsterd zoals in voorgaand onderzoek, maar aanvullend ook strategisch gekozen locaties waarmee onderscheid gemaakt is tussen het drugsgebruik in deelgebied Den Haag Houtrust (in eerdere rapportage Den Haag genoemd) en Den Haag Leyweg. Gezien de variaties in dit type onderzoek worden de verschillen met eerdere metingen van meer dan 25% als een ‘verschil’ aangeduid, terwijl waarden daarbinnen ‘vergelijkbaar’ worden genoemd. In het rioolwateronderzoek voor de gemeente Den Haag zijn geen aanwijzingen dat een lozing van afval van de productie of verwerking van drugs heeft plaatsgevonden tijdens de meetperiode.
De belangrijkste uitkomsten per type drug zijn als volgt: • Cocaïne In het deelgebied Den Haag Houtrust is het cocaïnegebruik toegenomen ten opzichte van 2020. De berekende gemiddelde consumptie van pure cocaïne (niet versneden) per 1000 inwoners per dag in Den Haag Houtrust is 4258 mg (ongeveer 4,3 gram). In 2020 lag deze consumptie 33% lager. De berekende gemiddelde pure cocaïneconsumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Leyweg is 4852 mg (ongeveer 4,9 gram) en daarmee vergelijkbaar met deelgebied Den Haag Houtrust (14% hoger). Ten opzichte van Den Haag Houtrust in 2023 is de consumptie is Amsterdam in 2022 is vergelijkbaar (4% lager), terwijl de consumptie in Utrecht 45% en in de regio Eindhoven 40% lager is. • Amfetamine Het amfetaminegebruik in het deelgebied Den Haag Houtrust is afgenomen ten opzichte van 2020. De berekende gemiddelde consumptie van pure amfetamine (niet versneden) per 1000 inwoners per dag in Den Haag Houtrust is 517 mg (ongeveer 0,5 gram). In 2020 lag deze consumptie 52% hoger. De berekende gemiddelde pure amfetamineconsumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Leyweg is 669 mg (ongeveer 0,7 gram) en daarmee 29% hoger dan het deelgebied Den Haag Houtrust. Ten opzichte van Den Haag Houtrust in 2023 is de consumptie in Amsterdam (19% hoger) en in Utrecht (20% lager) in 2022 vergelijkbaar.
• Methamfetamine Het gebruik van methamfetamine in het deelgebied Den Haag Houtrust is toegenomen ten opzichte van 2020. De berekende gemiddelde consumptie van pure methamfetamine (niet versneden) per 1000 inwoners per dag in Den Haag Houtrust is 45 mg (ongeveer 0,05 gram). In 2020 lag deze consumptie 51% lager. De berekende gemiddelde pure methamfetamineconsumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Leyweg is 142 mg (ongeveer 0,14 gram) en daarmee 215% hoger dan deelgebied Den Haag Houtrust. De gemiddelde consumptie voor beide deelgebieden is met name hoger door een hoge vracht op één dag in het weekend. Ten opzichte van Den Haag Houtrust in 2023 is de consumptie in Amsterdam in 2022 117% hoger en in Utrecht 63% lager.
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
4
• MDMA Het gebruik van MDMA in het deelgebied Den Haag Houtrust is vergelijkbaar met 2020. De berekende gemiddelde consumptie van MDMA per 1000 inwoners per dag voor Den Haag Houtrust is 439 mg (ongeveer 0,4 gram). In 2020 lag het gebruik 2% lager. De berekende gemiddelde MDMA-consumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Leyweg is 631 mg (ongeveer 0,6 gram) en daarmee 44% hoger dan deelgebied Den Haag Houtrust. Ten opzichte van Den Haag Houtrust in 2023 is de consumptie in Amsterdam 83% hoger, terwijl de consumptie in Utrecht (12% hoger) en de regio Eindhoven (19% lager) vergelijkbaar is. • Cannabis De berekende gemiddelde consumptie van pure THC (werkzame stof in cannabisproducten) in het deelgebied Den Haag Houtrust is afgenomen ten opzichte van 2020. De berekende gemiddelde pure THC consumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Houtrust is 3493 mg (ongeveer 3,5 gram). In 2020 was het gebruik 43% hoger. De berekende gemiddelde pure THC consumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Leyweg is 3046 mg (ongeveer 3,0 gram) en daarmee vergelijkbaar (13% lager) met deelgebied Den Haag Houtrust. Ten opzichte van Den Haag Houtrust in 2023 is de consumptie in Amsterdam in 2022 vergelijkbaar (3% lager), terwijl de consumptie in Utrecht 43% en de regio Eindhoven 44% lager is.
• 3-MMC en 4-MMC De gemiddelde vracht van de som van 3- en 4-MMC ligt op 23 mg per 1000 inwoners per dag voor het deelgebied Den Haag Houtrust (ongeveer 0,02 gram) in maart 2023. Voor Den Haag Leyweg ligt de gemiddelde vracht op 3,2 mg per 1000 inwoners per dag (ongeveer 0,003 gram) en is daarmee 86% lager dan deelgebied Den Haag Houtrust. Vanwege het ontbreken van gegevens over de uitscheiding van 3-MMC en de stabiliteit in het rioolwater kan echter geen betrouwbare berekening gemaakt worden van de consumptie van 3-MMC. In het deelgebied Den Haag Houtrust is in 2020 geen 3- en 4-MMC gemeten. Het is derhalve niet mogelijk de resultaten te vergelijken. Hetzelfde geldt voor Amsterdam, Utrecht en de regio Eindhoven in 2022. Voor cocaïne en MDMA zijn zowel in deelgebied Den Haag Houtrust als Den Haag Leyweg een hoger gebruik te zien in het weekend ten opzichte van de rest van de week. Het gebruik van cannabis is stabiel in beide deelgebieden. Ook voor amfetamine is de variatie gedurende de week zeer beperkt al lijkt het gebruik in de weekenddagen in Den Haag Leyweg iets hoger dan gedurende de weekdagen. Methamfetamine vertoont in beide deelgebieden uitzonderlijk hoog gebruik op één weekenddag, terwijl het gebruik op de andere dagen van de week relatief stabiel is en bovendien vergelijkbaar met metingen van deelgebied Den Haag Houtrust in 2020.
Ook het gebruik van 3- en 4-MMC is erg laag. Buiten een afwijkend hoge waarde op dinsdag in deelgebied Den Haag Houtrust lijkt een weektrend waar te nemen met hoger gebruik in het weekend. Op basis van het rioolwateronderzoek is ook een grove schatting gemaakt van de financiële omvang van de lokale drugsmarkt voor cocaïne, amfetamine, methamfetamine, MDMA en cannabis voor het bestudeerde deelgebied Den Haag Houtrust en Den Haag Leyweg (samen 62,7 % van de inwoners van Den Haag). Deze schatting is omgeven door onzekerheden gerelateerd aan de uitscheiding van resten van de drugs door gebruikers alsook door onzekerheden rondom prijzen en zuiverheid of dosis van de verhandelde drugs. De geschatte financiële omvang van de cocaïnemarkt is gemiddeld ± €107.000,- per dag. De conservatief geschatte financiële omvang van de cannabismarkt is gemiddeld ± €76.000,- per dag, uitgaande van THC-gehalten en prijzen van de populaire variant Nederwiet. De geschatte financiële omvang van de MDMA markt is gemiddeld ± €5.500,- per dag. Voor amfetamine is de geschatte marktomvang gemiddeld ± €3.500,- en voor en methamfetamine ± €1.600,- per dag. De jaarlijkse financiële omvang van de lokale drugsmarkt van het onderzochte gebied is op basis van deze meetweek en de metingen in het rioolwater geschat op 70 miljoen euro. Dit wordt vooral bepaald door cocaïne en cannabis.
Zie ook: Hoofdstuk 6 voor een samenvattend overzicht.
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
5
Inhoud Colofon
Samenvatting Inhoud
2
3 5
1 1.1 1.2 1.3
Inleiding Aanleiding en doel Doel van het onderzoek KWR Water Research Institute
6 6 6 6
2 2.1 2.2 2.3 2.3.1 2.3.2 2.3.3 2.3.4 2.3.5 2.3.6 2.4 2.4.1 2.4.2 2.4.3
Methode Bemonstering Analysemethode Van concentraties in rioolwater naar vrachten en consumptie van drugs Van concentraties naar vrachten Van vrachten naar drugsconsumptie Cocaine Amfetamine (speed), MDMA (XTC) en methamfetamine (crystal meth) Cannabis (Wiet en Hasj) 3-MMC en 4-MMC Interpretatie van de resultaten Representatie van rioolwatermetingen voor drugsgebruik Vergelijking met eerdere KWR rapportages Invloed van lozingen van afval van drugsproductie in het riool
7 7 10 11 11 12 12 12 13 13 14 14 14 14
3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6
Resultaten Resultaten: Cocaïne Resultaten: Amfetamine (speed) Resultaten: Methamfetamine (crystal meth) Resultaten: MDMA (XTC) Resultaten: Cannabis Resultaten: som van 3-MMC en 4-MMC
15 17 19 21 23 25 27
4 4.1 4.2
Discussie Weekpatronen van drugsgebruik op basis van rioolwatermetingen De lokale drugsmarkt
28 28 28
5
Conclusies
30
6
Factsheet
32
7
Literatuurlijst
33
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
6
1 Inleiding 1.1
Aanleiding en doel
De kwaliteit van onze leefomgeving en de veiligheid van de bevolking vormen een groot goed. Gemeenten worden dagelijks geconfronteerd met de uitdaging om effectief drugsbeleid uit te voeren. Meer informatie over het gebruik van deze doorgaans verboden of gedoogde middelen is hiervoor relevant, maar doorgaans lastig te achterhalen. Rioolwater is een ware spiegel van de samenleving. Het bevat onder andere resten van drugs, medicijnen, alcohol en kan daarmee een beeld geven over bijvoorbeeld het drugsgebruik binnen het verzorgingsgebied van het afvalwatersysteem. KWR wil het publieke belang dienen door met gedegen onderzoek een objectief beeld te geven van de omvang van het gebruik van drugs.
1.2
Doel van het onderzoek
Het doel van het onderzoek voor de gemeente Den Haag is om inzicht te krijgen in het gebruik van drugs in de gemeente. In 2020 (18 t/m 24 maart) heeft KWR ook onderzoek uitgevoerd naar resten van verschillende drugs in het rioolwater van de gemeente Den Haag voor de bewoners aangesloten op de afvalwaterzuiveringsinstallatie (AWZI) Houtrust. Dit onderzoek is in september/oktober 2023 herhaald. In deze rapportage worden de resultaten van 2023 gepresenteerd en vergeleken met de eerdere metingen. De resultaten voor de deelgebieden van de gemeente Den Haag in 2023, beschreven in deze rapportage, hebben uitsluitend betrekking op de monsters die representatief zijn voor de bemonsteringsperiode van 28 september t/m 2 oktober 2023. Naast de dagelijkse vracht (de totale hoeveelheid aan drugs in het rioolwater) zijn de vrachten per 1000 inwoners gepresenteerd. Daarnaast is voor vijf van de zes drugs een schatting van het gebruik en de marktomvang gemaakt. De uitkomsten zijn ook vergeleken met metingen die zijn uitgevoerd in 2022 in rioolwater van andere Nederlandse gemeenten of regio’s en metingen uitgevoerd in Den Haag (op afvalwaterzuivering Den Haag Houtrust) in 2020. Deze vergelijkingen zijn in Hoofdstuk 0 (Resultaten) te vinden.
1.3
KWR Water Research Institute
KWR Water Research Institute ondersteunt drinkwaterbedrijven en andere opdrachtgevers in de publieke sector en daarbuiten met onderzoek en advies op het terrein van drinkwater, afvalwater, waterkwaliteit en waterbeheer. KWR onderscheidt zich door bundeling van uiteenlopende wetenschappelijke, technische en beleidsondersteunende deskundigheden, variërend van hydrologie, ecologie, procestechnologie en distributietechniek tot analytische chemie, microbiologie, toxicologie en data-analyse. KWR speelt een belangrijke rol bij onderzoek, methode ontwikkeling en implementatie van methoden bij andere waterlaboratoria. Het laboratorium is sinds 1989 (RvA) geaccrediteerd[1] en sinds 1996 in bezit van accreditatie[2] voor ringonderzoeken. KWR als geheel beschikt over het NEN-EN-ISO-9001:2015 certificaat (kwaliteitsmanagementsysteem) en is tevens langjarig gecertificeerd volgens NEN-EN-ISO-1400:2015 (milieuzorg). Sinds 2005 is KWR nauw betrokken bij de ontwikkeling van de Europees geaccepteerde methode op het gebied van drugsanalyse in het rioolwater (zie ook paragraaf 2.2) en wordt dit type onderzoek regelmatig uitgevoerd op verzoek van gemeenten.
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
7
2 Methode 2.1
Bemonstering
Het rioolwater van de gemeente Den Haag wordt voor het grootste deel gezuiverd door twee verschillende afvalwaterzuiveringsinstallaties (AWZIs), Houtrust en Harnaschpolder. Het rioolwater van de AWZI Houtrust is uitsluitend afkomstig van de gemeente Den Haag, afkomstig van 44,3% van de inwoners van Den Haag. De volgende wijken (buurten) zijn (gedeeltelijk) aangesloten op AWZI Houtrust: Archipelbuurt, Belgisch park, Bohemen, Bomen en Bloemenbuurt, Centrum, Duinoord, Geuzen en Statenkwartier, Groente en Fruitmarkt, Kijkduin en Ockenburg, Oostduinen, Regentessekwartier, Rustenburg en Oostbroek, Scheveningen, Stationsbuurt. Transvaal, Valkenboskwartier, Van Stolkpark, Vogelwijk, Vruchtenbuurt, Westbroekpark, Willemspark, Zeeheldenkwartier, Zorgvliet en Zuiderpark. Het Rioolwater is bemonsterd op AWZI Houtrust, en representeert de bovengenoemde wijken en buurten (Figuur 1). Op de AWZI Harnaschpolder is ongeveer 37% van het rioolwater afkomstig van wijken uit de gemeente Den Haag. De rest van het afvalwater is afkomstig van diverse buurgemeenten. Daardoor geeft een meting op AWZI Harnaschpolder geen representatief beeld van Den Haag. Het is op AWZI Harnaschpolder zelf niet mogelijk het aandeel van het rioolwater vanuit Den Haag te isoleren.
Wel was het technisch mogelijk om het rioolwater te bemonsteren op het rioolgemaal op de Leyweg, in samenwerking met de gemeente, Hoogheemraadschap Delftland en Delfluent Services. Het rioolgemaal Leyweg pompt het rioolwater richting de rioolwaterzuivering Harnaschpolder. Het gemaal is eigendom van Hoogheemraadschap Delfland en wordt beheerd door Delfluent Services. Een rioolgemaal is een locatie in het rioolnetwerk waar het rioolwater van een bepaald gedeelte van het voorzieningsgebied van een AWZI samenkomt en wordt verpompt richting de AWZI of een ander deel van het netwerk. Rioolgemaal Leyweg verzamelt het afvalwater van de volgende Haagse buurten en wijken: Moerwijk (met uitzondering van 2750 inwoners van Moerwijk-Oost), Morgenstond, Bouwlust en Vrederust, Leyenburg, Houtwijk-Oost en Houtwijk-West alsook het afvalwater van een gedeelte van gemeente Rijswijk en Wateringen (gemeente Westland) (Tabel 1, Figuur 1). Het afvalwater van de genoemde buurgemeenten wordt onderweg vermengd met het afvalwater van Haagse wijken. Daardoor kan aandeel van de Haagse wijken niet makkelijk worden geïsoleerd voor analyse. Na vooronderzoek is besloten om het afvalwater op rioolgemaal Leyweg en het aandeel uit Rijswijk te bemonsteren.
Voor een berekening van de bijdrage van het afvalwater uit Den Haag worden de drugsresten aangetroffen in het rioolwater uit Rijswijk afgetrokken van de hoeveelheid gemeten op rioolgemaal Leyweg.
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
Tabel 1: Bemonsterde buurten, wijken stadsdelen en/of gemeenten via rioolgemaal Leyweg
Wijk/buurt
Stadsdeel/gemeente
Inwoneraantal dat afwatert op gemaal Leyweg1
Moerwijk Morgenstond Bouwlust en Vrederust
Den Haag-Zuidwest
68.2402
Leyenburg
Escamp
16.300
Houtwijk Oost en West
Loosduinen
10.569
Rijswijk
Gemeente Rijswijk
19.445
Wateringen
Gemeente Waterland
6.663
Totaal
121.217
Totaal minus Rijswijk
101.772
1 Inwoneraantallen en aan-/afwezigheid debietmeter op basis van informatie verkregen van de gemeente Den Haag. 2 Exclusief 2.750 inwoners van Moerwijk-Oost die zijn aangesloten op gemaal Laakwijk.
Figuur 1: Kaartje van de twee gebieden die het rioolwateronderzoek in beeld brengt. Deelgebied Den Haag Houtrust (voorzieningsgebied AWZI Houtrust) is donkerblauw en Deelgebied Den Haag Leyweg (voorzieningsgebied Gemaal Leyweg minus aangesoten inwoners uit Rijswijk) is lichtblauw.
8
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
9
Waar in dit rapport Den Haag Houtrust wordt genoemd, wordt verwezen naar het deelgebied van de inwoners aangesloten op de AWZI Houtrust (44,3% van de gemeente Den Haag). Waar Den Haag Leyweg wordt genoemd, wordt verwezen naar het deelgebied van de inwoners aangesloten op het gemaal Leyweg min de inwoners van de gemeente Rijswijk die in het voorzieningsgebied van dit gemaal wonen (17,2 % inwoners uit gemeente Den Haag en 1,2% uit gemeente Westland; totaal 18,4% van de gemeente Den Haag). In totaal is hiermee het rioolwater afkomstig van ongeveer 347.000 mensen bestudeerd verdeeld over twee deelgebieden, en representeert 62,7% van de inwoners van Den Haag. Het deelgebied Den Haag Houtrust (verzorgingsgebied van AWZI Houtrust) is gelijk aan het 2020 onderzochte gebied. Dit is in de rapportage van 2020 als Den Haag aangeduid [3]. Het deelgebied Den Haag Leyweg (verzorgingsgebied van gemaal Leyweg minus de bijdrage van vanuit Rijswijk) is niet eerder bestudeerd. Op de AWZI Houtrust is gebruik gemaakt van de aanwezig automatische bemonsteringsinstallatie die samengestelde dagmonsters neemt van 00:00-23:59 uur. Het tijdsinterval is afhankelijk van de hoeveelheid water dat het riool passeert (debiet proportioneel). Op het gemaal Leyweg en het meetpunt op de grens met de gemeente Rijswijk is een automatische bemonsteringsinstallatie geïnstalleerd die eveneens dagmonsters neemt.
Omdat medewerkers van KWR dagelijks aanwezig moesten zijn om monsters te nemen en andere werkzaamheden te verrichten is het interval van een dagmonster op deze locaties gekozen van 08:00 tot 07:59 op de volgende dag. Hier wordt per 5-10 minuten (tijd proportioneel) automatisch 50 ml water opgevangen in een verzamelvat. Dit tijds-proportionele bemonstering-regiem is zodanig gekozen dat een representatief samengesteld dagmonster van 24 uur wordt verkregen. Dit betekent dat de monsters op AWZI Houtrust, de monsters op gemaal Leyweg en op de grens van Rijswijk niet dezelfde 24 monsteruren representeren. Terwijl op Houtrust exact 24 uur van één etmaal wordt bemonsterd, wordt op de andere locaties 16 uur van één etmaal en 8 uur van het navolgende etmaal bemonsterd. Het debiet voor het rioolwater afkomstig uit de gemeente Rijswijk is afgeleid uit het debiet gemeten op gemaal Leyweg. De gemiddelde afvoer per persoon was op dit gemaal 172 liter (+/- 7%) per dag. De achterliggende aanname bij deze afleiding is dat de afvoer per persoon per dag voor het verzorgingsgebied van gemaal Leyweg onafhankelijk is van de gemeente waar deze inwoners wonen (Den Haag of Rijswijk). Door medewerkers van KWR is in de week van woensdag 27 september tot en met woensdag 4 oktober 2023 elke dag een deelmonster van het betreffende dagmonster genomen (Tabel 1).
Dat is vervolgens in een monsterfles overgebracht en bewaard bij -20°C (Tabel 2).
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
10
Tabel 2: Datum van de bemonstering en het debiet per dag.
Datum
Dag
m3/dag AWZI Houtrust Deelgebied Den Haag Houtrust
m3/dag Gemaal Leyweg
Geschat m3/dag Meetpunt Rijswijk*
Deelgebied Den Haag Leyweg
2023-09-27
Woensdag
48415
20072
3220
2023-09-28
Donderdag
47945
20065
3219
2023-09-29
Vrijdag
49370
20477
3285
2023-09-30
Zaterdag
48155
20508
3290
2023-10-01
Zondag
49770
21172
3396
2023-10-02
Maandag
47095
19818
3179
2023-10-03
Dinsdag
53155
24102
3866
*De debieten voor Rijswijk zijn afgeleid van het totaal debiet voor het verzorgingsgebied van gemaal Leyweg.
2.2
Analysemethode
De 21 dagmonsters zijn door KWR voorbehandeld, gescheiden met een vloeistof-chromatograaf en met behulp van een zeer geavanceerde hoge resolutie massaspectrometer geanalyseerd. Door middel van officiële referentie- en kalibratiereeksen zijn de concentraties van de volgende drugs nauwkeurig in het rioolwater bepaald: 1. 2. 3. 4. 5. 6.
amfetamine (speed), methamfetamine (crystal meth), MDMA (3,4-methyleendioxymethamfetamine, XTC), cocaïne (in de vorm van omzettingsproduct benzoylecgonine), cannabis (in de vorm van een omzettingsproduct van tetrahydrocannabinol (THC), carboxy-THC)) en 3-MMC (als som van 3-MMC en 4-MMC).
De in dit onderzoek gehanteerde analytisch-chemische methode wordt momenteel door diverse Europese laboratoria, waaronder KWR, gebruikt voor rioolwateronderzoek[4]. De verschillende stappen die in de methode zijn te onderscheiden (o.a. bemonstering, bepaling van het aantal inwoners, bepaling van debieten, analyseapparatuur en technieken) zijn door deze laboratoria bediscussieerd, grondig getest, met elkaar vergeleken en wetenschappelijk betrouwbaar bevonden. De betrouwbaarheid van de methode is uitvoerig getest, onder meer door eenzelfde monster door alle betrokken laboratoria te laten analyseren en de resultaten te vergelijken. Daarbij bleek dat steeds een overeenkomstig resultaat werd gevonden (relatieve standaarddeviatie van ca. 6 tot ± 26%) voor alle deelnemende laboratoria. KWR neemt jaarlijks deel aan een inter-laboratorium studie waarbij de nauwkeurigheid en correctheid van de analyses van verschillende laboratoria wordt getoetst. KWR voldoet elk jaar aan de kwaliteitseisen. De resultaten van dit betrouwbaarheidsonderzoek zijn gepubliceerd in het tijdschrift ‘Environmental Science and Technology[5]. Het Europese agentschap voor monitoring van drugs en drugsverslaving (EMCDDA) in Lissabon heeft de gehanteerde methode erkend als een betrouwbaar instrument voor het verkrijgen van gegevens over vrachten van drugs en gebruikt deze gegevens onder meer op haar website[6].
KWR 2023.112 | Januari 2024
2.3
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
11
Van concentraties in rioolwater naar vrachten en consumptie van drugs
2.3.1 Van concentraties naar vrachten Op basis van de concentraties in de dagmonsters wordt de totale dagelijkse hoeveelheid van drugs in het afvalwater berekend, dit noemen we de vracht. De vracht in gram per dag is gelijk aan de gevonden concentratie (gram per liter) vermenigvuldigd met het 24-uursdebiet (het aantal liters rioolwater dat per etmaal in het verzorgingsgebied wordt afgevoerd). Door de vracht te delen door het aantal inwoners in het verzorgingsgebied en dit getal te vermenigvuldigen met 1000 kan de vracht worden uitgedrukt per 1000 inwoners (Figuur 2). Op deze wijze kunnen de gegevens worden vergeleken met de resultaten van andere steden, dorpen, wijken of regio’s met andere inwoneraantallen. De vracht in het rioolwater is echter niet hetzelfde als de hoeveelheid geconsumeerde drugs, omdat bij gebruik maar een deel van de gebruikte stof wordt uitgescheiden of wordt omgezet in het omzettingsproduct dat we meten om het gebruik te berekenen. Voor het deelgebied Den Haag Leyweg werd de vracht in gram per dag bepaald van het Gemaal Leyweg en gecorrigeerd voor het meetpunt Rijswijk om vervolgens te normaliseren naar het aantal inwoners van het verzorgingsgebied van gemaal Leyweg minus de inwoners van Rijswijk woonachtig in dit verzorgingsgebied.
Figuur 2: Van concentraties in rioolwater naar gebruik.
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
12
2.3.2 Van vrachten naar drugsconsumptie In Tabel 3 staan de omrekeningsfactoren om op basis van vrachten de geconsumeerde pure drugs te berekenen. Deze gegevens zijn gebaseerd op farmacologisch onderzoek waarbij gekeken is in welke mate het menselijk lichaam de betreffende drugs omzet en uitscheidt. De in deze rapportage weergegeven consumptie per 1000 inwoners is een berekening op basis van aannames en gemiddelde waarden met betrekking tot o.a. zuiverheid, omzetting en uitscheiding. Het berekenen van de totale consumptie van een drug in het verzorgingsgebied van een rioolwaterzuivering kent daardoor een bepaalde mate van onzekerheid. Deze gegevens worden vervolgens gebruikt om op basis van straatprijzen en zuiverheden van de betreffende drugs te berekenen wat de marktomvang van de drug in het bestudeerde gebied is. In deze tabel ontbreken gegevens voor de 3- en 4 MMC. Dit komt doordat voor deze middelen onvoldoende betrouwbaar bevonden gegevens zijn verkregen van de uitscheiding en omzettingsproducten in relatie tot veel voorkomende manieren van gebruiken en/of hun stabiliteit in het rioolstelsel voordat ze aankomen bij de zuivering. Tabel 3: Omrekening van resten van drugs in afvalwater naar geconsumeerde hoeveelheden.
Drug
Omrekeningsfactor en wijze van toediening
Bron
Benzoylecgonine (cocaïne)
3,59
Gracia-Lor, et al.[7]
Amfetamine
2,77 (oraal)
Gracia-Lor, et al.[7]
Methamfetamine
4,4 (oraal) 2,44 (injectie)
Gracia-Lor, et al.[7]
MDMA (XTC)
4,4 (oraal)
Gracia-Lor, et al.[7]
carboxy-THC (cannabis)
20,0 (roken)
Been, et al.[8]
2.3.3 Cocaine Cocaïne is een sterk stimulerend middel. Het geeft onder andere een euforisch gevoel, meer zelfvertrouwen en een verhoogde hartslag. Van cocaïne is nauwkeurig bekend welke fractie na gebruik (snuiven) door het lichaam gemiddeld wordt uitgescheiden als cocaïne zelf en als belangrijkste omzettingsproduct benzoylecgonine. De concentratie van dit omzettingsproduct wordt gebruikt in verdere berekeningen van het gebruik. Voor cocaïne is een betrouwbare omrekeningsfactor bepaald waardoor de onzekerheid in de berekening beperkt is. Als 1 gram benzoylecgonine in afvalwater wordt gemeten is dit oorspronkelijk afkomstig van 3,59 gram pure cocaïne (Tabel 3). Door met deze factor rekening te houden, kan de vracht worden omgerekend naar de consumptie uitgedrukt als pure cocaïne per 1000 inwoners. 2.3.4 Amfetamine (speed), MDMA (XTC) en methamfetamine (crystal meth) Amfetamine is een synthetische drug. Het werkt stimulerend en het vermindert veelal de lust tot eten en drinken. MDMA wordt voornamelijk verkocht als XTC in tabletvorm. MDMA verhoogt het serotoninegehalte, waardoor zintuigelijke waarnemingen en positieve stemmingen worden versterkt. Methamfetamine veroorzaakt onder andere een verhoogde hartslag, angst en rusteloosheid. Resten van amfetamine, MDMA en methamfetamine worden in het afvalwater gemeten.
Amfetamine, MDMA en methamfetamine worden beperkt omgezet in het menselijk lichaam, daarom worden de drugs als zodanig gemeten om het gebruik te berekenen. Op basis van gegevens uit de wetenschappelijke literatuur wordt de vracht in het afvalwater omgerekend naar consumptie van de pure drug. Tabel 3 laat de omrekeningsfactoren van resten drugs in afvalwater naar de gebruikte genoemde drug zien. Voor methamfetamine zijn twee omrekeningsfactoren vermeld. Voor de omrekening naar consumptie in deze rapportage is de meest conservatieve omrekeningsfactor gebruikt (2,44), welke van toepassing is op rechtstreekse injectie in de bloedbaan.
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
13
2.3.5 Cannabis (Wiet en Hasj) Om het cannabisgebruik te bepalen is carboxy-THC (11-nor-9-carboxy-Δ9-tetrahydrocannabinol) gemeten. Dit is het omzettingsproduct van tetrahydrocannabinol (Δ9-THC), de belangrijkste actieve stof in cannabisproducten. Voor THC is deze omrekeningsfactor omgeven met meer onzekerheid dan voor de eerder genoemde drugs. Dit komt doordat THC gedeeltelijk ophoopt in vetweefsel van de gebruiker en de uitscheiding sterk afhankelijk is van de manier van gebruik (bijvoorbeeld roken of eten) en de dosis. De omrekeningsfactor voor het roken is hoger dan voor andere gebruiksroutes van cannabisproducten omdat bij het roken een deel van de THC verbrandt en een deel niet wordt geïnhaleerd[8]. Tevens heeft de frequentie van gebruik invloed op de snelheid van uitscheiding en bindt deze stof in het rioolwater gedeeltelijk aan zwevende deeltjes, waardoor de bemonstering op de AWZI of op een gemaal en monstervoorbewerking variatie kunnen introduceren[9]. Bij de berekeningen is gebruik gemaakt van de uitscheiding via urine en ontlasting, omdat in tegenstelling tot de andere drugs, de uitscheiding van carboxy-THC voornamelijk via de ontlasting verloopt. Voor het omrekenen naar consumptie is de omrekeningsfactor voor roken van cannabisproducten gebruikt omdat dit de meest gangbare wijze van consumptie is.
Daarnaast zijn, wat betreft cannabis, veel producten met verschillende THC-niveaus als ook prijsniveaus te koop, voor deze berekening is nederwiet als maatstaf gebruikt. Nederwiet is, gecorrigeerd voor het THC-niveau, relatief goedkoop. Alle bovenstaande aannames en het mogelijke verlies tijdens bemonstering en monstervoorbewerking leiden ertoe dat de schatting van gebruik en de berekende marktomvang conservatief zijn. 2.3.6 3-MMC en 4-MMC De drugs 3-MMC (ook wel bekend als 3m of ‘poes’) en 4-MMC (ook wel bekend als mefedron of ‘miauw miauw’) zijn nieuwe psychoactieve stoffen (NPS). Over de werking en de gezondheidsrisico’s is weinig bekend. 3-MMC en 4MMC verschillen chemisch gezien nauwelijks van elkaar en zijn daardoor lastig chemisch-analytisch te scheiden. Daarom is ervoor gekozen om de aangetroffen concentratie te bepalen ten opzichte van de referentiestandaard voor 4-MMC en het resultaat te rapporteren als zijnde de som van 3-MMC en 4-MMC. Aangezien 4-MMC is verboden sinds maart 2012 is het goed mogelijk dat een gebruiker vaker kiest voor 3-MMC kiest dat pas sinds oktober 2021 verboden is. Door het verbod op 3-MMC zijn inmiddels alternatieven op de markt, maar deze zijn niet meegenomen in de huidige analyse.
De analyse van de som van 3-MMC en 4-MMC kan informatie geven over het gebruik van deze drugs, met de disclaimer dat het gebruik van 3-MMC niet van 4-MMC te onderscheiden is. Er zijn geen gegevens beschikbaar over de uitscheiding van 3-MMC en de stabiliteit van deze stof in het rioolwater. Om deze redenen kan er op basis van de vrachten in het rioolwater (hoeveelheid grammen per dag in rioolwater) geen betrouwbare berekening gemaakt worden van de consumptie van 3-MMC (hoeveelheid grammen per dag geconsumeerd). Er kan wel een indicatief getal gegeven worden op basis van de excretiefactor van 4-MMC, hiervan is bekend dat ongeveer 15,4% van de geconsumeerde dosis wordt uitgescheiden via de urine[10]. Dit betekent dat de consumptie ruim een factor zes hoger ligt dan de vracht aangetroffen in het rioolwater. Hoewel de kwantificering van het gebruik met onzekerheid omgeven is, kunnen de gegevens wel worden gebruikt om relevante verschillende tussen dagen of steden te bepalen.
KWR 2023.112 | Januari 2024
2.4
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
14
Interpretatie van de resultaten
De onderstaande aspecten zijn van belang bij de interpretatie van de rioolwatermetingen. 2.4.1 Representatie van rioolwatermetingen voor drugsgebruik De tijd tussen de consumptie van drugs en de residuen die gemeten worden in het rioolwater worden bepaald door de uitscheiding van de drugs of omzettingsproducten via urine of ontlasting en de transporttijd in het rioleringssysteem tot de zuivering. De uitscheiding van drugs en omzettingsproducten verschilt tussen individuen en wordt beïnvloed door manier van consumeren, dosering, gebruikshistorie van personen, voedselinname en gebruik samen met andere middelen (bijvoorbeeld alcohol) en frequentie van toiletbezoek. Voor cocaïne, amfetamine, methamfetamine en MDMA is de halfwaardetijd in het lichaam ongeveer 8 uur. Dit betekent dat de helft van de stof binnen 8 uur in de urine terecht komt en bij toiletbezoek in het riool zal komen. Het kan echter meerdere dagen duren voordat alles het lichaam heeft verlaten. Voor carboxy-THC, het omzettingsproduct van de actieve stof in cannabisproducten, duurt de uitscheiding aanmerkelijk langer. De ervaring leert dat de metingen het gebruik van ongeveer een etmaal eerder representeren. Een hoog gebruik in het weekend kan dus leiden tot een piek in het rioolwater op zaterdag, zondag en maandag.
2.4.2 Vergelijking met eerdere KWR rapportages In deze rapportage worden de uitkomsten vergeleken met metingen aan dezelfde drugs in Den Haag Houtrust (2020)[3] en andere gemeenten uit eerdere KWR rapportages. De metingen in 2020 in Den Haag zijn uitgevoerd ten tijde van de eerste lockdown-week van de coronapandemie. Onderzoek laat zien dat het gebruik van drugs door lockdownmaatregelen en de pandemie zowel kunnen toenemen, afnemen als gelijk blijven[11]. Het gebruik in Utrecht en regio Eindhoven vertoonde in dezelfde week van de eerste lockdown geen significant verschil met metingen van exact één jaar eerder terwijl het gebruik in Amsterdam in de eerste lockdownweek van 2020 voor een aantal middelen wel wat lager was dan in 2019[12]. Gezien de variaties in metingen en het feit dat het een steekproef is van één meetweek (van het onderzochte jaar) beoordelen we afwijkingen met eerdere metingen van meer dan 25% als een ‘verschil’, terwijl kleinere afwijkingen ‘vergelijkbaar’ worden genoemd. 2.4.3 Invloed van lozingen van afval van drugsproductie in het riool In het rioolwateronderzoek voor de gemeente Den Haag zijn geen aanwijzingen dat een lozing van afval van de productie of verwerking van drugs heeft plaatsgevonden tijdens de meetperiode.
Een lozing van chemisch afval afkomstig van de illegale productie of verwerking van drugs kan de bepaling van het gebruik van één of meerdere drugs verstoren. Dergelijke lozingen kunnen herkend worden door afwijkingen in de weektrend en gevalideerd worden door het aantonen van specifieke synthesemarkers (resten van het productieproces van de betreffende drug), ook wel een chemische vingerafdruk van stappen uit het productieproces[13] (fingerprint) genoemd. Verder kan bijvoorbeeld onder druk van een inval van de politie een lozing van pillen of poeders plaats vinden in het toilet, zoals is waargenomen in Utrecht 2011.[14] In het geval van een lozing kan voor bijvoorbeeld amfetamine, methamfetamine en MDMA de consumptie niet betrouwbaar worden bepaald. Voor cocaïne is dit niet relevant, omdat omzettingsproduct benzoylecgonine dat in de mens wordt gevormd bij consumptie van cocaïne wordt gemeten. Tevens controleren wij de verhouding van benzoylecgonine en cocaïne om eventuele lozingen van cocaïne te herkennen. Voor cannabis meten wij carboxyTHC, dat is een omzettingsproduct dat in de mens wordt gevormd bij consumptie van cannabisproducten met THC. Door de chemische eigenschappen van de actieve stof in cannabis (THC) zullen we deze nooit aantreffen in een van de monsters.
Bij de meting van benzoylecgonine en carboxy-THC is het dus duidelijk dat de betreffende drugs zijn geconsumeerd.
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
15
3 Resultaten In dit hoofdstuk worden de concentraties en de vrachten van de drugs of omzettingsproducten in de gemeente Den Haag gepresenteerd. In Tabel 4 staan de gemeten concentraties die zijn gebruikt voor het berekenen van de vrachten voor deelgebied Den Haag Houtrust. In Tabel 5 staan de gemeten concentraties voor het gemaal Leyweg en in Tabel 6 de gemeten concentraties van meetpunt Rijswijk dat de inwoners van de gemeente Rijswijk binnen het verzorgingsgebied van gemaal Leyweg representeert. De concentraties van Tabel 5 en Tabel 6 worden gebruikt voor het uitrekenen van de vrachten in deelgebied Den Haag Leyweg. Tabel 4: Gemeten concentraties in nanogram per liter (ng/L) van zes drugs in het rioolwater influent van de AWZI Houtrust (Deelgebied Den Haag Houtrust).
Dag
Datum
Amfetamine
Methamfetamine
MDMA
Benzoylecgonine
Carboxy-THC
Som 3-MMC/4-MMC
Wo
2023-09-27
1171
66
288
5253
791
24
Do
2023-09-28
851
79
267
5326
851
47
Vri
2023-09-29
971
87
269
5499
915
44
Za
2023-09-30
970
69
618
7268
796
53
Zo
2023-10-01
944
200
985
7766
899
78
Ma
2023-10-02
888
81
643
5942
892
52
Di
2023-10-03
738
60
411
4442
941
461
Tabel 5: Gemeten concentraties in nanogram per liter (ng/L) van zes drugs in het rioolwater influent van het gemaal Leyweg.
Dag
Datum
Amfetamine
Methamfetamine
MDMA
Benzoylecgonine
Carboxy-THC
Som 3-MMC/4-MMC
Wo
2023-09-27
1257
58
2097
6145
1257
11
Do
2023-09-28
1258
88
396
6282
1258
12*
Vri
2023-09-29
1276
66
364
6786
1276
15*
Za
2023-09-30
1554
1443
703
10543
1554
19*
Zo
2023-10-01
1532
200
1167
8867
1532
28
Ma
2023-10-02
1236
90
652
7166
1236
19*
Di
2023-10-03
1083
71
318
5737
1083
16
* De gemeten waarde was onder de rapportagegrens van 20 ng/L. Maar we hebben deze stof wel kunnen aantonen. Dit betekent dat deze meetwaarden minder nauwkeurig zijn dan de meetwaarden > 20 ng/L.
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
16
Tabel 6: Gemeten concentraties in nanogram per liter (ng/L) van zes drugs in het rioolwater op het meetpunt Rijswijk.
Dag
Datum
Amfetamine
Methamfetamine
MDMA
Benzoylecgonine
CarboxyTHC
3-MMC/4-MMC
Som
Wo
2023-09-27
726
8*
236
4009
600
9*
Do
2023-09-28
786
9*
230
4456
594
5*
Vri
2023-09-29
932
7*
200
4333
569
11*
Za
2023-09-30
882
22
684
5797
620
18*
Zo
2023-10-01
916
12*
2330
6918
616
20
Ma
2023-10-02
782
9*
581
4212
715
10*
Di
2023-10-03
807
8*
209
3206
528
10*
* De gemeten waarde was onder de rapportagegrens van 20 ng/L. Maar we hebben deze stof wel kunnen aantonen. Dit betekent dat deze meetwaarden minder nauwkeurig zijn dan de meetwaarden > 20 ng/L
In de volgende paragrafen worden de resultaten per drug en het gebruik per 1000 inwoners beschreven. Tevens zijn alle meetresultaten verkregen in de week van woensdag 27 september tot en met dinsdag 3 oktober 2023 vergeleken met de resultaten uit maart 2020 waarbij in deelgebied Den Haag Houtrust (verzorgingsgebied van AWZI Houtrust) op dezelfde manier is onderzocht. Daarnaast zijn, voor zover beschikbaar, de resultaten vergeleken met Amsterdam, Utrecht en de regio Eindhoven gemeten in maart 2022.
KWR 2023.112 | Januari 2024
3.1
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
17
Resultaten: Cocaïne
De resultaten van de 24-uursmonsters voor benzoylecgonine (omzettingsproduct van cocaïne) staan vermeld in Tabel 4 en zijn voor de deelgebieden in Figuur 3 grafisch weergegeven. Er vindt een zichtbare toename van het gebruik van cocaïne in het weekend plaats. Voor Den Haag Leyweg komt de piek op zaterdag en voor Den Haag Houtrust op de zondag. In Figuur 4 wordt de berekende consumptie van pure cocaïne van de deelgebieden Den Haag Houtrust en Den Haag Leyweg vergeleken met de metingen in 2020 en de gegevens van andere Nederlandse gemeenten in maart 2022 (Utrecht, Amsterdam en de regio Eindhoven). De berekende gemiddelde pure cocaïne consumptie per 1000 inwoners per dag voor Den Haag Houtrust is 4258 mg (ongeveer 4,3 gram). In 2020 lag de consumptie 33% lager. De berekende gemiddelde pure cocaïneconsumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Leyweg is 4852 mg (ongeveer 4,9 gram) en daarmee vergelijkbaar (14% hoger) met het deelgebied Den Haag Houtrust. Ten opzichte van Den Haag Houtrust in 2023 is de consumptie is Amsterdam in 2022 is vergelijkbaar (4% lager), terwijl de consumptie in Utrecht 45% en in de regio Eindhoven 40% lager is. De variatie in de vioolplots van Figuur 4 aten de variatie over de week zien. Deze variantie wordt zoals in Figuur 3 te zien is voornamelijk door de trend gedurende de week bepaald.
Deze resultaten kunnen gebruikt worden om een schatting te maken van de marktomvang van cocaïne in de gemeente Den Haag voor de twee deelgebieden samen. De berekende gemiddelde totale consumptie in de onderzochte week is 1,5 kilogram pure cocaïne per dag. Dit komt neer op ongeveer 2,1 kilogram cocaïne van straatkwaliteit per dag op basis van de gemiddelde zuiverheid van 74,3% van geteste cocaïne in Nederland in 2022[15].
Figuur 3: Dagelijkse vracht benzoylecgonine (omzettingsproduct van cocaïne) per 1000 inwoners in deelgebied Den Haag Houtrust en Den Haag Leyweg gedurende de bemonsteringsperiode.
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
18
Figuur 4: De dagelijkse variatie in cocaïneconsumptie per 1000 inwoners vergeleken met andere gemeenten/jaren. De ‘viool’ plots geven de spreiding over de meetweek weer, dus hoe langer de viool hoe groter de variatie in gebruik over de dagen van de week. De horizontale lijn laat het gemiddelde niveau in deelgebied Den Haag Houtrust in 2023 zien.
KWR 2023.112 | Januari 2024
3.2
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
19
Resultaten: Amfetamine (speed)
De resultaten van de 24-uursmonsters voor amfetamine staan vermeld in Tabel 4 en zijn in Figuur 5 grafisch weergegeven. Het gebruik gedurende de week is voor Den Haag Houtrust vrij constant, met wat variatie gedurende week maar geen duidelijk hogere waarden in het weekend. Voor Den Haag Leyweg is het gebruik eveneens vrij constant, maar lijkt een lichte toename in het weekend zichtbaar. In Figuur 6 wordt de berekende consumptie van pure amfetamine voor de inwoners van de deelgebieden Den Haag Houtrust en Den Haag Leyweg vergeleken met de metingen in 2020 en de gegevens van andere Nederlandse gemeenten in maart 2022 (Utrecht, Amsterdam en de regio Eindhoven). De gemiddelde pure amfetamineconsumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Houtrust is 517 mg (ongeveer 0,5 gram). In 2020 lag deze consumptie 52% hoger. Ook valt op dat de variatie in 2020 in Den Haag Houtrust veel groter was dan in 2023, met aanmerkelijk hoger gebruik op sommige meetdagen en vergelijkbaar gebruik op andere dagen van de week. De gemiddelde pure amfetamineconsumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Leyweg is 669 mg (ongeveer 0,7 gram) en daarmee 29% hoger dan het deelgebied Den Haag Houtrust Ten opzichte van Den Haag Houtrust in 2023 is de consumptie in Amsterdam (19% hoger) en in Utrecht (20% lager) in 2022 vergelijkbaar.
De gegevens voor de regio Eindhoven zijn in 2022 niet meegenomen omdat tijdens de meetperiode vermoedelijk een lozing van afval afkomstig van de productie van amfetamine heeft plaatsgevonden.
Figuur 5: Dagelijkse vracht amfetamine per 1000 inwoners in deelgebied Den Haag Houtrust en Den Haag Leyweg gedurende de bemonsteringsperiode.
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
Figuur 6: De dagelijkse variatie in amfetamineconsumptie per 1000 inwoners vergeleken met andere gemeenten/jaren. De ‘viool’ plots geven de spreiding over de meetweek weer, dus hoe langer de viool hoe groter de variatie in gebruik over de dagen van de week. De horizontale lijn laat het gemiddelde in deelgebied Den Haag Houtrust in 2023 zien.
20
KWR 2023.112 | Januari 2024
3.3
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
21
Resultaten: Methamfetamine (crystal meth)
De resultaten van de 24-uursmonsters voor methamfetamine (crystal meth) staan vermeld in Tabel 4 en zijn voor de deelgebieden in Figuur 7 grafisch weergegeven. De resultaten laten een piek zien in het weekend voor Den Haag Houtrust op zondag. Voor Den Haag Leyweg is een beperktere stijging te zien op zaterdag. Het gebruik van deze drug is echter aanmerkelijk lager dan cocaïne of amfetamine, waardoor gebruik van een beperkt aantal inwoners sterke invloed kan hebben op het weekpatroon en de variatie over de dagen van de week groot kan zijn. In Figuur 8 wordt de berekende consumptie van pure methamfetamine van de inwoners van Den Haag Houtrust vergeleken met de metingen in maart 2020 en de gegevens van andere Nederlandse gemeenten in maart 2022 (Utrecht, Amsterdam en de regio Eindhoven). De gemiddelde pure methamfetamineconsumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Houtrust is 45 mg (ongeveer 0,05 gram). In 2020 lag deze consumptie 51% lager. De gemiddelde pure amfetamineconsumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Leyweg is 142 mg (ongeveer 0,14 gram) en daarmee 215% hoger dan deelgebied Den Haag Houtrust. Zowel het verschil tussen de metingen in deelgebied Den Haag Houtrust in 2020 en 2023 als het verschil tussen deelgebied Den Haag Houtrust en Den Haag Leyweg in 2023 wordt voornamelijk veroorzaakt door het hoge gebruik waargenomen op één van de weekenddagen.
Het niveau op doordeweekse dagen liggen zowel voor deelgebied Den Haag Houtrust in 2020 als voor deelgebied Den Haag Houtrust en Den Haag Leyweg op een vergelijkbaar niveau. Ten opzichte van Den Haag Houtrust in 2023 is de consumptie in Amsterdam in 2022 117% hoger en in Utrecht 63% lager. De gegevens voor de regio Eindhoven in 2022 zijn niet meegenomen omdat tijdens de meetperiode vermoedelijk een lozing van afval afkomstig van de productie van methamfetamine heeft plaatsgevonden.
Figuur 7: Dagelijkse vracht methamfetamine per 1000 inwoners in deelgebied Den Haag Houtrust en Den Haag Leyweg.
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
Figuur 8: De dagelijkse variatie in methamfetamineconsumptie per 1000 inwoners vergeleken met andere gemeenten/jaren. De ‘viool’ plots geven de spreiding over de meetweek weer, dus hoe langer de viool hoe groter de variatie in gebruik over de dagen van de week. De horizontale lijn laat het gemiddelde in deelgebied Den Haag Houtrust in 2023 zien.
22
KWR 2023.112 | Januari 2024
3.4
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
23
Resultaten: MDMA (XTC)
De resultaten van de 24-uursmonsters voor MDMA staan vermeld in Tabel 4 en zijn voor de deelgebieden in Figuur 9 grafisch weergegeven. De vrachten variëren gedurende de week met een toename in het weekend (een piek op de zondag). Voor Den Haag Leyweg is er een piek zichtbaar op woensdag maar is op de andere weekdagen eenzelfde patroon als voor Den Haag Houtrust waarneembaar. In Figuur 10 wordt de berekende consumptie van pure MDMA van de inwoners van Den Haag Houtrust vergeleken met de metingen in 2020 de gegevens van andere Nederlandse gemeenten in maart 2022 (Utrecht, Amsterdam en de regio Eindhoven). De gemiddelde pure MDMA-consumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Houtrust is 439 mg (ongeveer 0,4 gram). In 2020 was het gebruik vergelijkbaar (2% lager). De gemiddelde pure MDMAconsumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Leyweg is 631 mg (ongeveer 0,6 gram) en daarmee 44% hoger dan deelgebied Den Haag Houtrust. Dit verschil is echter grotendeels te wijten aan de opvallende hoge vracht waargenomen op de woensdag. Dit kon niet gerelateerd worden aan een lozing van afval van drugproductie en hiervoor is ook geen andere verklaring gevonden. De andere dagen van de week vertonen vergelijkbare niveaus. Als de meting van woensdag niet wordt meegenomen is de MDMA-consumptie tussen deelgebied Den Haag Houtrust en Den Haag Leyweg zeer vergelijkbaar (7% hoger).
Ten opzichte van Den Haag Houtrust in 2023 is de consumptie in Amsterdam in 2022 83% hoger en in Utrecht (12% hoger) en regio Eindhoven (19% lager) vergelijkbaar.
Figuur 9: Dagelijkse vracht MDMA per 1000 inwoners in deelgebied Den Haag Houtrust en Den Haag Leyweg gedurende de bemonsteringsperiode.
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
24
Figuur 10: De dagelijkse variatie in MDMA-consumptie per 1000 inwoners vergeleken met andere gemeenten/jaren. De ‘viool’ plots geven de spreiding over de meetweek weer, dus hoe langer de viool hoe groter de variatie in gebruik over de dagen van de week. De horizontale lijn laat het gemiddelde in deelgebied Den Haag Houtrust in 2023 zien.
KWR 2023.112 | Januari 2024
3.5
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
25
Resultaten: Cannabis
De resultaten van de 24-uursmonsters voor carboxy-THC (THC-COOH) staan vermeld in Tabel 4 en zijn voor de deelgebieden in Figuur 11 grafisch weergegeven. Het niveau is redelijk stabiel en suggereert een constant gebruik van cannabis. Het metabolisme van cannabis en de uitscheiding van carboxy-THC verlopen echter vrij traag (dagen) waardoor eventuele pieken in gebruik over meerdere dagen worden uitgesmeerd en eventuele verschillen in gebruik gedurende de dagen van de week minder goed te onderscheiden zijn. Daarnaast kunnen diverse factoren de bepaling van de consumptie van cannabis beïnvloeden. De uitscheiding van carboxy-THC met de urine en ontlasting is afhankelijk van de gebruiksvorm en gebruikshistorie van de diverse cannabisproducten. Daarnaast is beperkt bekend wat er tijdens het transport van het toilet naar de AWZI gebeurt. Hoewel het voor carboxy-THC om deze redenen niet eenvoudig is om de consumptie te berekenen. De berekening in deze studie is daarom met een marge van onzekerheid omgeven. De consumptie is berekend op basis van de meest conservatieve omrekeningsfactor voor roken (Tabel 3).
In Figuur 12 wordt de berekende consumptie van pure THC van de inwoners van de deelgebieden in Den Haag Houtrust en Den Haag Leyweg vergeleken met de metingen op Den Haag Houtrust in maart 2020 en de gegevens van andere Nederlandse gemeenten in maart 2022 (Utrecht, Amsterdam en de regio Eindhoven). De gemiddelde pure THC consumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Houtrust is 3493 mg (ongeveer 3,5 gram). In 2020 was het gebruik daar 43% hoger. De gemiddelde pure THC consumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Leyweg is 3046 mg (ongeveer 3,0 gram) en daarmee vergelijkbaar (13% lager) met deelgebied Den Haag Houtrust. Ten opzichte van Den Haag Houtrust in 2023 is de consumptie in Amsterdam in 2022 vergelijkbaar (3% lager) en in Utrecht 43%, en regio Eindhoven 44% lager in 2022.
Figuur 11: Dagelijkse vracht THC-COOH (carboxy-THC, omzettingsproduct van cannabis) per 1000 inwoners in deelgebied Den Haag Houtrust en Den Haag Leyweg gedurende de bemonsteringsperiode.
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
26
Figuur 12: De dagelijkse variatie in THC-consumptie per 1000 inwoners vergeleken met andere gemeenten/jaren. De ‘viool’ plots geven de spreiding over de meetweek weer, dus hoe langer de viool hoe groter de variatie in gebruik over de dagen van de week. De horizontale lijn laat het gemiddelde in deelgebied Den Haag Houtrust in 2023 zien.
KWR 2023.112 | Januari 2024
3.6
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
27
Resultaten: som van 3-MMC en 4-MMC
De resultaten van de 24-uursmonsters voor de som van 3-MMC en 4-MMC staan vermeld in Tabel 4 en zijn voor de deelgebieden in Figuur 13 grafisch weergegeven. Voor Den Haag Leyweg is in meerdere monsters is 3-MMC en 4MMC onder de rapportagegrens van 20 ng/L aangetroffen (zie Tabel 4). Onder dit niveau kan niet met zekerheid gezegd worden hoeveel 3-MMC en 4-MMC in het afvalwater zit maar wel dat de drug in het water aanwezig was. Voor deelgebied Den Haag Houtrust zijn alle waarden boven de rapportagegrens en is op dinsdag 3 oktober een afwijkend hoge vracht waargenomen. Voor 3- en 4-MMC zijn nog onvoldoende Nederlandse meetgegevens om te toetsen of deze stof structureel meer wordt gebruikt gedurende de week of het weekend. De gemiddelde vracht van de som van 3- en 4-MMC ligt op 23 mg per 1000 inwoners per dag voor Den Haag Houtrust (ongeveer 0,02 gram) in maart 2023. Voor Den Haag Leyweg ligt de gemiddelde vracht op 3,2 mg per 1000 inwoners per dag (ongeveer 0,003 gram). Dat is een factor zeven (86%) lager dan deelgebied Den Haag Houtrust. Ook zonder de afwijkend hoge vracht in deelgebied Den Haag Houtrust op dinsdag 3 oktober is de vracht per 1000 inwoners in deelgebied Den Haag Houtrust op de andere weekdagen nog ongeveer drie maal (68%) lager dan in deelgebied Den Haag Leyweg.
Vanwege het ontbreken van gegevens over de uitscheiding van 3- en 4-MMC en de stabiliteit in het rioolwater kan er geen betrouwbare berekening gemaakt worden van de consumptie van 3MMC en 4-MMC. In het deelgebied Den Haag Houtrust werd in 2020 geen 3- en 4-MMC gemeten en is het derhalve niet mogelijk de resultaten te vergelijken. Hetzelfde geldt voor Utrecht, Amsterdam en de regio Eindhoven in 2022.
Figuur 13: Dagelijkse vracht 3-MMC en 4-MMC per 1000 inwoners in deelgebied Den Haag Houtrust en Den Haag Leyweg gedurende de bemonsteringsperiode.
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
28
4 Discussie 4.1
Weekpatronen van drugsgebruik op basis van rioolwatermetingen
Voor cocaïne en MDMA zijn zowel in deelgebied Den Haag Houtrust als Den Haag Leyweg een hoger gebruik te zien in het weekend ten opzichte van de rest van de week. Daarnaast is voor Den Haag Leyweg een opvallend en niet te verklaren hoog MDMA gebruik op woensdag waargenomen. Het gebruik van cannabis is stabiel in beide deelgebieden. Ook voor amfetamine is de variatie gedurende de week zeer beperkt al lijkt het gebruik in de weekenddagen in Den Haag Leyweg iets hoger dan gedurende de weekdagen. Methamfetamine vertoont vooral in Den Haag Leyweg uitzonderlijk hoog gebruik op zaterdag, en in mindere mate op zondag in deelgebied Den Haag Houtrust. Het gebruik op de andere dagen van de week is relatief stabiel en bovendien vergelijkbaar is met metingen van deelgebied Den Haag Houtrust in 2020. Hoewel deze piek in Den Haag Leyweg op een zaterdag valt en in Den Haag Houtrust op een zondag, kan deze piek dezelfde oorzaak hebben. De 24 meeturen van zaterdag op Den Haag Leyweg en de zondag Den Haag Houtrust hebben namelijk overlap omdat ‘zondag’ op Den Haag Houtrust het verzamelde afvalwater van de gehele zondag is. Dus van 0:00 uur tot 23:59, terwijl de zaterdag op Den Haag Leyweg het verzamelde afvalwater van zaterdagochtend 08:00 tot zondagochtend 7:59 betreft.
Als de gebruikers op zaterdagavond deze drug hebben gebruikt en voornamelijk in de avond/nacht van zaterdag op zondag hebben uitgescheiden, kan dat tot het waargenomen beeld leiden. Omdat het gebruik van methamfetamine ten opzichte van de andere drugs zo laag is kan een beperkte groep gebruikers grote invloed hebben op het weekpatroon, waardoor het lastig is om deze piek in het weekend als week-weekend trend te bestempelen. Ook het gebruik van 3- en 4-MMC is erg laag. Voor 3- en 4-MMC is een afwijkend hoog en niet te verklaren gebruik waargenomen op dinsdag in deelgebied Den Haag Houtrust. Buiten deze afwijkend hoge waarde lijkt een weektrend waar te nemen te zijn met hoger gebruik in het weekend.
4.2
De lokale drugsmarkt
Het berekenen van de totale consumptie van een drug in het verzorgingsgebied van een rioolwaterzuivering is omgeven door onzekerheden. Voor cocaïne is een betrouwbare omrekeningsfactor bepaald waardoor deze onzekerheden beperkt zijn, echter geldt dit niet of in mindere mate voor de andere onderzochte drugs. Met name voor THC (cannabis) zijn deze onzekerheden groot (zie ook Paragraaf 2.3). De aannames over gebruiksroute en chemische eigenschappen van THC-COOH leiden ertoe dat de berekening van het gebruik en de geschatte marktomvang conservatief zijn. Ondanks de onzekerheden is ervoor gekozen om voor cocaïne, amfetamine, methamfetamine, MDMA, en cannabis een schatting te maken van de financiële omvang van de lokale drugsmarkt in de gemeente Den Haag. In Figuur 14 en Figuur 15 staan deze gegevens grafisch weergegeven en ze worden opgesomd weergegeven in Tabel 7. Van de omvang van de 3- en 4-MMC markt is geen schatting gemaakt, omdat de zuiverheid onvoldoende bekend is voor 3-MMC. Het valt op dat op basis van deze gegevens de financiële omvang van de lokale drugsmarkt wordt gedomineerd door cocaïne en cannabis.
De jaarlijkse financiële omvang van de lokale drugsmarkt in de onderzochte deelgebieden Den Haag Houtrust en Den Haag Leyweg is op basis van deze meetweek en de metingen in het rioolwater grof geschat op 70 miljoen euro (365 dagen x de som van de twee deelgebieden in Tabel 7). Dit wordt vooral bepaald door cocaïne en cannabis.
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
29
Figuur 14: Marktomvang voor deelgebied Den Haag Houtrust, van de verschillende drugs in volume pure stof (links) en financiële waarde (rechts).
Figuur 15: Marktomvang voor deelgebied Den Haag Leyweg, van de verschillende drugs in volume pure stof (links) en financiële waarde (rechts). Tabel 7: Berekening van de financiële omvang van de lokale drugsmarkt per deelgebied in de gemeente Den Haag op basis van de totale gebruikte hoeveelheid pure drugs in de onderzochte deelgebieden van Den Haag en de straatprijzen gecorrigeerd voor de zuiverheid (cocaïne, amfetamine en methamfetamine), gehalte van de werkzame stof (cannabis) of dosering (MDMA).
Drug
Cocaïne[15] Amfetamine
[16]
Straatprijs (gram verhandeld product; straatkwaliteit)
Percentage pure stof of dosis (mg) in verhandeld product
Geschatte marktomvang per dag in Den Haag Houtrust#
Geschatte marktomvang per dag in Den Haag Leyweg #
€51,80,-
74,3%
€72.300,-
€34.250,-
€7,90,-
47,9%
€2.250,-
€1.200,-
€700,-
€900,-
[17]
Methamfetamine
€50
MDMA[19]
€4,20,- per pil
THC
[20]
€11,17,-
80,5% $
*Op basis van de prijs per pil # Op basis van prijzen en doses in 2022 $ gehalte en prijs op basis van Nederwiet, populaire variant
[18]
136 mg per pil 17,2%
$
€3.450,-* €55.550,-
€2.050,-* $
€20.000,- $
KWR 2023.112 | Januari 2024
Rioolwateranalyse van drugsgebruik in de gemeente Den Haag
30
5 Conclusies Op basis van het rioolwateronderzoek uitgevoerd in september en oktober 2023 in de twee deelgebieden van de gemeente Den Haag (Den Haag Houtrust en Den Haag Leyweg), kan het volgende geconcludeerd worden, rekening houdend met de in Paragraaf 2.3 en 2.4 genoemde punten met betrekking tot onzekerheid en interpretatie van de resultaten: • In het deelgebied Den Haag Houtrust is het cocaïnegebruik toegenomen ten opzichte van 2020. De gemiddelde pure cocaïneconsumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Houtrust is 4258 mg (ongeveer 4,3 gram). In 2020 lag deze consumptie 33% lager. De gemiddelde pure cocaïneconsumptie per 1000 inwoners per dag in deelgebied Den Haag Leyweg is 4852 mg (ongeveer 4,9 gram) en is daarmee vergelijkbaar met Den Haag Houtrust (14% hoger). Ten opzichte van Den Haag Houtrust in 2023 is de consumptie in Amsterdam in 2022 vergelijkbaar (4% lager), terwijl de consumptie in Utrecht 45% en in de regio Eindhoven 40% lager ligt. •
In het deelgebied Den Haag Houtrust is het amfetaminegebruik afgenomen ten opzichte van 2020. De gemiddelde pure amfetamineconsumptie per 1000 inwoners per dag in Den Haag Houtrust is 517 mg (ongeveer 0,5 gram). In 2020 lag deze consumptie 52% hoger. De gemiddelde pure amfetamineconsumptie per 1000 inwoners per dag in deelgebied Den Haag Leyweg is 669 mg (ongeveer 0,7 gram) en daarmee 29% hoger dan het deelgebied Den Haag Houtrust. Ten opzichte van Den Haag Houtrust in 2023 is de consumptie in Amsterdam (19% hoger) en in Utrecht (20% lager) in 2022 vergelijkbaar.
•
In het deelgebied Den Haag Houtrust is het methamfetaminegebruik toegenomen ten opzichte van 2020. Het gemiddelde pure methamfetaminegebruik per 1000 inwoners per dag in Den Haag Houtrust is 45 mg (ongeveer 0,05 gram). In 2020 lag deze consumptie 51% lager De gemiddelde pure amfetamineconsumptie per 1000 inwoners per dag in deelgebied Den Haag Leyweg is 142 mg (ongeveer 0,14 gram) en daarmee 86% lager dan deelgebied Den Haag Houtrust. Met name veroorzaakt door hoog gebruik op één meetdag. Ten opzichte van Den Haag Houtrust in 2023 is de consumptie in Amsterdam in 2022 117% hoger en in Utrecht 63% lager.