RIS318669 Bijlage 4 Handreiking Duurzame Bedrijventerrein- Definitief

46

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

47

BATEN

SAMENVATTING SCORE laag

hoog

UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO

+ Verkoeling lucht van 0,1 tot 1°C + Verkoeling gevoelstemperatuur van ­ 2 tot 17°C

+ Tot 5% stijging van uw vastgoedwaarde

+ 10% hogere huurprijs dan

ver­gelijkbare kantoren met een laag energielabel

+ Meerwaarde van bomen: + Dragen positief bij aan de biodiversiteit

Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Breng voor zowel binnen als buiten in beeld waar zon leidt tot hoge temperaturen. 2 Bekijk waar bomen of een pergola mogelijk zijn.

18

Schaduwwerking

3 Bekijk waar bomen kunnen bijdragen aan de soortensamenstelling en biodiversiteit op uw terrein! 4 Bespreek met de ondernemersvereniging/ gemeente de mogelijk­

+ Reduceren het omgevingsgeluid + Verlagen de energiekosten voor airconditioning

+ Dragen bij aan een gezond, aan­trekkelijk en productief werkklimaat

+ Vermindering van

luchtverontreiniging

heid om gezamenlijk op te trekken.

I NVESTERINGSKOSTEN

Prijspijl 2023

− Een kleine boom: vanaf ongeveer

Beschrijving en samenhang MAATREGELEN BUITENRUIMTE

€ 250

− Pergola: € 90-180 per m − Zonnedoeken: € 50-60 per m − Zonneluifels: € 150-200 per

Het weer wordt extremer in Nederland: piekbuien komen vaker voor en zomers

2

krijgen we te maken met lange, warme periodes. Op de vaak verharde bedrijven­

2

terreinen is dit extra voelbaar. Om een dragelijke en aangename werkomgeving te behouden, is het van belang om voldoende verkoeling te vinden in deze warme

s­trekkende meter

periodes, zowel binnen als buiten. Schaduwwerking is een effectieve maatregel om hittestress op bedrijventerreinen te verminderen. Dit geldt zowel voor de buitenruimte als in de bedrijfsgebouwen

Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS

zelf. De gevoelstemperatuur in de schaduw is tot wel 17 °C lager dan in de volle zon! Schaduwwerking kan worden gecreëerd door middel van bomen en natuurlijke schaduwwerking of door middel van zonwering. Onder zonwering vallen maatre­ gelen die aan de gevel worden bevestigd, zoals doeken, luifels, pergola en parasols. Daarnaast is het mogelijk om met natuurlijke schaduwwerking te verkoelen door bomen. Bomen bieden naast schaduw ook andere voordelen. Zij dragen bij aan de biodiversiteit, de ruimtelijke kwaliteit en de tevredenheid van werknemers. Denk bijvoorbeeld aan een aangename lunchplek of een aantrekkelijk ommetje. Het is aangetoond dat uitzicht op natuur leidt tot minder stress, minder spanning en angst, een hogere werktevredenheid en een groter algemeen welzijn onder werknemers.

48

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

49

BATEN

SAMENVATTING SCORE laag

hoog

UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO

+ Vermindert de kans op wateroverlast + Verbetert het aanvullen van grondwater

+ Draagt bij aan voldoende water voor beplanting en het beperken van droogteschade

+ Aantrekkelijke en representatieve uitstraling van uw kavel

+ Vermindert de benodigde water­ c­ompensatie, omdat u minder

Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Onderzoek welke delen van uw kavel niet gebruikt worden en welke delen weinig belast worden. 2 Inventariseer de mogelijke vervuiling van regenwater op uw terrein. 3 Richt de niet gebruikte delen groen in. Vraag een ecoloog of hove­

19 MAATREGELEN BUITENRUIMTE

Water doorlatende verharding

nier om advies over beplanting. 4 Bepaal welke delen van de minder zwaar belaste verharding u wilt vervangen door open of halfverharding. Maak daarbij een keuze uit het brede assortiment.

Beschrijving en samenhang

­verharding aanbrengt

I NVESTERINGSKOSTEN

Prijspijl 2023

− Vanaf € 15 /m − Onderhoud aan waterdoorlatende 2

verharding: eens per 5 jaar

− Onderhoud aan halfverharding: − 2 keer per jaar omharken − na 2 a 3 jaren toplaag vervangen

Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS

Op bedrijventerreinen ligt veel verharding. Dit zorgt voor een snelle afvoer van regenwater. Door klimaatverandering worden de regenbuien heviger en neemt de wateroverlast toe. Met minder verharding is de kans op wateroverlast kleiner en kan bovendien het grondwater aangevuld worden. Minder verharding helpt daarom ook bij het tegengaan van verdroging en biedt uw beplanting meer kans om te groeien in droge perioden. Daarnaast warmt de waterdoorlatende verharding minder snel op dan regulier verharding, aangezien meer water kan verdampen. Dit draagt in kleine mate mee aan de verkoeling in warme periodes. open verharding biedt u de mogelijkheid om te variëren en hiermee uw Met open verharding of halfverharding kan het water op uw eigen kavel infil­

terrein aantrekkelijk in te richten.

treren. Open verharding en halfverharding geven uw kavel een groene uitstraling. Welke optie u kiest, is afhankelijk van de functie die u voor ogen heeft.

Halfverharding verdraagt minder belasting dan open verharding. Materialen die worden gebruikt als halfverharding zijn onder andere grind,

Open verharding kan goed worden gebruikt voor locaties met (lichte) belasting,

split en boomschors. Halfverharding is flexibel en biedt naast een brede

zoals op de parkeerplaats. Open verharding kan bestaan uit losse, kleine

materiaalkeuze ook veel mogelijkheden voor het aanbrengen in verschil­

elementen, zoals klinkerbestrating, natuursteen of tegels. Andere mogelijkheden

lende vormen. Let wel op dat uw bedrijf niet met milieubelastende stoffen

zijn speciale poreuze tegels, holle stenen of groene betontegels. De keuze voor

werkt. Halfverharding of open verharding is dan mogelijk niet toegestaan door het infiltreren van mogelijk vervuild regenwater in de grond.

50

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

51

BATEN

SAMENVATTING SCORE laag

hoog

UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD

+ Duurzaam imago voor uw bedrijf + Draagt bij aan voldoende water

VASTGOEDWAARDE

voor beplanting en beperken

DUURZAAM IMAGO

droogteschade

+ Vermindert de kans op wateroverlast + Mogelijke gemeentelijke en waterschapssubsidies voor afkoppelprojecten

+ Minder belasting van de afvalwaterketen

Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit

+ Verbetert het aanvullen van grondwater

1 Laat een expert een geohydrologische advies opstellenvoor de mogelijkheden om regenwater op uw kavel te bergen of te infiltreren. 2 Bespreek met de ondernemersvereniging/ gemeente de mogelijk­

20 MAATREGELEN BUITENRUIMTE

Afgekoppelde HWA

heid om gezamenlijk op te trekken. 3 Bekijk de subsidiemogelijkheden die de gemeente of het water­ schap hiervoor biedt met de Groenesubsidiewijzer of in hoofdstuk

I NVESTERINGSKOSTEN

Prijspijl 2023

− Afhankelijk van de complexiteit € 10 tot € 100 / m2

drie voor de subsidieregelingen in 2023! GAW | stichting RIONED

Beschrijving en samenhang Bij traditionele bebouwing en verhardingen wordt het regenwater doormiddel

Samenhang

van een HVA (hemelwaterafvoer) afgevoerd naar de riolering. Dit zorgt voor

Afkoppelen naar een plaatselijke waterberging is een goede oplossing.

piekbelasting van het rioolstelsel en afvoer van grote hoeveelheden regenwater

Denk bijvoorbeeld aan een wadi, retentievijver of infiltratiekratten op uw

naar de rioolwaterzuiveringsinstallatie. Bij overbelasting van het rioolstelsel kan

terrein. Deze maatregel is dus ook goed te combineren met maatregelen als

wateroverlast ontstaan.

“Vergroenen” en “Sturen met hoogtes”.

Door af te koppelen van het rioolstelsel kunt u wateroverlast voorkomen en de

Dit zorgt ervoor dat nog meer water op uw terrein wordt geborgen en kan

waterzuivering ontlasten. Daarnaast is afkoppelen een maatregel waarmee u het

infiltreren in plaats van af te voeren via de riolering! Ook kan het mogelijk

grondwater kunt aanvullen en dus minder kwetsbaar bent voor droogte. In de

zijn om water af te voeren naar een nabijgelegen natuurgebied. Bespreek

praktijk betekent afkoppelen dat het regenwater dat op uw kavel valt, infiltreert

dit wel altijd met de terreinbeheerder.

Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS

in de grond. Overtollig regenwater wordt via het oppervlak afgevoerd naar plaatselijke beplanting, waterberging of het oppervlaktewater. Bij afkoppelen is het wenselijk om grote, schone oppervlakken, zoals uw dak, af te laten wateren op uw kavel.

52

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

53

BATEN

SAMENVATTING SCORE laag

hoog

UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO

+ Vermindert wateroverlast en waterschade

+ Vergroot de bewustwording over waterafvoer bij bezoekers en werknemers

I NVESTERINGSKOSTEN

Prijspijl 2023

− Aanbrengen hoogteverschillen en herstraten vanaf € 50 /m2w

Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Heeft u wateroverlast? Ga na waar het water vandaan komt en raadpleeg zo nodig de gemeente wanneer water op uw kavel

21 MAATREGELEN BUITENRUIMTE

Sturen met hoogtes

stroomt. 2 Bedenk waar het water voor de meeste overlast zorgt (loading docks, garages, installaties) en waar u naartoe kunt afwateren. 3 Stuur het water met subtiele hoogteverschillen naar de juiste plek

Beschrijving en samenhang Regenwater kiest de weg van de minste weerstand. Wanneer delen van uw terrein lager liggen dan de omgeving, kan ook water van elders zich verzamelen op uw kavel. Afhankelijk van de situatie kan dat leiden tot wateroverlast of zelfs schade. Door op uw kavel of in de openbare ruimte te werken met subtiele hoogtever­ schillen kunt u het water sturen naar de gewenste plek, zoals de straatkolken, richting infiltratievoorzieningen of bergingsvoorzieningen. Op andere plekken

Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS

kunt u juist voorkomen dat het water voor problemen zorgt. Zo kunt u met kleine drempels voor bijvoorbeeld de loading docks en (parkeer)kelders voorkomen dat het water zich hier verzamelt. Al met al kunt u met een slim ontwerp van uw kavel wateroverlast en schade beperken en een aantrekkelijke uitstraling creëren.

54

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

55

BATEN

SAMENVATTING SCORE laag

hoog

UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO

+ Vermindert wateroverlast en waterschade

+ Vergroot de bewustwording over waterafvoer bij bezoekers en werknemers

+ Verbetert de aankleding van uw kavel + Stimuleer water infiltratie / ­vasthouden van water

Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Laat een expert een geohydrologische berekening maken voor de mogelijkheden om regenwater in het groen te bergen of te infiltreren. 2 Bespreek met de ondernemersvereniging/ gemeente de mogelijk­

I NVESTERINGSKOSTEN

Prijspijl 2023

− Aanbrengen hoogteverschillen en herstraten vanaf € 50 /m2

heid om gezamenlijk op te trekken.

22 MAATREGELEN BUITENRUIMTE

Afwateren op groen

3 Bekijk de subsidiemogelijkheden die de gemeente of het water­ schap hiervoor biedt met de Groene subsidiewijzer of in hoofdstuk vijf voor de subsidieregelingen in 2023! 4 Stuur het water met subtiele hoogteverschillen naar het groen!

Beschrijving en samenhang Een duurzame en natuurlijke aanvulling op het sturen met hoogtes, is het actief afwateren op groenvoorzieningen. Door hemelwater af te laten water op groen zorgt u enerzijds voor vitale groenstroken en biodiversiteit, maar zorgt u anderzijds ook voor het reduceren van de effecten van droogte, zoals verdorde beplanting en vergeelde groenstroken. Zelfs bij een kleine regenbui kan water afstromen richting groenvoorziening, waardoor plaatselijke aanvulling van het grondwater plaatsvindt.

Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS

Let er wel op dat u hierbij planten gebruikt die onder natte omstandigheden kunnen groeien. Ook kunt u grote vlakken verharding onderbreken met ­beplantingsvakken waar het water naartoe wordt geleid en kan infiltreren. Door water te sturen naar beplanting geeft u het water de kans in de bodem te infiltreren en geeft u de beplanting meer kansen in tijden van droogte. Deze maatregel valt goed te combineren met maatregelen als “Vergroening” en “Sturen met hoogtes”.

56

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

57

BATEN

SAMENVATTING SCORE laag

hoog

UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO

Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Onderzoek of u ruimte heeft op uw kavel of op het bedrijventerrein om een wadi aan te leggen (10% van af te wateren oppervlak). Een aandachtspunt hierbij is dat de taluds insteken en dus een mini­ male ruimte nodig hebben om alleen al op gewenste hoogte te komen. 2 Laat een expert een geohydrologische advies opstellen voor de mogelijkheden om regenwater in een wadi te bergen en/of te infiltreren. 3 Bespreek met de ondernemersvereniging/ gemeente de mogelijk­

+ Vermindert de kans op wateroverlast en schade

+ Verbetert het imago en de uitstraling van uw bedrijf

+ Draagt bij aan het aanvullen van het grondwater

+ Beplanting in en rond de wadi kan water verdampen in hete tijden, waardoor de temperatuur daalt rondom de wadi

+ Maakt een leefgebied voor water­

minnende soorten en draagt bij aan de biodiversiteit

+ Kan deels als vereiste water­

compensatie ingevuld worden

heid om gezamenlijk op te trekken.

23

Wadi

4 Maak een ontwerp voor de wadi en de beplanting, en kies uit verschillende varianten en begroeiing. 5 Bekijk de subsidiemogelijkheden die de gemeente of het water­ schap hiervoor bieden, zoals weergegeven in hoofdstuk drie.

I NVESTERINGSKOSTEN

Prijspijl 2023

− Aanleg vanaf € 20 /m wadi oppervlak − Onderhoud: − Bladafval en zwerfvuil verwijderen: 2

Beschrijving en samenhang

2 keer per jaar

− Slokoppen leegzuigen: 2 keer per jaar − Drainage schoonspuiten:

Een wadi is een bufferplek die tijdelijk regenwater opvangt en dit water langzaam

MAATREGELEN BUITENRUIMTE

in de bodem laat infiltreren. De wadi is een leegstaande greppel of laagte in het terrein, gevuld met zand en grind en eventueel drainage. In de wadi kunnen

1 keer per jaar

planten groeien. Tijdens een piekbui stroomt overtollig regenwater naar het laagste punt in de wadi. Het water wordt opgevangen. Om te voorkomen dat een wadi overstroomt, kan een overloop worden gebruikt. U kunt een wadi op uw eigen kavel aanleggen, maar het effect is veel groter als u samen met de gemeente of uw buren optrekt en een grotere wadi aanlegt of koppelt op het bedrijventerrein. U kunt samen met andere ondernemers uw

Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS

bedrijventerrein vergroenen en draagt zo bij aan het tegengaan van wateroverlast en verdroging. Een wadi vormt daarnaast een habitat voor moerasachtige en water minnende soorten en draagt bij aan de biodiversiteit van uw terrein. Koppel uw regenpijp af en laat het water afstromen naar de wadi. U doet uw beplanting en de riolering er een plezier mee. De werking van de wadi is sterk afhankelijk van de hoogte van het grondwater en de doorlatendheid van de grond. Bij te hoge grondwaterstanden of een kleigrond is een wadi geen geschikte oplossing. Ga vooraf dus na bij een expert of een wadi op uw terrein zinvol is en in hoeverre water kan infiltreren.

58

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

59

BATEN

SAMENVATTING SCORE laag

hoog

UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO

+ Verkoeling lucht van 0,1 tot 1°C binnen gebouw

+ Verkoeling gevoelstemperatuur van 2 tot 17°C binnen gebouw

+ Energiebesparing door minder koelbehoefte

+ 10% hogere huurprijs dan Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit

­vergelijkbare kantoren met een laag energielabel

Installatie door professional Er zijn bepaalde typen zonwering die het best door een installateur geplaatst kunnen worden. Dit is als u kozijnen hebt die niet erg standaard zijn, zoals kunststof kozijnen of als u grote zonnescherm­ doeken bestelt die nog aan de gevel moeten worden gemonteerd. Ook elektrische zonwering die op het lichtnet moet worden aange­ sloten is aanzienlijk lastiger om zelf te installeren. Op maat gemaakte

24 MAATREGELEN BUITENRUIMTE

Zonwering op gevel Beschrijving en samenhang

I NVESTERINGSKOSTEN

Prijspijl 2023

− Zonwering (1m tot 5 m): € 200 - € 1.000

zonwering, elektrische of zware en grote zonwering kunt u het beste laten plaatsen door een specialist.

Onderhoud Vooral als u elektrische zonwering aanschaft is het mogelijk interes­ sant om een onderhoudscontract te overwegen. De motor moet natuurlijk zo lang mogelijk mee kunnen gaan en dat kan alleen als u er goed voor zorgt. Een onderhoudscontract kost geld, maar borgt wel dat alles tijdig wordt nagekeken en vervangen. Uw zonwering gaat dan uiteindelijk langer mee, waardoor u geld kunt besparen.

Zonwering langs de gevel is effectief voor het verkoelen van de binnenruimte en de gevoelstemperatuur langs de gevel. Hierdoor is binnen minder koeling door airco’s nodig en straalt de gevel minder warmte af waardoor het prettiger is om langs te bewegen. Zonwering kan ook aan de gevel worden bevestigd of binnen worden aangebracht. Hierbij is zonwering aan de buitenkant effectiever dan binnen. Bij zonwering

Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS

aan de binnenzijde warmt de ruimte tussen het glas en de zonwering toch op en moet dit weg geventileerd worden. Bij de toepassing van luiken als zonwering is er in de winter ook een isolatie functie wanneer deze gesloten zijn. Een overstek met de juiste afmeting en positie boven het raam is in het Nederlandse klimaat ideaal. In de zomer wordt de hete middag zon geblokkeerd, maar kan de ochtendof avondzon en de laagstaande zon in de winter (hele dag door) wel voor een behaaglijk binnenklimaat zorgen. Wanneer deze laagstaande zon niet onder de schaduw voorziening doorschijnt dient de schaduw toepassing flexibel genoeg te zijn om dit jaarlijks te monteren en demonteren (Kleerekoper, 2016).

60

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

61

BATEN

SAMENVATTING SCORE laag

hoog

UITVOERBAARHEID TERUGVERDIENTIJD VASTGOEDWAARDE DUURZAAM IMAGO

+ Kostenbesparing door minder gebruik van leidingwater

+ Besparing op riool- en zuiveringsheffing

+ Gemeentelijke- en waterschaps-

subsidies die gebruikt worden voor afkoppelprojecten gelden soms ook voor het (her)gebruik van regenwater

I NVESTERINGSKOSTEN

Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Laat een expert een geohydrologische berekening maken voor de mogelijkheden om regenwater op uw kavel te bergen of te infiltreren.

Prijspijl 2023

− Aanleg: (Systeem zonder retentiebuffer) € 370.000,-

2 Bespreek met de ondernemersvereniging/ gemeente de mogelijk­

25

Waterbuffering

heid om gezamenlijk op te trekken. 3 Bekijk de subsidiemogelijkheden die de gemeente of het water­ schap hiervoor biedt met de Groenesubsidiewijzer of in hoofdstuk drie voor de subsidieregelingen in 2023!

(opvangen, hergebruik of vertraagd afvoeren) Beschrijving en samenhang MAATREGELEN BUITENRUIMTE

Een Urban Waterbuffer (UWB) heeft als doel water in de bodem vast te houden en

pakket. Het opgeslagen hemelwater wordt later teruggewonnen voor

bestaat uit verschillende onderdelen. Als het regent leiden ze het water niet naar

het beregenen van het kunstgrasveld van Sparta en voor verkoeling

het riool, maar naar ondergrondse buizen die het water met behulp van planten

via de waterzuil op het plein naast het stadion, bij de ingang van het

zuiveren. Daarna voeren buizen het water af naar diepere zandlagen in de bodem.

Westervolkshuis.

Daar kun je het water opslaan en later terugwinnen via putten.

Voorbeeld Cromvlietpark Den Haag Een Urban Waterbuffer zorgt er in een proces van vijf stappen voor dat je regen

Het Cromvlietplein in Den Haag is veranderd in een klimaatbestendig park

kunt opvangen en weer kunt gebruiken. Dit zijn de vijf stappen:

met een Urban Waterbuffer waar bewoners elkaar kunnen ontmoeten.

1 Opvangen

3 Zuiveren

2 Vasthouden

4 Opslaan

Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS

5 Gebruiken De Urban Waterbuffer vangt regenwater op, zuivert het en slaat het water diep onder de grond op. Hiermee wordt de sponswerking van de omgeving

Een Urban Waterbuffer is met name interessant als het collectief wordt opgepakt.

vergroot en wordt het risico op wateroverlast door hevige buien kleiner.

In Nederland zijn al enkele voorbeeldprojecten gerealiseerd waar een Urban

Het water kan in periods van droogte weer gebruikt worden, bijvoorbeeld

Waterbuffer collectief is toegepast.

voor het planten van de kinderboerderij en de moestuin. Deze planten kunnen dan meer water verdampen, waarmee ze voor extra koelte zorgen.

Voorbeeld Sparta-Stadion

Ook regenwater van de daken van omringende gebouwen wordt naar de

In 2018 is een Urban Waterbuffer gerealiseerd nabij het stadion van Sparta

Urban Waterbuffer geleid. Samen met woningcorporatie Staedion heeft

Rotterdam. Hemelwater, dat valt op het stadion en op het verharde oppervlak

de gemeente 1.000 m2 aan dakoppervlak van het riool afgekoppeld en

daaromheen, wordt opgevangen in een buffer onder een Johan Cruyffcourt.

aan­gesloten op de UWB.

Het vervuilde hemelwater wordt middels een natuurlijk zuiveringssysteem ­gezuiverd, en vervolgens geleidelijk geïnfiltreerd in het eerste watervoerend

62

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

63

BATEN

SAMENVATTING SCORE laag

hoog

UITVOERBAARHEID

+ Vermindert de kans op wateroverlast en schade

TERUGVERDIENTIJD

+ Draagt bij aan het aanvullen van het

VASTGOEDWAARDE

grondwater

DUURZAAM IMAGO

+ Kan deels als vereiste water­

compensatie ingevuld worden

I NVESTERINGSKOSTEN

Prijspijl 2023

Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Laat een expert een geohydrologische advies opstellen voor de mogelijkheden om regenwater op uw kavel te bergen en te infiltreren. 2 Bespreek met de ondernemersvereniging/ gemeente de mogelijk­ heid om gezamenlijk op te trekken.

26 MAATREGELEN BUITENRUIMTE

Infiltratie hulpmiddelen (kratten, blokken, putten)

− Infiltratiekrat (200 liter): € 200-450 per krat

− Infiltratieput: € 90-200 per put − Steenwol blok (500 liter): € 500

3 Bekijk de subsidiemogelijkheden/compensatieregels die de gemeente of het waterschap hiervoor biedt met de Groenesubsidiewijzer of in hoofdstuk vijf voor de subsidierege­ lingen in 2023!

worden geplaatst. De infiltratieput zorgt daarmee voor een aanvulling van het grondwater en heeft minder horizontaal oppervlak nodig dan de infiltratiekratten.

Beschrijving en samenhang Heeft u veel verharding nodig op uw terrein, of is er maar beperkte ruimte om groenvoorzieningen aan te leggen? Dan zijn infiltratie hulpmiddelen een mogelijkheid om toch bij te kunnen dragen aan het bufferen van wateren en het aanvullen van het grondwater.

Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS

Infiltratiekratten of steenwol kunnen bijvoorbeeld onder een verhardingspakket worden aangebracht. Let hierbij wel op de benodigde dekking en maximale draagkracht, dit kan verschillen per product. De infiltratiekratten creëren hiermee een holle ruimte onder de grond waarin water kan worden opgeslagen. De kratten kunnen vervolgens worden voorzien van water vanaf het dak of bijvoorbeeld via een water dat afstroomt via een goot. Daarnaast kan een infiltra­ tiekrat, wanneer deze wordt omhult met geotextiel, water afgeven aan de grond (infiltratie) zonder dat er zand of grond in de kratten terechtkomt. Een infiltratieput is een buis die verticaal in de grond wordt geplaatst en net als de infiltratiekratten is omhult met geotextiel. Water kan via een hemel­ waterafvoersysteem in de put stromen of de put kan direct onder een straatkolk

64

< INHOUD

GAW | stichting RIONED

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

65

BATEN

SAMENVATTING SCORE laag

hoog

UITVOERBAARHEID

• Minder opwarming van de buiten­

TERUGVERDIENTIJD

ruimte door gebouwen/andere mate­

VASTGOEDWAARDE

rialen zorgt ervoor dat het ’s nachts

DUURZAAM IMAGO

kan afkoelen • Warmte blijft minder hangen waar­ door minder nachten boven de 20o C. komen, wat beter is voor de nachtrust en gezondheid van omwonenden

I NVESTERINGSKOSTEN

Prijspijl 2023

Aandachtspunten bij uitvoering en complexiteit 1 Bekijk bij de aanleg of aanschaf of warmtewerend materiaal een optie is;

27 MAATREGELEN BUITENRUIMTE

Gebruik van koele materialen Beschrijving en samenhang

2 Bespreek met een expert welke materialen geschikt zijn voor de

• Het toepassen van verkoelende ­materialen is maatwerk, waardoor niet direct een prijs indicatie te geven is.

toepassing en functies die u wenst; 3 Zorg daarnaast voor schaduw op uw terrein, waardoor de ­temperatuur van het materiaal overdag ook minder oploopt;

Om uw terrein te verkoelen wordt echter aangeraden om te werken met materialen met een lage thermische massa, zoals hout of poreus materiaal. Door materialen toe te passen met een lage thermische massa, wordt

De materiaalkeuze voor uw verharding, panden en andere constructies

voorkomen dat warmte wordt afgegeven als de buitentemperatuur daalt.

hebben een indirecte impact op de omgevingstemperatuur. Verschillende

Er vindt geen warmteaccumulatie plaats. Dit zorgt er bijvoorbeeld voor

materialen hebben een verschillende thermische massa, wat wil zeggen

dat tijdens zomernachten uw pand of terrein beter kan afkoelen en de

dat het materiaal warmte vasthoudt en afgeeft. Materialen met een hoge

­temperatuur niet blijft oplopen.

Draagt bij aan de SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS

thermische massa kunnen warmte of koude lang vasthouden en later afgeven. Steenachtige materialen als beton hebben bijvoorbeeld een hoge thermische massa.

66

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

67

3 CIRCULAIRE ECONOMIE

Mocht het toch nodig zijn om iets te produceren/consumeren, probeer dan met Circulaire economie

Lineaire economie

Economie met recycling

minder genoegen te nemen (reduce). De volgende stap is om een product zo lang

Grondstoffen

Grondstoffen

Lineaire economie

Economie met recycling

Grondstoffen

Grond sto ff

ecyclin

e

Rec yc

grondstoffenli en lokale productie zal in veel gevallen leiden tot een besparing

Restafval

Restafval

e

ti

Grondstoffen in Den Haag

Rec yc li

In het Grondstoffenplan wordt de visie van Den Haag verder uitgewerkt en worden 8 stromen onderscheiden waarop wordt ingezet om de transitie van afval

en ti

e

Gebruik

en

van reststromen in andere product- en consumptieketens leidt tot verrassende

Circulaire economie

Gebruik

Productie

op zowel grondstoffen, afvalverwerking en energie. Juist het lokaal benutten uc samenwerkingen en nieuwe bedrijvigheid. Pro d

Restafval

Grond sto ff

Gebruik

g

ecyclin

Productie

Gebruik

Gebruik

Grond sto ff

Productie

ecyclin

g

Grondstoffen

R

legenheid. Hiermee dragen we bij aan een leefbare wereld, nu en in de toekomst.

en kansen voor bestaande en nieuwe bedrijvigheid. Immers, hergebruik van

ng

(grondstoffen en afval). Het stimuleert innovatie, nieuwe bedrijvigheid en werkge­

Grondstoffen

Restafval

Visie: Afval als grondstof

van circulariteit. Dit bespaart kosten en vermindert de belasting van het milieu

EenCirculaire circulaire economie economie kan bovendien leiden tot economische voordelen

R

Gebruik

rechtlijnige consumptie (produceren, consumeren en daarna weggooien), maar

i

ng

Productie

ontwikkeling van een circulaire economie.

steeds opnieuw gebruikt. Afval is de nieuwe grondstof. Er is geen sprake meer van

n

Economie met recycling

Grondstoffen

samenwerking vergroten en een bijdrage leveren aan de

e Gebruik Dit wil overigens niet zeggen dat hergebruik onbelangrijk is. Soms zijn er recyclen.

Productie

Restafval

We willen samen met bedrijven de mogelijkheden voor uitwisseling Lineaire economie

Pas daarna ga je kijken naar repareren, hergebruiken of in het laatste geval

Pro d

uc

naar grondstof te realiseren: 1 Bioafval (GFT en Etensresten: GFT+E)

De circulaire economie kan worden omschreven aan de hand van het R-ladder model. (ZIE AFBEELDING). In het algemeen kan worden gesteld: ‘hoe hoger op de

68

3

t uc gewoonweg geen betere keuzes te maken. Pro d

Restafval

van (afval als) grondstof stimuleren. Hierdoor kunnen we de

g

R

De gemeente Den Haag streeft naar een circulaire economie in 2050.

Gebruik

ng

Productie Gebruik

In een volledig circulaire economie bestaat geen afval en worden grondstoffen

Rec yc

li mogelijk te gebruiken (re-use). Maak dus geen gebruik van single-use producten.

2 PMD: Plastic en Metalen Verpakkingen en Drinkpakken

5 Elektronische apparaten 6 Papier en karton

ladder, hoe duurzamer’. Dit model gaat verder dan hergebruik en recycling van

3 Grofvuil

7 Bedrijfsafval

materialen. De eerste stap is om je af te vragen of iets echt wel nodig is (refuse).

4 Textiel

8 Bouw- en sloopmaterialen

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

69

Deze stromen moet u als bedrijf vaak al scheiden. Zie voor de regels rondom

Afhankelijk van uw bedrijf en de sector waarin u actief bent, kunnen circu­

scheiding de afvalwijzer voor bedrijven.

laire innovaties dus besparingen op grondstoffen, energie en/of afvalverwerking

Waarom belangrijk voor u?

opleveren. Daarnaast is er een duidelijke relatie tussen de circulaire economie en bijvoorbeeld mobiliteit. Hergebruik beperkt namelijk de behoefte aan

Voor u als ondernemer kan de overgang naar een circulaire economie kansen

transport. Dat geldt ook voor het gebruik van grondstoffen en onderdelen uit de

bieden. In deze handreiking introduceren wij dan ook enkele nieuwe en kansrijke

regio. Daarnaast voorkomen ontwikkelingen zoals modulair bouwen dat onnodig

ontwikkelingen. De overgang naar een circulaire economie is bedrijfs- en locatie

veel bouwverkeer met materialen naar uw locatie af en aanrijden. Dit is niet

specifiek. Daarom vindt u hier geen concrete maatregelen. Wel vindt u handvatten

alleen beter voor het milieu, maar voorkomt ook verkeersoverlast.

om aan te sluiten op deze ontwikkeling.

Wat levert het op? Actief inzetten op een circulaire economie kan uw bedrijf verschillende voordelen opleveren: • Bereiken van de duurzaamheidsdoelstellingen van uw bedrijf • Voldoen aan duurzaamheidseisen van uw klanten • Door innovatie en duurzaamheid onderscheidend zijn in de markt • Kansen voor nieuwe verdienmodellen (grondstof in plaats van afval) • Door hergebruik minder afval en daardoor minder kosten inzameling • Besparingen of andere financiële voordelen, zoals een investeringsaftrek • In specifieke situaties meer mogelijkheden voor vergunningverlening voor nieuwbouw of uitbreiding van bedrijfsprocessen. Door bijvoorbeeld te kiezen voor modulaire prefab bouw in plaats van traditionele bouwmethoden is de stikstofemissie aanzienlijk lager.

De keuzes die u maakt bij verbouw of nieuwbouw van uw pand en bij de inrichting van productieprocessen bepalen in belangrijke mate uw bijdrage aan een circulaire economie. U kunt op verschillende manieren voorsorteren op een circulaire economie door vooraf te denken aan: • Circulair bouwen; dit betekent het ontwikkelen, gebruiken en hergebruiken van gebouwen zonder natuurlijke hulpbronnen onnodig uit te putten. Een mooi voorbeeld hiervan is “Modulair bouwen”, waarbij gebouwen in de fabriek compleet worden uitgewerkt tot modules die op locatie alleen nog gemonteerd moeten worden. Dit leidt niet alleen tot wel 50% minder CO2 uitstoot dan bij traditioneel bouwen, maar levert ook tijdswinst op in het bouwproces. Modulaire bouw kan bijvoorbeeld wel 30 tot 50% sneller zijn dan traditionele bouw. • Gezamenlijk afvalbeheer; In overleg met het parkmanagement kijken naar de mogelijkheden voor hergebruik om waar mogelijk kringlopen te sluiten. • Industriële symbiose; Denk hierbij bijvoorbeeld aan het actief (her)gebruiken van grondstoffen of reststromen van uw buren, zoals warmte of (afval)water bijvoorbeeld.

70

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

71

Aan de slag De stappen die u kunt maken naar de circulaire economie zijn branche ­afhankelijk. In grote lijnen zijn de volgende stappen te onderscheiden 1 Zorg voor inzicht in de afvalstromen van uw bedrijf; Waar zijn mogelijkheden om afvalstromen terug te brengen. De Ladder van Lansink kan helpen om kansen in beeld te brengen, bijvoorbeeld: 2 Waar kan ik het gebruik van grondstoffen terugdringen? 3 Kan ik gebruik maken van circulaire grondstoffen? 4 Kunnen mijn afvalstromen door anderen als grondstof worden gebruikt? 5 Welke winst is er te boeken met een gezamenlijk afvalbeheer op uw bedrijventerrein. 6 Herbouw en nieuwbouw biedt grote kansen voor hergebruik van materiaal. Neem hergebruik van materialen mee in het ontwerp van de inrichting van het pand en het terrein, en hou in het ontwerp al rekening met de (verre) toekomst: demontage wanneer het pand aan het einde van zijn levensduur is.

Transitie naar circulaire economie Overheden en maatschappelijke organisaties zetten actief in op de ­circulaire economie. Dit is bijvoorbeeld al terug te zien in de regelgeving, die zich nog verder zal ontwikkelen met eisen op het gebied van energie en hergebruik. Door recente innovaties en subsidies nemen de mogelijkheden toe voor u als ondernemer om met deze ontwikkeling mee te gaan. Het is daarom van belang om up-to-date te blijven, deze ontwikkelingen te volgen en zo de juiste investerings­ beslissingen te nemen. Bijvoorbeeld wanneer een verhuizing, verbouwing, moderni­sering of subsidieregeling de investering aantrekkelijk maken.

Meer informatie : • https://www.vno-ncw.nl/standpunten/circulaire-economie • https://ondernemersplein.kvk.nl/afvalwijzer-voor-bedrijven/ • https://www.rvo.nl/subsidies-financiering • https://ondernemersportaal.denhaag.nl/onderwerpen/bedrijfsafval/ • https://www.denhaag.nl/nl/subsidies/subsidies-milieu-en-duurzaamheid.htm • https://www.kansenvoorwest.nl/ • https://www.zuid-holland.nl/online-regelen/subsidies/subsidies/ • https://versnellingshuisce.nl/ • https://www.circonl.nl/

72

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

73

4 DUURZAME MOBILITEIT

Duurzame mobiliteit en transport wil zeggen veilig, schoon, stil en zuinig met fossiele energie. Dat betekent energiezuiniger transportmiddelen, de inzet van hernieuwbare energie (biobrandstof, duurzame elektriciteit) en ook verbetering

Duurzame mobiliteitstransitie Den Haag

4

van de logistieke efficiency. Duurzame mobiliteit gaat daarnaast ook over de uitdaging een evenwicht te bereiken tussen bereikbaarheid, economie, leefmilieu en klimaat. Duurzaam mobiliteitsbeleid draagt onder andere bij aan minder

De gemeente Den Haag wil een transitie naar een mobiliteits­

verkeersbewegingen, minder autogebruik tijdens de spits, het stimuleren van de

systeem dat in de toekomst alle bewoners, bezoekers en bedrijven

fiets, het besparen van kosten en een betere gezondheid van uw medewerkers.

bedient.

Aangezien duurzame mobiliteit bedrijfs- en locatie specifiek is kunnen maatre­ gelen niet generiek overal worden toegepast. Deze handreiking biedt daarentegen Om dat te bewaken zijn zes doelstellingen gefor­

wel een aantal initiatieven, ontwikkelingen en subsidies weer die relevant voor u

muleerd. Mobiliteit moet (1)veilig, (2)efficiënt, (3)

zijn als ondernemer.

schoon, (4)op maat, (5)betaalbaar en (6)verbonden Veilig

Betaalbaar

zijn. Onder mobiliteitstransitie verstaan we: “de noodzakelijke doorontwikkeling van het mobiliteits­systeem zodat de stad de komende

Toekomstige ontwikkelingen

decennia bereikbaar, leefbaar en verkeersveilig blijft”. Bovendien een mobiliteitssysteem dat Schoon

Op maat

duurzaam is en een natuurlijk onderdeel vormt

Zero-emissiezone Den Haag

van een aantrekkelijke stad waar het fijn wonen,

Op 1 januari 2025 voert de gemeente Den Haag een zero-emissiezone in voor

werken, winkelen, leren en recreëren is.

stadslogistiek in het centrum. Dit houdt in dat alle nieuwe bestel- en vrachtauto’s uitstootvrij moeten zijn als zij hier willen rijden. Voor sommige typen bestel- en

Efficiënt

74

Verbonden

< INHOUD

vrachtauto’s geldt er tot 2030 een landelijke overgangsregeling.

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

75

De zero-emissiezone komt binnen de Centrumring (S100) en de Professor B.M.

Zuid-Holland bereikbaar

Teldersweg (S200) te liggen. De Centrumring en de Professor B.M. Teldersweg zelf horen niet

Stichting Zuid-Holland bereikbaar is een samenwerkingsorganisatie waarin

bij de zone.

verschillende overheden langjarig (minimaal 10 jaar) werken aan een gezamen­ lijke aanpak van de bereikbaarheid in Zuid-Holland. Zuid-Holland Bereikbaar

Op www.opwegnaarzes.nl is veel informatie

bestaat uit een kernteam van 30 professionals en een flexibele schil die

beschikbaar over de invoering van de zero-

mee­beweegt met het werk.

emissiezones in Nederland, zoals een kente­ kencheck en een uitgebreid stappenplan voor

Zuid-Holland bereikbaar probeert het verschil te maken op de volgende aspecten:

de overstap naar elektrisch rijden. Ook staat hier een overzicht van alle geplande zero-

• Het optimaliseren van de beschikbaarheid van infrastructuur;

emissiezones in Nederland en hun omvang.

• Het stimuleren van duurzaam mobiliteitsgedrag; • Het verbinden van programmering, verkeers- én mobiliteitsmanagement;

De gemeente helpt ondernemers bij de overstap naar een schoon wagenpark

• Het gebiedsgericht werken centraal zetten in onze organisatie en aanpak;

door middel van het aanbieden van gratis wagenparkscans en een sloop-/

• Het omarmen van innovatie en datagedreven werken;

omruilregeling. Zie Den Haag–Zero-emissiezone bestel- en vrachtauto’s en

• Het versterken van de regionale samenwerking vanuit de gedeelde opgave;

Den Haag–Omruilregeling voor dieselauto’s, brommers en snorfietsen. Daarnaast

• Het leggen van contacten met onze buurregio’s en het buitenland.

heeft de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) ook een aantal subsi­ dieregelingen die helpen bij de aanschaf van een emissieloze bestelauto’s (SEBA)

Meer informatie over de plannen van Zuid-Holland

en vrachtauto’s (AanZET). Zie Subsidieregeling Emissieloze Bedrijfsauto’s (SEBA)

bereikbaar zijn te lezen in het jaarplan 2023.

(rvo.nl) en Aanschafsubsidie Zero-Emissie Trucks (AanZET) (rvo.nl).

Regeling werk gebonden mobiliteit

Wat betekent dit voor u? De mobiliteitsmakelaars van Zuid-Holland bereik­

Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

baar helpen werkgevers kosteloos met inzicht in

bereidt daarnaast een wijziging van het Besluit

woon-werkverkeer van medewerkers en kansen om

activiteiten leefomgeving (Bal) voor, m.b.t.

bijvoorbeeld het hybride werken structureel te imple­

beperking van CO2-uitstoot door verkeer. De wijzi­

menteren. Voorbeelden hiervan zijn het neerzetten

ging is een afspraak uit het Klimaatakkoord

van e-bike probeerpools om medewerkers kennis te

(zomer 2019). Deze normerende regeling met

laten maken met een andere manier van reizen of het

wetgeving richt zich op zakelijke mobiliteit en

ondersteunen van een werkgever bij het promoten van bijvoorbeeld de ‘fiets naar

woon-werkmobiliteit. De regeling geldt voor werk­

je werk’ dag. Op verschillende onderwerpen worden toolboxen ontwikkeld voor

gevers met meer dan 100 werknemers en draagt

werkgevers met allerlei slimme tips. Alle toolboxen vindt u op Ways2go.

Jaarplan 2023 Zuid-Holland Bereikbaar

1

bij aan het verduurzamen van zakelijke mobiliteit en woon-werkmobiliteit, zoals afgesproken in het

Met logistieke partijen wordt gekeken naar maatwerk: hoe zien de logistieke

Klimaatakkoord.

bewegingen eruit en valt daar nog efficiency te behalen of wilt u als logistieke ondernemer bijvoorbeeld meer inzetten op duurzaam reizen? Samen met u wordt

Voor meer informatie zie:

de keten onder de loep genomen en worden kansen onderzocht. Neem dus vooral

https://open.overheid.nl/documenten/

contact op met Zuid-Holland bereikbaar via: info@zuidhollandbereikbaar.nl.

ronl21c7dbd866378430fde1c6d862816a6a3c65ce67/pdf

76

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

77

5 SUBSIDIES Algemene verduurzaming

Naast de regionale subsidies en specifieke subsidies in Den Haag zijn er enkele nationale subsidieregelingen voor duurzaam ondernemen die interessant voor u kunnen zijn. Voor het gemak hebben wij deze voor u op een rij gezet:

Er zijn verschillende subsidies en regelingen die u helpen bij de

• MIA/Vamil: Voor milieuvriendelijk investeren met fiscaal voordeel;

verduurzaming van uw bedrijf. Of het nu gaat om energie besparen,

• Energie-investeringsaftrek (EIA) : Voor energiezuinige bedrijfsmiddelen en

uw pand isoleren, waterberging of aardgasvrij ondernemen. In dit hoofdstuk worden de bij vaststelling actuele subsidies en regelingen

duurzame energietechnieken; • Subsidies energie-innovatie: Voor innovaties die duurzaamheid koppelen aan economische groei;

benoemd die in ieder geval voor 2023 gelden. Op de volgende

• Subsidie SDE++: Voor duurzame energieproductie en CO2-reductie.

website is een overzicht te vinden van de algemene

• Investeringssubsidie ISDE: Voor investeringen in duurzame energie en

duurzaamheidssubsidies binnen de gemeente Den Haag: https://duurzamestad.denhaag.nl/bedrijf/subsidies/

5

energiebesparing. • Subsidie verduurzamen bedrijven terreinen provincie Zuid-Holland • Groen werkt beter provincie Zuid-Holland In de volgende paragrafen wordt verder ingegaan op subsidies die specifiek voor de duurzaamheidsthema’s binnen deze handreiking zijn bedoeld: Klimaatadaptatie, Energiebesparing, en Biodiversiteit.

78

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

79

Klimaatadaptatie

Energie Subsidie isolatie bedrijfspanden 2023 Bent u eigenaar of huurder van een bedrijfspand en wilt u dat pand gaan isoleren? Vraag dan deze subsidie aan. U kunt tot en met 31 december 2023 subsidie aanvragen. Voor deze subsidie is in totaal € 500.000 beschikbaar. Als het subsidiebedrag op is sluit de regeling. U kunt dan geen subsidie meer aanvragen. Kijk voor de voorwaarden en werking verder op de website.

Provincie Zuid-Holland: Zonnig Zuid-Holland Met deze subsidie stimuleert de provincie dubbel ruimtegebruik voor het opwekken van zonne-energie. Zo dragen we bij aan het vergroten van de hoeveel­ heid duurzame energie die opgewekt wordt. We kiezen voor PV-panelen op daken, waterbassins en parkeerterreinen, om het landschap van Zuid-Holland zoveel

Hoogheemraadschap van Delfland: Stimuleringsregeling Klimaatadaptatie

mogelijk te ontzien. Deze subsidie is aantrekkelijk voor eigenaren van grote daken, waterbassins of

Wateroverlast door hoosbuien is een groeiend probleem; ook in Delfland. Het is

parkeerterreinen die geschikt gemaakt moeten worden om PV-panelen te kunnen

één van de gevolgen van de klimaatverandering. Delfland kan deze gevolgen

instaleren, komen in aanmerking voor subsidie.

niet alleen verhelpen: daar zijn bewoners, bedrijven en organisaties ook bij nodig. Wil jij met je tuin, terrein, dak, plein, park of straat ook bijdragen aan een

Ook eigenaren die een dak, waterbassin of parkeerterrein aan een energie­

omgeving die is voorbereid op extreem weer? Vraag een bijdrage aan via onze

coöperatie, of soortgelijk initiatief ter beschikking willen stellen, kunnen deze

Stimuleringsregeling of de Werkwijze Klimaatadaptatie.

subsidie aanvragen. Zie ook de website.

Hoe ondersteunt Delfland mijn project? Delfland kent twee mogelijkheden om klimaatadaptatie te stimuleren.

Provincie Zuid-Holland: Energie-infrastructuur op industrieterreinen in Zuid-Holland

• Regeling op maat: Deze regeling is bedoeld voor grootschalige maatregelen

De regeling is bedoeld voor samenwerkende bedrijven in de industriële sector

die daadwerkelijk bijdragen aan het opvangen en vasthouden van regenwater.

die op hun eigen industrieterrein hun infrastructuur willen aanpassen om

Denk aan een groot groendak (van bijvoorbeeld 70 m die 30 liter/m bergt), een

aan­gesloten te worden op bijvoorbeeld elkaars restwarmte.

2

2

wadi of een ondergrondse waterberging. Mogelijk ontvang je voor je initiatief een tegemoetkoming in de kosten. Delfland draagt tot maximaal 30% bij aan de

De regeling subsidieert maximaal 25% van de investeringskosten tot een

kosten en niet meer dan € 500 per m3 waterberging. Meer informatie over deze

maximum van € 500.000 bij een samenwerking van 2 bedrijven en is afhankelijk

regeling lees je in de: Q&A Klimaatadaptatie op maat

van de CO2 winst. Indien een energie-infrastructuur moet worden aangelegd bij

• Werkwijze met Perspectief: Heb je een initiatief dat niet past binnen de regeling

meer bedrijven kan het maximum worden verhoogd tot € 750.000.

Op Maat maar dat in potentie wél een grote bijdrage kan (gaan) leveren aan een klimaatbestendig Delfland? Denk aan haalbaarheidsonderzoeken, buurti­

Het gaat om kleinschalige, lokale infrastructuur, niet om reguliere energie-­

nitiatieven en activiteiten om bewustwording te vergroten. Ga dan met ons in

infrastructuur of grootschalige projecten. Zie ook de website.

gesprek hoe Delfland jouw initiatief kan ondersteunen. Je vindt meer informatie in de Q&A Werkzijwe Klimaatadaptatie met Perspectief

80

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

81

Biodiversiteit

Subsidies duurzame mobiliteit

Provincie Zuid-Holland: Natuur in de stad

Wilt u bedrijfsauto’s zonder uitlaatgassen (emissieloos) kopen of leasen? Vraag

Met de subsidie Natuur in de Stad kunnen particulieren en overheden subsidie

dan subsidie aan bij het Rijk. De subsidie loopt tot en met 31 december 2025 en is

aanvragen voor maatregelen om het leefgebied van icoonsoorten in het stedelijk

maximaal € 5.000 per bedrijfsauto. Lees meer over de Subsidieregeling Emissieloze

gebied te verbeteren. Zo dragen we bij aan bescherming en behoud van inheemse

Bedrijfsauto’s (SEBA) (rvo.nl).

plant- en diersoorten in het stedelijk gebied. En daarmee een vitale natuur in Zuid-Holland.

Wilt u hulp bij het overstappen op duurzamer of elektrisch vervoer? Dan kunt u in 2023 gratis een wagenparkscan aanvragen. Met de uitkomsten van de scan

In totaal is € 200.000 beschikbaar voor deze regeling. De Natuur en Milieufederatie

besluit u niet alleen of u overstapt naar een (deels) elektrisch wagenpark. Maar

Zuid-Holland ondersteunt provincie Zuid-Holland bij de uitvoering van de

ook hoe u de overstap maakt.

­subsidieregeling. Kijk voor de voorwaarden naar de website. Mocht u na het lezen van dit hoofdstuk nog behoefte hebben aan advies over de mogelijkheden voor financiering, stuurt u dan vooral een mail aan: duurzaamondernemen@denhaag.nl.

82

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

83

HANDREIKING

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

6

6 MEER WETEN? Dit hoofdstuk geeft een totaaloverzicht van de informatieverwijzingen en eventuele subsidieregelingen.

Verwijzingen subsidies

Meer informatie

• https://duurzamestad.denhaag.nl/bedrijf/subsidies/

• Klimaatadaptatie Nederland: Handreiking natuurdaken

• MIA/Vamil

• Kenniscentrum InfoMil

• Energie-investeringsaftrek (EIA)

• Mijn waterfabriek: bedrijven

• Subsidies energie-innovatie

• Milieu Centraal

• Subsidie SDE++

• Operatie Steenbreek

• Investeringssubsidie ISDE

• Rainproof

• Subsidie verduurzamen bedrijven terreinen provincie Zuid-Holland

• RIONED: laagtes

• Groen werkt beter provincie Zuid-Holland

• RIONED: hoogteverschillen

• Q&A Klimaatadaptatie op maat (Delfland)

• RVO: groenprojecten

• Q&A Werkzijwe Klimaatadaptatie met Perspectief (Delfland)

• Stimular

• Subsidie Isolatie bedrijfspanden

• Vogelbescherming: na-isolatie

• Zonnig Zuid-Holland

• Warmtenetwerk: voor de energietransitie

• Subsidieregeling Emissieloze Bedrijfsauto’s (SEBA) (rvo.nl) • Natuur in de stad (Provincie Zuid-Holland)

84

< INHOUD

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

85

Duurzame Bedrijven­terreinen Den Haag

86

Colofon Als je meer wilt weten of een frisse blik kunt gebruiken op duurzaam groen, klimaatadaptatie, gezonde leefomgeving, energietransitie, duurzame mobiliteit en circulariteit, neem dan contact op met het Team Duurzame Leefomgeving van Stedenbouw en Planologie. 14070, duurzamestad.denhaag.nl/bedrijf Dit is een uitgave van Gemeente Den Haag Dienst Stedelijke Ontwikkeling Afdeling Stedenbouw & Planologie Witteveen+Bos Vormgeving Dienst Bedrijfsvoering, Multimedia September 2023