RIS318580 Bijlage Het Haags Klimaatakkoord - geredigeerd
Tekst van het document
Het Haags Klimaatakkoord
2030
2025
2020
Samen voor een duurzame, groene en gezonde stad
Groen bezig
Samenwerking van de gemeente, ondernemers, bewonersinitiatieven, bedrijven en organisaties in Den Haag
2
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
Inhoud 1 Inleiding
6
1.1 Leeswijzer
9
2 De aanloop naar het Haags Klimaatakkoord
10
2.1 Betrokken partijen
12
3 Klimaatdeals
14
3.1 Energietransitie
16
3.2 Duurzame Mobiliteit
22
3.3 Circulaire Economie
25
3.4 Duurzame Leefomgeving
29
3.5 Internationaal
32
4 Vervolg Haags Klimaatakkoord
36
4.1 Uitvoering klimaatdeals
37
4.2 Rol gemeente
37
4.3 Klimaatberaad
38
5 Deelnemers Haags Klimaatakkoord
40
Disclaimer Alle foto’s gebruikt in dit document zijn het eigendom van de gemeente Den Haag of onder licentie van Getty-images.
Finest of Ockenburg project in Den Haag - Kijkduin
3
4
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
Voorwoord
Het Haags Maatschappelijk Verantwoord Klimaatakkoord Opdrachtgeven en Inkopen Samen zijn we groen bezig
Duurzame mobiliteit
Leefomgeving (Milieu en biodiversiteit)
Circulair beperken grondstofgebruik
Klimaat-energie
Voor u ligt het Haags Klimaatakkoord (HKA).
Het Haags Klimaatakkoord reikt oplossingen
Dit is het resultaat van een jaar lang intensief
aan voor grote klimaatproblemen én draagt
samenwerken met het bedrijfsleven, onder
eraan bij dat elke Hagenaar zijn energie
nemers, overheden, maatschappelijke en
rekening kan blijven betalen. Het akkoord bevat
internationale organisaties en inwoners van
verschillende deals. De achterliggende bood
Den Haag. Het markeert een nieuwe fase in
schap luidt: of je nu een grote onderneming
onze gezamenlijke inzet voor een duurzamer,
bent, een ministerie of een betrokken Hagenaar,
socialer en sterker Den Haag. Het laat over
dit is een beweging waaraan iedereen mee kan
tuigend zien: Den Haag is groen bezig.
doen, in een stad waar elke stem telt.
Hagenaars vinden een duurzame stad
Het Haags Klimaatakkoord is het begin van die
belangrijk. Dat geldt voor inwoners in alle
beweging, niet het eindpunt. Als gemeente
stadsdelen, van Laak tot Benoordenhout.
willen we ervoor zorgen dat we de energie van
Mensen vinden het belangrijk dat de stad de
het afgelopen jaar de komende tijd vasthouden.
goede keuzes maakt om te verduurzamen, en
Kortom; duurzame energie. Met meer partijen
natuurlijk kijken ze ook naar hun eigen leven:
die aanschuiven, en nóg meer deals. In dienst
wordt mijn huis geïsoleerd, en kan ik straks
van een prettige, gezonde en groene stad voor
de rekeningen nog betalen? Het is helder dat
toekomstige generaties. We staan voor een
iedereen graag meer groen in de stad ziet.
grote opgave, maar samen zijn we tot veel in
En de stad verwacht dat wij als gemeente de
staat.
regie nemen om te zorgen dat Den Haag sneller verduurzaamt.
Arjen Kapteijns, wethouder Energietransitie, Mobiliteit en Grondstoffen
Dat is precies wat we met het Haags Klimaatakkoord willen bereiken. Sinds 21 april 2023 is aan klimaattafels gewerkt aan concrete afspraken om samen toe te werken naar een klimaatneutraal Den Haag in 2030. Diversiteit en inclusie
Sociaal Inkopen
Keten- en Internationale Sociale Voorwaarden
MKB vriendelijk inkopen
De sfeer was enorm positief. Het was inspi rerend om te zien hoe mensen samenkomen, ideeën delen en gezamenlijk werken aan een
Robert Barker, wethouder Buitenruimte,
groen en gezond Den Haag. De gemaakte
Dierenwelzijn en Milieu
afspraken, 38 in totaal, zijn gebundeld in dit akkoord.
5
6
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
1 Inleiding
1
Inleiding
Nationaal park Hollandsche Duinen bij stad Den Haag
De gevolgen van klimaatverandering zijn zorgwekkend. Daarom kunnen we niet werkloos toekijken en wachten op wat er gaat gebeuren – ook niet in ons eigen Den Haag. Nederland heeft het Klimaatakkoord van Parijs ondertekend. Daarin committeren we ons aan het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen om wereldwijd onder 1,5 °C temperatuurstijging te blijven. Dat betekent dat ook Den Haag een verantwoordelijkheid heeft om uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Den Haag krijgt op veel manieren te maken met
waarbij meer dan 50 millimeter regen per uur
de gevolgen van klimaatverandering. Dat is nu
valt. Zonder ingrijpen kan dat leiden tot meer
al zichtbaar. Winters worden zachter en natter,
schade aan gebouwen, meer onbegaanbare
zomers heter en droger, maar wel met meer
wegen en meer schade aan vitale infra
zware buien. De verwachting is dat het aantal
structuur. Als stad aan zee zal Den Haag op
zomerse en tropische dagen in Den Haag in
termijn ook de gevolgen ondervinden van de
2050 zal toenemen naar 60 per jaar. Dat aantal
stijging van de zeespiegel, stijgende grondwa
ligt nu nog op een langjarig gemiddelde van
terstanden en verzilting van het grondwater,
2 tot 4 dagen per jaar in Den Haag, gemeten
met een negatief effect op de (drink)waterkwa
tussen 1991 en 2020. Tegelijk zal Den Haag
liteit en plantengroei in de stad.
vaker te maken krijgen met extreme buien
7
8
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
Handen ineen De gemeente Den Haag heeft de ambitie om
en regenwater beter op te vangen en te herge
in 2030 klimaatneutraal te zijn. De gemeente
bruiken. Over al die thema's zijn deals te vinden
zelf is een belangrijke partij in het waarmaken
in het Haags Klimaatakkoord.
van die ambitie. De gemeente denkt en doet zoveel mogelijk duurzaam en investeert op
Den Haag is een woonstad met veel dienst
allerlei mogelijke manieren om de overgang naar
verlening en weinig industrie. Willen we in
schone energie en duurzaam vervoer mogelijk
Den Haag klimaatwinst behalen, dan moeten
te maken. In de openbare ruimte krijgen bijvoor
we vooral focussen op de uitstoot door huis
beeld voetgangers en fietsers steeds meer ruimte
houdens, bedrijven en maatschappelijke of
en maakt steen plaats voor groen en water.
publieke organisaties. Daarbij zullen we de lasten en lusten zo veel mogelijk eerlijk met
Maar de gemeente kan en wil het niet alleen
elkaar moeten verdelen, zodat ook Hagenaars
doen. Om de gevolgen van klimaatverandering
die minder te besteden hebben kunnen
aan te pakken en Den Haag klaar te maken voor
meedoen aan de verandering.
een klimaatneutrale toekomst, is het nodig dat alle partijen in de stad de handen ineenslaan.
Internationaal én lokaal
Inwoners, grote bedrijven, ondernemers,
Wereldwijd staat Den Haag bekend als
publieke en internationale instellingen én
internationale stad van vrede en recht.
maatschappelijke organisaties kunnen en
Klimaatverandering maakt inmiddels ook
moeten allemaal bijdragen; in hun eigen huizen
deel uit van dat werkterrein. In 2023 boog het
en gebouwen, op hun grond en met hun infra
Internationaal Gerechtshof zich over de vraag
structuur. Juist daar wordt de meerwaarde van
welke klimaatverplichtingen staten hebben, en
Stap dichterbij
het Haags Klimaatakkoord zichtbaar. Het brengt
wat de juridische gevolgen zijn als ze door hun
Het Haags Klimaatakkoord brengt de gemeente
partijen bij elkaar die ontdekken wat ze voor
(niet-)handelen schade toebrengen aan het
lijke ambitie van een klimaatneutraal Den Haag
De afspraken die deelnemers aan het Haags
elkaar kunnen betekenen, en hoe ze samen
klimaat. Dat geeft onze eigen klimaatinspan
in 2030 een stap dichterbij. Met hun klimaat
Klimaatakkoord hebben gemaakt, de zoge
kunnen werken aan oplossingen voor de stad.
ningen een extra lading. Een stad waar wordt
deals dragen de deelnemende partijen bij aan
naamde klimaatdeals, vormen de kern van
gewerkt aan mondiale klimaatvraagstukken,
bereikbare duurzame energie voor iedereen in
dit akkoord. Hoofdstuk 2 beschrijft kort wie
Tempo maken
moet dat thema ook binnen de eigen grenzen
de stad, aan zuinig omgaan met grondstoffen
allemaal hebben deelgenomen aan het proces
Er moet de komende jaren veel gebeuren
belangrijk maken.
en aan schoner vervoer. Ze maken de stad
en hoe de gemaakte afspraken tot stand zijn
bovendien groener en meer klimaatbestendig.
gekomen. Hoofdstuk 3 presenteert de thema's
in een hoog tempo. We moeten de overstap
Internationale zone Den Haag
1.1 Leeswijzer
maken naar schone, duurzame energie.
Met het Haags Klimaatakkoord laten we ook
Klimaatdeals maken op verschillende manieren
en klimaatdeals. Hoofdstuk 4 licht toe hoe
Onze infrastructuur moet daarvoor worden
aan het Rijk en Europa zien hoe we in Den Haag
impact, bijvoorbeeld door een CO2-reductie,
we verder gaan met het momentum dat dit
aangepast; het moet sterker én meer flexibel
bouwen aan een duurzame stad. Samen
energiebesparing, vierkante meters ontstening,
akkoord tot stand heeft gebracht. Tot slot volgt
worden, geschikt voor nieuwe energiebronnen
kunnen we in Den Haag veel voor elkaar krijgen,
kennisontwikkeling of het verminderen van
een overzicht van de deelnemende partijen die
als wind, zon en aardwarmte. We willen toe
maar niet alles. Daar hebben we het Rijk en
vervoersbewegingen in de stad. Het gaat om de
deelnemen in dit akkoord.
naar vervoer zonder uitstoot. Om onze geza
Europa hard bij nodig: met wet- en regelgeving
toekomst van onze kinderen en kleinkinderen.
menlijke CO2-uitstoot te verminderen, is het
die de noodzakelijke veranderingen mogelijk
Ook voor hen moet Den Haag een stad met
belangrijk om zoveel mogelijk grondstoffen
maakt, met kennis, en ook met financiële
toekomst zijn.
opnieuw te gebruiken en zo min mogelijk afval
middelen. Om die reden neemt Den Haag deel
te verbranden. En we moeten de stad weerbaar
aan de Europese missie ‘100 klimaatneutrale en
maken tegen extreem weer, door te vergroenen
slimme steden in 2030’.
9
10
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
2 De aanloop naar het Haags Klimaatakkoord
2
De aanloop naar het Haags Klimaatakkoord
Deelnemers aan de Klimaattafel op 28 november in het Haagse cultuurcentrum Amare
'Samen' is een sleutelwoord in het proces dat leidt naar een klimaatneutrale stad. Een belangrijk doel van het akkoord is om het Haagse bedrijfsleven, ondernemers, publieke en maatschappelijke organisaties en inwoners te betrekken bij deze ontwikkeling om samen uitvoering te geven aan deze urgente opgave. Gezamenlijkheid stond ook centraal in het
kregen deelnemende partijen vervolgens de
proces dat leidde tot het Haags Klimaatakkoord.
ruimte om vorm te geven aan de concrete deals.
Om te beginnen tijdens de startbijeenkomst op 21 april 2023 in brouwerij De Prael: daar
Thema's
waren ruim 200 deelnemers aanwezig om samen de eerste stap te zetten richting een
Om vorm te geven aan het Haags
Haags Klimaatakkoord. Na deze start zijn
Klimaatakkoord werkten de deelnemers met
meerdere klimaattafels georganiseerd om
vijf thema's: Energietransitie, Duurzame
partijen uit de stad bijeen te brengen. Er waren
Mobiliteit, Circulaire Economie, Duurzame
klimaattafels voor professionele partijen,
Leefomgeving en Internationaal. Deze thema's
inwoners(organisaties) en internationale orga
worden uitgewerkt in hoofdstuk 3, samen met
nisaties en ambassades, plus enkele gemengde
de deals per thema.
bijeenkomsten. In verschillende klimaatateliers
11
12
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
2.1 Betrokken partijen In totaal hebben veel verschillende partijen
38 DEALS
750 DEELNEMERS AAN BIJEENKOMSTEN 2023-2024
14 Energietransitie deals
1E STARTBIJEENKOMST HKA 21 april ± 200 deelnemers
deelgenomen aan het proces om te komen tot het Haags Klimaatakkoord. De verscheidenheid van partijen is groot. • Bedrijfsleven (grootbedrijf) • Ondernemers (MKB en sociaal ondernemers) • Publieke organisaties (waaronder overheden) • Maatschappelijke organisaties (waaronder
5
Duurzame Mobiliteit deals
10 Circulaire Economie deals 7
Duurzame Leefomgeving deals
2
Internationaal deals
scholen en stichtingen) • Internationale organisaties (ambassades en non-profits) • Inwoners van Den Haag (bewonersorganisaties en -initiatieven) De betrokkenheid van inwoners bij het Haags Klimaatakkoord is bijzonder. Veel Hagenaars zijn actief bezig met de verduurzaming van hun (huur)huis of vergroening van hun tuin of buurt, individueel en via gezamenlijke initia tieven op buurt-, wijk- en straatniveau. Daarom heeft Duurzaam Den Haag in aanloop naar het Haags Klimaatakkoord twee bewonersavonden georganiseerd. Hier zijn meerdere klimaatdeals uit voortgekomen, terug te vinden in hoofdstuk 3. Ook specifiek Haags is de aanwezigheid van vele internationale organisaties in de stad. Zij konden deelnemen aan een speciale klimaat tafel, met twee internationale klimaatdeals als uitkomst.
Deals In totaal zijn er uit dit proces 38 klimaatdeals tot stand gekomen, met 115 unieke partijen uit de stad. Op 10 april 2024, bijna een jaar na de eerste startbijeenkomst, vond de feestelijke aftrap van het Haags Klimaatakkoord met de deelnemers van de deals plaats.
ϴ 115 unieke partijen uit de stad doen mee ϴ 201 deelnemers doen mee in deals ϴ Gemiddeld 5,3 deelnemers per deal
1 RONDE KLIMAATTAFELS augustus & september ± 125 deelnemers E
In deze eerste ronde is per thema (Circulaire Economie, Duurzame Leefomgeving, Duurzame Mobiliteit en Energietransitie) een tafel georganiseerd om te inventariseren welke deals er te maken zijn.
1E RONDE BEWONERSTAFEL 27 september ± 60 deelnemers
Bewoners hebben met elkaar gekeken naar mogelijkheden voor klimaatdeals.
2E RONDE KLIMAATTAFELS 28 november ± 180 deelnemers
Professionele partijen, internationale partijen en een vertegenwoordiging van bewoners waren hier bij elkaar om aan deals te werken.
1E KLIMAATATELIER 12 december ± 60 deelnemers
De mogelijkheid voor professionele partijen en vertegenwoordigers van bewoners om verder te werken aan deals gefaciliteerd door de gemeente.
2E RONDE BEWONERSTAFEL 12 december ± 50 deelnemers
De tweede bewonerstafel om te bespreken welke deals er worden gevormd die bewoners kunnen sluiten of waar bewoners bij aan willen sluiten.
2E KLIMAATATELIER 23 januari ±75 deelnemers
De tweede mogelijkheid om verder te werken aan deals gefaciliteerd door de gemeente met de sterke focus op het daadwerkelijk sluiten van deals.
13
14
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
3 Klimaatdeals
3
Klimaatdeals
Deelnemers ontwikkelen samen hun klimaatdeals
De klimaatdeals van het Haags Klimaatakkoord volgen een vast format. Het format omvat het beoogde doel van de deal, doelgroepen, status, impact en planning, en omschrijft hoe de deal bijdraagt aan de ambities van het Haags Klimaatakkoord. Uiteraard staat in elke deal ook welke partijen zijn betrokken en welke inzet ieder levert. De samenvattingen van alle tot nu toe afgesloten deals zijn opgenomen in dit Haags Klimaatakkoord. Op de volgende pagina's volgen de resultaten
Elk thema start met een korte omschrijving en
van het Haags Klimaatakkoord, gegroepeerd
de ambitie van de gemeente Den Haag voor
volgens de eerdergenoemde thema's:
het betreffende thema, gevolgd door de samen
Energietransitie, Duurzame Mobiliteit,
vattingen van de deals binnen het thema.
Circulaire Economie, Duurzame Leefomgeving en Internationaal.
15
16
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
Legenda voor te bereiken impact per deal
energieverbruik, maximale inzet van lokaal
# E3. Gezamenlijke aanpak energietransitie woningcorporaties
opgewekte, schone energie en flexibele
Deelnemers: gemeente Den Haag,
Co2-reductie
onderdeel, want bewoners en bedrijven in
Vierkante meters ontstening
de omgeving worden bij de deal betrokken.
Vierkante meters afkoppelen
De hoofddoelen zijn: het minimaliseren van
Energieopwekking Energiebesparing
energiesystemen, en het verminderen van
Vierkante meters geïsoleerd
(de effecten van) hittestress.
Vergroening/blauw toevoegen Aantal circulaire bedrijven Vermindering van kilometers of aantal ritten vervoersbewegingen Kennisuitwisseling/kennisontwikkeling
# E2. Hoofdvestiging Haagse Hogeschool Paris Proof Deelnemers: Haagse Hogeschool,
3.1 Energietransitie
Hogeschool InHolland, Energie Rijk
woningcorporaties Staedion, Hof Wonen, Haag Wonen, DUWO en Arcade Wonen De deelnemende woningcorporaties en de gemeente werken samen aan het aardgasvrij maken van circa 50.000 corpo ratiewoningen. De partijen zijn gestart met een gezamenlijke planmatige aanpak van de energietransitie. Samen hebben ze
Den Haag, Provincie Zuid-Holland
bepaald welke gebieden het meest geschikt
De Haagse Hogeschool (HHS) wil de
warmtenet, hoe zij dat willen realiseren en
eigen hoofdvestiging aan het Johanna
op welke wijze de woningen verduurzaamd
Westerdijk Plein voor 2030 transformeren
worden zodat ze geschikt zijn voor een
naar een “Paris Proof”-gebouw. Het project
warmtenet. Ook werken we samen aan de
wordt geleid door het brede Misson Zero-
vorm en inhoud van de samenwerking met
programma van de HHS. Deze klimaatdeal
toekomstige warmteaanbieders. Met hun
raakt aan bijna alle thema’s van het Haags
gezamenlijke planmatige aanpak bundelen
Klimaatakkoord; het project omvat onder
de deelnemers de warmtevraag. Dat is
meer schone energie, duurzame mobiliteit
nodig om de nieuwe, duurzame warmte
en een duurzame leefomgeving. Het levert
bronnen mogelijk te maken en om ervoor
minder CO2-uitstoot op, om hittestress
te zorgen dat duurzame warmte betaalbaar
tegen te gaan maken stenen plaats voor
blijft voor woningeigenaren en huurders
Energy, gemeente Den Haag, Dutch VR
groen en er is ruimte voor het opwekken
in Den Haag. Potentieel kan deze deal een
van duurzame energie. De deal bevindt zich
jaarlijkse CO2-besparing van 75 kiloton
ontwikkelen van innovatieve warmtebronnen
De Haagse Hogeschool wil de verduur
in de uitvoeringsfase. De verwachting is dat
teweegbrengen. Dit is ongeveer 5 procent
zoals geothermie, aquathermie en restwarmte.
zaming van de eigen hoofdvestiging
het project in 2030 volledig is gerealiseerd.
van de jaarlijkse CO2uitstoot van Den Haag.
Via warmtenetten kan zo een groot aantal
gebruiken als katalysator voor de
Haagse huizen en panden van warmte worden
energietransitie in de naburige wijk
voorzien. In wijken die niet worden aangesloten
Laakkwartier-Oost. De kaders voor de
op een warmtenet, wil de gemeente inwoners
verduurzaming van het hoofdgebouw
helpen om over te stappen op voorzieningen
lenen zich ook voor energie-initiatieven in
zoals warmtepompen.
de wijk. Het doel is om Laakhaven-Oost te
Om de uitstoot van CO2 terug te dringen, stappen we over van aardgas naar hernieuwbare energiebronnen om te koken, te douchen en te verwarmen. Iedereen kan zich voorbereiden op de energietransitie. Het eerste wat iedereen kan doen is energie besparen, bijvoorbeeld door het isoleren van woningen en bedrijfspanden. Koken op inductie en het aanschaffen van zonnepanelen en warmtepompen zijn andere belangrijke stappen. De energietransitie biedt kansen. Duurzame woningen zijn prettiger om in te wonen. Bovendien kunnen de technologische ontwikkelingen onze lokale economie stimuleren.
Den Haag wil tot 2030 elk jaar meer dan 10.000
# E1. Laakkwartier Oost Positive Energy District
woningen met energielabel E, F of G isoleren.
Deelnemers: Haagse Hogeschool, Urban
Ambitie gemeente Den Haag voor schone energie in 2030
Ook wil de gemeente de overstap naar schone energie versnellen, onder meer door het
veranderen in een wijk met een positieve energiebalans. Deze deal heeft technische, economische en regelgevingsaspecten. Ook participatie is een belangrijk
zijn voor aansluiting op een collectief
17
18
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
# E4. Toolkit ontwikkeling collectieve warmtetransitie Deelnemers: TNO, EBN, gemeente
ontwikkeling van een innovatief, digitaal
# E7. Smart City technicus Energietransitie
instrument om deze wijkrenovatie te
Deelnemers: ROC Mondriaan, ROVC,
zamen, en ook de Van Nispenflat wordt verduurzaamd. Deze deal draait om
Den Haag, Deltares, Royal Haskoning DHV
ondersteunen. Deze Digital Twin biedt
Het consortium NieuweWarmteNu
van de glastuinbouw uiteindelijk kan worden verwarmd met geothermie. De potentie is dus groot, zowel in economische bedrijvigheid als voor de CO2-reductie. De scope van de
gemeente Den Haag, Haagse Hogeschool
voorliggende deal is vooral economisch van
verduurzamingsopgave, zowel op wijk- als
Om de smart city van de toekomst mogelijk
voegen in de regio. De Geothermie Delta richt
ontwikkelt in een innovatieproject een
op straatniveau, en bevordert de partici
te maken, zijn vakmensen nodig. Het gaat om
zich op sectorondersteunende dienstverlening
digitaal Open Werkplatform waarin keten
patie van bewoners. Het renovatieproject
zaken als dimbare LED-verlichting, laadpalen
bestaande uit o.a. financieringsverkenning,
partijen samen warmtenetten kunnen
richt zich op CO2-reductie, vergroening en
aan straatlantaarns en slimme laadpleinen.
vestiging van bedrijven, innovatieonder
plannen en ontwerpen. Deze Design Toolkit
energiebesparing. Ook moet de renovatie
Zeker in een krappe arbeidsmarkt vraagt dat
steuning, (internationale) positionering en
maakt dat in de toekomst veel efficiënter
ten goede komen aan de sociale cohesie in
om verbreding en verdieping van technische
kennisuitwisseling. De dealpartners realiseren
en makkelijker kan worden samengewerkt
de wijk Mariahoeve. De beoogde resultaten
kennis. Daarvoor willen we technici opleiden,
zich daarbij dat geothermie geen doel op
aan de ontwikkeling van warmte- en
worden tegen 2030 verwacht.
maar ook (nieuwe) medewerkers van over
zich is maar een integraal en noodzakelijk
heden, aannemers, installatiebedrijven en
onderdeel uitmaakt van de warmtetransitie in
nieuwe medewerkers moeten hun kennis
Den Haag en de regio.
inzicht in de complexiteit en impact van de
koudenetten op een integrale wijze, van leverancier tot consument. Ook regionaal partners wordt veel makkelijker, transpa
# E6. Energie Rijk Den Haag
ranter en objectiever. TNO en Deltares en
Deelnemers: BZK/Rijksvastgoedbedrijf,
samenwerken en kennis delen met
aard, om daarmee duurzame waarde toe te
verbreden naar nieuwe, complexere tech nieken en systemen en nieuwe vaardigheden
provincie Zuid-Holland, gemeente Den Haag
als doel om hiervoor nieuw onderwijsmate
# E9. Mini-warmtenetten
riaal en nieuwe onderwijsmethodieken te
voor de Haagse casus en neemt deel als
Energie Rijk Den Haag (ERDH) is een
ontwikkelen, gericht op het snel en efficiënt
Deelnemers: bewonersinitiatief Mini-
begeleider. Deze Toolkit kan in de toekomst
samenwerkingsverband tussen het Rijk,
bij- en omscholen van mensen.
uitgroeien tot de Nederlandse standaard
de provincie Zuid-Holland, de gemeente
voor samenwerken in de warmteketen aan
Den Haag en diverse publieke en private
techno-economische planning, analyse en
partners. Doel is om 32 van de belang
ontwerp van collectieve warmte- en koude.
rijkste (semi-)overheidsgebouwen in
# E8. Geothermie Delta
Den Haag volledig te verduurzamen.
Deelnemers: gemeente Den Haag,
The People Group ontwikkelen de Toolkit. De gemeente Den Haag levert data aan
# E5. Digitaal ondersteunen wijkrenovatie Mariahoeve
Het programma is succesvol en wordt nu
TNO-Rijswijk Centre for Sustainable
warmtenetten, gemeente Den Haag, Energie Samen Zuid-Holland, Rabobank Het doel van deze deal is om het voor inwoners en bedrijven mogelijk te maken om eenvoudig te starten met kleinschalige warmte-initiatieven op het niveau van hun eigen VVE, straat of flatgebouw (ook
Geo-energy, EBN
in combinatie met elektra). De deelnemers
nu ook panden van partners opgenomen
De partners van deze deal (gemeente
ciële omgeving creëren die het makkelijk
in het programma. De komende jaren
Den Haag, TNO-RCSG en EBN) beogen een
maakt om mini-warmtenetten te starten en
kunnen ook geschikte gebouwen in de
gezamenlijke verkenning te realiseren naar
warmte te delen. Het idee is om bewoners
Internationale Zone aanhaken bij ERDH.
een regionale economische agenda gericht
zoveel mogelijk te ontzorgen. Het model
Gebiedscoörperatie Wijk 25
Dat draagt bij aan verschillende klimaat
op de groei van de geothermiesector: de
moet eenvoudig te kopiëren zijn, zodat
doelen: CO2-besparing, energiebesparing
Geothermie Delta. Geothermie (ook wel:
de initiatieven kunnen evolueren en
Deze klimaatdeal draait om samenwerking
en opwekken van schone energie, en een
aardwarmte) is in de regio van Den Haag
groeien. De warmtenetten vallen onder
in Mariahoeve tussen bewoners, bedrijven,
gebiedgerichte aanpak voor verduur
ruim aanwezig. Van de 31 winningslocaties
een coöperatie. De techniek is universeel
kennisinstellingen en de gemeente
zaming. ERDH deelt de opgedane kennis en
in Nederland ligt bijna de helft in de Haagse
en koppelbaar. Ze biedt flexibiliteit voor
Den Haag. De komende jaren wil corporatie
wil zo de energietransitie versnellen.
regio. De schatting is dat tenminste 25 procent
bronnen, opslag en afname door gebruikers
van de gebouwde omgeving en 50 procent
en zorgt daarbij voor balans op het netwerk.
Deelnemers: Haagse Hogeschool, ROC Mondriaan, CMAG, gemeente Den Haag, DutchVR,
HaagWonen hier 600 woningen verduur
met vijf jaar verlengd. Naast de panden
ontwikkelen. De partners in deze deal hebben
van Rijk, provincie en gemeente worden
willen een juridische, technische en finan
19
20
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
# E10. Ondersteuningsorganisatie voor collectieve warmte-oplossingen Deelnemers: Bewonersinitiatieven, gemeente Den Haag, Duurzaam Den Haag
deal verbindt energiecoaches uit alle
# E13. Website duurzame projecten voor buurtinitiatieven
wijken met elkaar, zodat ze van elkaar
Deelnemers: Duurzaam Den Haag, Haags
te zorgen dat gemeentelijke maatregelen beter aansluiten op de behoefte. Deze
kunnen leren over hun ervaringen uit de praktijk. Doel is om die informatie
Bewonersplatform Energietransitie (HBET),
Haags Bewonersplatform Energietransitie (HBET) van Duurzaam Den Haag. Daarnaast is er behoefte aan een centrale website om deze goede ideeën te verzamelen en informatie uit te wisselen. Denk hierbij aan
Duurzaam Duinoord, gemeente Den Haag
details over de aanpak, obstakels die zijn
De gemeente Den Haag en diverse bewo
te gebruiken om gemeentelijk beleid te
nersinitiatieven gaan onderzoeken of het
verbeteren en te komen tot effectievere
In Den Haag zijn steeds meer buurt
uiteindelijke resultaten. Door de projecten
mogelijk is om een gezamenlijke organi
stimuleringsmaatregelen.
initiatieven bezig met het verduur
overzichtelijk en filterbaar digitaal te
zamen van de woningen in hun wijk,
presenteren, zijn ze gemakkelijk vindbaar
zoals Duurzaam Duinoord, Vogelwijk
voor geïnteresseerden. Dit kan andere
Energiek, Energiecoöperatie Moerwijk
buurtinitiatieven inspireren om zelf aan de
en Energierijk Molenwijk/Puntpark.
slag te gaan.
satie (backoffice) op te zetten om collectieve warmteprojecten van bewonersinitiatieven
warmtevoorzieningen zal ontwikkelen.
# E12. Maatwerkadvies duurzaamheidssubsidies voor bewoners/eigenaren
Diverse bewonersinitiatieven willen zelf
Deelnemers: Bewonersinitiatieven, HEBA,
te ondersteunen. Het gaat vooral om kleinschalige projecten in wijken waar de gemeente zelf voorlopig geen collectieve
overwonnen, filmpjes, contactpersonen en
Deze initiatieven komen samen bij het
Duurzaam Den Haag, gemeente Den Haag
# E14. Publiek-private samenwerking klimaattransitie met kennisinstellingen
te richten organisatie kan bewoners
Veel Hagenaars willen best hun huis
Deze deal is overkoepelend voor het HKA en draagt ook bij aan de ambities van de andere thema's.
ondersteunen met menskracht, kennis en
verduurzamen om zo een fijnere leefom
middelen. De kans van slagen voor klein
geving te creëren, maar zien op tegen
Deelnemers: gemeente Den Haag, Haagse Hogeschool, Hogeschool InHolland, ROC Mondriaan,
schalige bewonersinitiatieven wordt zo een
de hoge investeringen. De subsidie
stuk groter.
mogelijkheden sluiten niet altijd naadloos
De gemeente Den Haag en de regionale kennisinstellingen gaan meerjarig en gestructureerd
aan bij de behoeften van bewoners.
samenwerken om de klimaattransitie in de (regio) Den Haag te versnellen. Dit doen ze in nauwe
De energiecoaches van de HEBA onder
samenwerking met ondernemers, corporaties en bewonersorganisaties. Daarbij kijken ze over de
steunen bewoners en eigenaren bij het
grenzen van disciplines heen, want de klimaattransitie draait om techniek, economie, wetgeving
verduurzamen van hun huis, maar om dat
en participatie. Om te beginnen gaan kennisinstellingen kijken hoe ze op dit terrein meer kunnen
optimaal te doen hebben ze meer kennis
samenwerken en waar synergie te halen valt tussen bestaande projecten. Vervolgens kijken de
van financiering en subsidies nodig. In deze
samenwerkende partners naar mogelijkheden om projecten op te schalen en aan te haken bij naar
Duurzaam Den Haag, gemeente Den Haag
deal informeren de subsidieadviseurs van
nationale of internationale innovatieprogramma’s. De Haagse Hogeschool biedt ruimte voor een
gemeentelijke afdeling Wonen de energie
Research Coordination Center en een Experience Center.
Subsidies, energiecoaches, voorlichting,
coaches welke duurzaamheidssubsidies
richtlijnen - rijk en gemeente doen van
en andere financieringsmogelijkheden er
alles om de energietransitie te stimuleren.
zijn voor bewoners/eigenaren/huurders/
Algemene maatregelen sluiten niet altijd
verhuurders van woningen in Den Haag.
aan op de wensen en behoeften van
Zo kunnen zij inwoners beter adviseren en
bewoners. Om die maatregelen zo effectief
helpen bij het aanvragen van subsidies.
projecten opzetten, maar hebben daar ondersteuning bij nodig. De nieuw op
# E11. Effectieve maatregelen – leren van de realiteit achter de voordeur Deelnemers: Bewonersinitiatieven, HEBA,
mogelijk te maken, is maatwerk nodig. De energiecoaches van HEBA en bewoners initiatieven hebben een schat aan kennis over de wensen en behoeften van inwoners. Die kennis kan beter worden benut om
Universiteit Leiden, TU Delft, Erasmus Universiteit Rotterdam, TNO, GGD Haaglanden
21
22
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
Legenda voor te bereiken impact per deal Co2-reductie Vierkante meters ontstening Vierkante meters afkoppelen
# M1. Slim laadplein Vruchtenbuurt
krijgen ondersteuning om dit mogelijk te
Deelnemers: energiecoöperaties
werkverkeer leiden tot minder CO2-uitstoot
Vruchtenbuurt DEELt en Sterk op Stroom,
Energieopwekking Energiebesparing Vierkante meters geïsoleerd Vergroening/blauw toevoegen
betere leefomgeving en een beter vesti
De coöperaties Sterk op Stroom en
Board The Hague is aanjager van deze deal.
Vruchtenbuurt DEElt willen een slim
Deelnemers: het werkgeverssamen
Aantal circulaire bedrijven
ontwikkelen in de Vruchtenbuurt. Lokaal
Vermindering van kilometers of aantal ritten vervoersbewegingen
opgewekte energie wordt opgeslagen
Kennisuitwisseling/kennisontwikkeling
en gebruikt om elektrische auto’s op te laden. Omgekeerd kan ook: de auto’s kunnen ook energie terugleveren aan het elektriciteitsnet (bi-directioneel laden).
gingen en het aantal gereisde kilometers; 2 Veranderen van het reisgedrag zodat
Ambitie gemeente Den Haag voor duurzaam
(bestaande uit Shell, a.s.r./Aegon, ANWB, PostNL, NN, Siemens), gemeente Den Haag, Derksen & Drolsbach BV, Green Businessclub Beatrixkwartier, The Hague & Partners
de ontwikkeling haalbaar is, moet het
Deelnemers: Duurzaam Den Haag,
laadplein in de Vlierboomstaat eind 2024 in bedrijf zijn. De initiatiefnemers kijken in passen in andere delen van Den Haag.
verkeer en vervoer in 2030 We zetten de komende jaren grote stappen naar
werkingsverband The Hague Connected
van het elektriciteitsnet. Als blijkt dat
in de buurt en aan een efficiënter gebruik
dit experiment ook of het concept is toe te 1 Verminderen van het aantal verkeersbewe
gingsklimaat voor bedrijven. De Economic
# M3. Bewonersplatform Mobiliteitstransitie
Het laadplein draagt bij aan minder auto’s
Den Haag groeit en daarmee groeit ook de mobiliteit in onze stad. Steeds meer mensen reizen van huis naar werk en meer vrachtwagens laden en lossen in de stad. In ons streven naar een schoon Den Haag willen we toewerken naar verkeer en vervoer met nul uitstoot van CO2. Dit doen we door in te zetten op:
en minder files, en dragen zo bij aan een
gemeente Den Haag, Haagse Hogeschool
laadplein voor elektrische deelauto’s
3.2 Duurzame Mobiliteit
maken. Meer duurzame kilometers woon-
Scheveningen DEELt, Bezuidenhout DEELt, Vruchtenbuurt DEELt, Bomenbuurt DEELt, Vogelwijk Energiek, gemeente Den Haag Het Bewonersplatform Mobiliteitstransitie wil eraan bijdragen dat de komende jaren
3 Verschonen van bestaande vervoerwijzen:
stimuleren. Zo stimuleert de gemeente lopen,
# M2. Verduurzamen werkgebonden personenvervoer
transitie naar voertuigen met nul uitstoot.
fietsen, OV en deelmobiliteit. De gemeente zet
De Haagse werkgevers Shell, a.s.r./Aegon,
een coöperatieve deelauto. Deze deal heeft
in op een nul-emissiezone voor transport en
ANWB, PostNL, NN en Siemens willen met
als doel dat het coöperatief en commercieel
logistiek. Er komen meer laadpalen en –pleinen.
deze deal vanuit het werkgeverssamen
gebruik van deelauto’s de komende periode
Tot slot moedigt de gemeente duurzaam woon-
werkingsverband ‘The Hague Connected’
grofweg jaarlijks verdubbelt tot circa 5
werk en zakelijk verkeer verder aan.
bijdragen aan de Haagse mobiliteitstran
procent van de huishoudens in 2030. Nu zijn
sitie. De initiatiefnemers stimuleren hun
er deelauto’s in 7 Haagse wijken; in 2030
werknemers om te kiezen voor andere, meer
moeten dat circa 28 zijn. De partners
duurzame manieren van woon-werkverkeer.
willen dat bereiken door kennisdeling en
Dat kan bijvoorbeeld met fietsenplannen,
bundelen van krachten. Streven is dat een
goede OV-vergoedingen, stimuleren van
deelauto haalbaar is voor alle Hagenaars en
deelfietsen, buiten de spits reizen en door
Hagenezen. Ook op andere manieren wil het
hybride werken te faciliteren. Ook andere
platform bijdragen dat Hagenaars kiezen
werkgevers kunnen zich als deelnemer
voor duurzamer vervoer, bijvoorbeeld door
aansluiten. Werkgevers die meedoen,
mobiliteitscoaches in te zetten.
mensen kiezen voor duurzamere manieren
klimaatneutraal verkeer en vervoer. We willen
van vervoer;
versnellen met de aanpak om schoon vervoer te
steeds meer Hagenaars kiezen voor schoner, meer duurzaam vervoer. In 2023 gebruikte circa 0,1 procent van de Haagse huishoudens
23
24
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
# M4. Laadpalen voeden vanuit het HTM-net
# M5. Fietscultuur Zuidwest
Deelnemers: HTM, gemeente Den Haag
Den Haag, gemeente Den Haag, GGD
Het bovenleidingennet dat HTM gebruikt
Deelnemers: Heijmans, Fietsersbond Haaglanden, ANWB
Legenda voor te bereiken impact per deal Co2-reductie Vierkante meters ontstening Vierkante meters afkoppelen Energieopwekking Energiebesparing
om trams en elektrische bussen van stroom
Bewoners van Den Haag Zuid-West fietsen
te voorzien heeft een groot deel van de dag
relatief weinig. De deelnemers aan deze
een overschot aan capaciteit. HTM en de
pilot willen het fietsen stimuleren in
Vergroening/blauw toevoegen
gemeente Den Haag onderzoeken of het
drie buurten in Den Haag Zuid-West: de
Aantal circulaire bedrijven
mogelijk is om laadpalen te voorzien van
Dreven, de Gaarden en de Zichten. Deze
Vermindering van kilometers of aantal ritten vervoersbewegingen
stroom uit het HTM-net. Technisch kan
buurten ondergaan de komende vijftien
dat; op dit moment worden de juridische
jaar een gedaanteverwisseling. Goede
Kennisuitwisseling/kennisontwikkeling
mogelijkheden onderzocht. De deelnemers
fietsvoorzieningen maken daarvan deel uit,
verkennen mogelijkheden om een pilot
maar er is meer nodig. In de pilot willen de
te starten. Als de pilot slaagt, kan worden
deelnemers lopende en nieuwe initiatieven
gekeken of deze oplossing ook elders in
om het fietsen te bevorderen bundelen in
Den Haag mogelijk is. In dat geval kan het
een programma. Zo willen ze een cultuur
aantal laadpalen in de stad worden uitge
omslag bereiken die maakt dat inwoners
breid zonder het netwerk van Stedin extra
in de toekomst vaker de fiets pakken.
te belasten.
De bewoners zelf krijgen een belangrijke rol; als rolmodel, als verteller van goede verhalen over fietsen én als bedenker van
Vierkante meters geïsoleerd
3.3 Circulaire Economie We willen in Den Haag minder nieuwe grondstoffen verbruiken én ervoor zorgen dat er minder afval ontstaat. Meer lokaal hergebruik van grondstoffen zorgt ook voor minder kilometers transport. Dat scheelt CO2-uitstoot in productie en vervoer. Dat bereiken we door meer spullen te delen, her te gebruiken, te repareren en waar mogelijk op te waarderen. Ook geven we afval waar mogelijk een tweede leven, het liefst in Den Haag zelf en op een sociale manier.
nieuwe initiatieven om de fiets te pakken. circulaire economie in 2030
# CE1. Rewrap
Den Haag wil in 2030 minimaal 50 procent
Deelnemers: de Naaierij, The Hague Finest
Ambitie gemeente Den Haag voor een
circulair zijn. Met andere woorden: in 2030 gebruiken we de helft minder nieuwe grond
Rewrap is een duurzame cadeauverpakking
stoffen en ontstaat de helft minder afval door
die meer dan een keer kan worden
minder verspilling tijdens productie en doordat
gebruikt, gemaakt van restmateriaal of
we met zijn allen minder weggooien. Dat is
tweedehands stof. Het product kan naast
ambitieus: in 2020 bestond nog minder dan 15
cadeauverpakking ook worden gebruikt
procent van de grondstoffen in de Nederlandse
als theedoek, tafelkleed of sjaaltje. Rewrap
economie uit hergebruikte materialen.
wordt nu al in kleine oplage gemaakt door de Naaierij en is vanaf dit jaar te koop bij The Hague Finest. Het doel is afval te verminderen en bij Hagenaars bewustzijn te creëren rond duurzame consumptie.
25
26
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
# CE2. Hou(t) het in Den Haag
om daarna de nieuwe oplossing op grotere
dat? Sociaal bedrijf Huygens Labs koppelt
schaal in de stad toe te passen. De ambitie
het onderwijsveld aan circulaire makers en
Deelnemers: gemeente Den Haag,
is om veenloos aan te besteden.
bedrijven. Het doel is om samen educatieve
# CE7. Circulair uitvragen en contracteren bij bouw en vastgoed
projecten te ontwikkelen voor kinderen van
Deelnemers: AM Gebiedsontwikkeling,
circulaire bouwmarkt Buurman, De Salamander, Groenbedrijf De vrachtwagens komen elkaar nu tegemoet: de ene rijdt het hout van gekapte bomen Den Haag uit, de ander rijdt met boompalen de stad in. Dat kan slimmer en goedkoper. Deze deal draait om het opzetten van een lokale Haagse
# CE4. Circulaire Buurt Hub Deelnemers: Duurzaam Den Haag, Gered Gereedschap, Repair Café, Schroeder Kringloop, Kringloop Den Haag, Duurzaam Bezuidenhout
keten. Bomen die in de stad moeten
De deelnemers aan deze pilot willen
worden gekapt - bijvoorbeeld na een storm
een Circulaire Buurt Hub opzetten op
of omdat ze ziek zijn - worden verzaagd
twee plekken in Den Haag. Hier kunnen
tot boompalen, die we vervolgens weer
Hagenaars terecht voor reparatie of
gebruiken om de aanplant van nieuwe
6 tot 16 jaar om ze bewust te maken van het belang van circulariteit en ze te laten ervaren wat er allemaal mogelijk is. Voor de eerste helft van 2024 staan al drie projecten
Ongewoon Bram, Dura Vermeer Bouw Zuid West, Stebru, gemeente Den Haag, Achmea Real Estate, ERA Contour, Van Wijnen West BV
in de startblokken: Plasticlab070, circu
De partijen in deze klimaatdeal willen
laire wormenhotels bij locaties voor buiten
samen een kader ontwikkelen om beter
schoolse opvang, en circulaire vergroening
circulair aan te besteden en te contracteren.
van de Binckhorst en Moerwijk.
Op die manier willen ze eraan bijdragen dat de bouw in Den Haag in 2030 voor 50 procent circulair is. De deelnemers onder gerichte aanpak past bij het streven om tot
upcyclen van spullen, lenen of inleveren
# CE6. Renoveren met materialen uit bestaande bebouwing
bomen te ondersteunen. De oude bomen
van goederen, en/of voor informatie.
goedketen te komen voor het ontwikkelen
ondersteunen letterlijk de nieuwe.
Ook bieden de partners hier reparatie
Deelnemers: Haagse Hogeschool, gemeente
Dat scheelt in transport en het aanschaffen
workshops aan om kennis over te dragen
van palen, én het levert nieuwe Haagse (sociale) banen op.
# CE3. Stoppen met turf als bodemverbeteraar
zoeken om te beginnen of en hoe een CO2 een circulaire aanpak in de bouw- en vast
Den Haag, DutchVR, Lemmen Advies
en aanbesteden van ontwikkellocaties.
en inwoners van Den Haag bewuster te
De energietransitie vraagt om aanpassing
volgt in 2025.
maken van de mogelijkheden. Met gebruik
van bestaande gebouwen. In deze deal
van bestaande expertise formeren de
staat de vraag centraal hoe we gebouwen
deelnemers een repairteam. De bedoeling
kunnen renoveren door gebruik te maken
is om in de zomer van 2024 te starten met
van bouwmaterialen en componenten
# CE8. Circulair renoveren
eerste Circulaire Buurt Hub, gevolgd door
uit bestaande gebouwen. De deelnemers
een tweede in 2025.
willen onderzoeken op welke manier ze
Deelnemers: Staedion, Superuse, gemeente
de cirkel van stromen bouwmateriaal
Deelnemers: gemeente Den Haag, AHvrij,
De ontwerpfase is in 2024, implementatie
Den Haag
sluitend kunnen maken. Hiervoor zetten
In een pilot onderzoeken de deelnemers hoe
ze een fysiek en virtueel living lab op
ze een complex van een woningcorporatie
waarin ze ervaring opdoen met innovatieve
circulair kunnen renoveren. Het pilotproject
technieken; bijvoorbeeld snel in kaart
test de haalbaarheid en effectiviteit van
brengen welke en hoeveel materialen
circulaire renovaties. Staedion wil de
in een gebouw aanwezig zijn en dat
geleerde lessen meenemen in toekomstige
vastleggen in een materialenpaspoort.
renovatieprojecten. Het gebouw waar de
In de Binckhorst wordt de komende jaren
pilot wordt uitgevoerd is representatief voor
Urban Sync, Kringloop Den Haag
getest hoe dat werkt. Daarna wordt
de bredere context waarin het uiteindelijke
gekeken of circulair renoveren kan worden
concept zal worden toegepast. De deel
(pyrolyse) wordt omgezet naar biochar.
Circulaire economie is de toekomst en de
opgeschaald, bijvoorbeeld voor (sociale)
nemers delen de opgedane kennis en
In 2023 is een pilot gestart op twee plekken,
jeugd heeft de toekomst. Het is daarom
woningbouw. Het uiteindelijke doel: urban
resultaten met andere belanghebbenden,
waar het nieuwe mengsel wordt vergeleken
belangrijk jongeren actief kennis te laten
mining standaard onderdeel maken van de
zodat ze breder binnen de sector kunnen
met het vertrouwde veenmengsel. Doel is
maken met circulariteit. Maar hoe doe je
renovatiecyclus.
worden toegepast.
Terra Nostra, Nationale Bomenbank
verbeteraar in de stad is niet duurzaam.
# CE5. Onderwijscoalitie circulaire economie
Doel van deze deal is om voortaan
Deelnemers: Huygens Labs, John Dewey
Turf (veen) van elders gebruiken als bodem
bodemverbeteraars (grondsubstraten) te gebruiken uit lokale biomassa zonder veen. De partijen in deze deal ontwikkelen daarvoor een nieuw mengsel, waarbij lokaal houtig groenafval door verhitting
College, Museon-Omniversum, stichting Techniekmenu, Stichting I’M BINCK, Lang Leve Plastic, Ben de Valois Houtontwerp,
27
28
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
# CE9. Hagenaars mogen de pot op
# CE10. Textielrotonde
Deelnemers: De Pot Op, gemeente
Deelnemers: Kringloop Den Haag,
Den Haag, Moeders Informeren Moeders
Schroeder van der Kolk, Emmaus, gemeente
Den Haag produceert per jaar zo’n 4
Den Haag
Legenda voor te bereiken impact per deal Co2-reductie Vierkante meters ontstening Vierkante meters afkoppelen Energieopwekking Energiebesparing
miljoen kilo aan vieze luiers. Het is heel
Elk jaar storten inwoners van Den Haag
simpel: als jonge kinderen eerder uit
2 miljoen kilo gebruikte kleding in
de luiers gaan, levert dat veel winst op.
de bovengrondse textielcontainers.
Vergroening/blauw toevoegen
De ouders zijn trots, de kinderopvang
De deelnemers aan deze deal willen al het
Aantal circulaire bedrijven
heeft minder gedoe en lagere kosten, de
ingezamelde textiel op een duurzame en
Vermindering van kilometers of aantal ritten vervoersbewegingen
gemeente bespaart op de afvoer en het
lokale manier een nieuwe bestemming
verbranden van vieze luiers. Als partijen
geven. Zij verlengen de levenscyclus van
Kennisuitwisseling/kennisontwikkeling
in deze deal ervoor kunnen zorgen dat
textiel door hergebruik of reclycling.
een kind een half jaar eerder op het potje
Dit ontlast het milieu en bespaart energie
gaat, bespaart dat per kind al snel 200 euro
doordat minder textielafval hoeft te
(NIBUD); geld dat gezinnen en de opvang
worden afgevoerd en verbrand, en er
goed kunnen gebruiken voor andere
minder nieuwe textiel hoeft te worden
dingen. Zindelijkheidstrainingen kunnen
geproduceerd. Ook schept het werkgele
hierbij helpen. De deelnemers mikken op
genheid en is het goed voor Hagenaars
1000 gezinnen.
die weinig te besteden hebben. Samen met het onderwijs kan textielrotonde worden ingezet bij circulaire educatie en
Vierkante meters geïsoleerd
3.4 Duurzame Leefomgeving Den Haag is de dichtst bevolkte stad van Nederland. In 2030 heeft de stad naar verwachting 600.000 inwoners, tegenover 560.000 nu. Ook deze nieuwe Hagenaars willen woon-, werk- en leefruimte. Den Haag ligt ingeklemd tussen de zee en buurgemeenten. Ruimte voor uitbreiding is er niet, dus Den Haag moet die groei opvangen binnen de bestaande grenzen. Tegelijk verandert het klimaat. De stad krijgt met extremere weersomstandigheden te maken.
bewustwording. Om de gevolgen daarvan op te vangen, is het
bestendig hebben ingericht. Dat kan alleen als
nodig dat de stad groener wordt; dat zorgt voor
bewoners, bedrijven en andere partners in de
verkoeling en maakt dat de bodem meer regen
stad op eigen terrein ook in actie komen.
water kan opvangen. De druk op de (openbare) Dat vraagt om doordachte, slimme keuzes, want
# L1. Green2live daken Scheveningen
een groene en gezonde leefomgeving is van
Deelnemers: Green2Live,
ruimte en de leefomgeving is dus groot.
belang voor de gezondheid van mensen, voor de kwaliteit van de natuur in de stad en voor de biodiversiteit.
GroeneDakenDenHaag/Universal Greenfields, Strago Elektra De deelnemers organiseren in
Ambitie gemeente Den Haag voor een duurzame leefomgeving in 2030
Scheveningen organisatieavonden over duurzame daken. Met groen op het dak verminder je wateroverlast, wordt de
Den Haag wil in 2050 extreem weer kunnen
lucht schoner en beperk je overlast door
opvangen zonder grote overlast en schade.
meeuwen. Zonnepanelen op het dak
Om dat te bereiken, wil de gemeente al in 2030
zorgen voor groene stroom. Bewoners
de meest kwetsbare plekken in de stad klimaat
die na een informatieavond besluiten
29
30
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
hun dak te vergroenen worden volledig
hardnekkig. De deelnemers aan deze deal
ontzorgd. Green2Live regelt subsidies en
gaan samen om tafel om inzicht te krijgen
# L5. Vergroening Haagse Netkous
coördineert de verbouwing. Het doel is om
in de wateroverlast en de problemen die
minstens honderd daken in Scheveningen
dat veroorzaakt. Ze willen met elkaar
Deelnemers: Green Business Club
te vergroenen.
bespreken hoe ze de overlast en schade na
# L2. Gezamenlijke visie daken Grote Marktstraat Deelnemers: CBRE Investment Management, Universiteit Leiden, FiMek,
wat kan doen om hieraan bij te dragen.
Beatrixkwartier onderzoekt samen met
De Stichting Schooldakrevolutie begeleidt
de gemeente de mogelijkheden om de
in 2024 zo’n twaalf Haagse scholen bij
ruimte onder en rond de spoorlijnen van
de aanleg van zonnepanelen op het dak,
Randstadrail in de zakenwijk sneller te
mogelijk in combinatie met groen. Het gaat
vergroenen. Dat maakt het gebied aantrek
om begeleiding tijdens het hele proces: van
kelijker en gezonder voor omwonenden en
het nemen van de beslissing tot de feitelijke
de mensen die er werken. De partners van
aanleg. De gemeente betaalt de kosten van
de club - vastgoedeigenaren of huurders
deze begeleiding.
# L4. Radicaal vergroenen in de Binckhorst
Den Haag
Stadsvergroeners, Duurzaam Den Haag, Coalitie Laak, TU Delft/VP Delta, Hogeschool Rotterdam, GGD Haaglanden
- kijken ook naar mogelijkheden om het groen deels te financieren.
lijkheden om hun daken te benutten om
De Binckhorst ondergaat op dit moment
bij te dragen aan een groene, duurzame
een gedaanteverwisseling. Er komen de
omgeving met aangename verblijfsplekken.
komende jaren duizenden woningen bij.
De deelnemers onderzoeken wat haalbaar
Deze klimaatdeal koppelt die ontwikkeling
# L6. Groen en geel tussen hemel en aarde
is op het moment dat een van hun daken
aan vergroening van het gebied. Dat maakt
toe is aan vervanging. Dat kan variëren
De Binckhorst aantrekkelijker voor mensen,
Deelnemers: stichting Rooftop Revolution,
van zonnepanelen en/of groen tot een
dieren en planten. Het zorgt voor minder
recreatieve functie. De partijen hebben
hittestress en minder uitstoot van CO2.
Deze deal onderzoekt de mogelijkheden
allemaal hun eigen plan, maar delen hun
Dat gebeurt op verschillende manieren:
om de daken van Haagse gebedshuizen
kennis en ervaring om zo elkaars projecten
langs wandelroutes maken tegels plaats
te verduurzamen met - bij voorkeur - een
beter te maken. Op die manier kan de Grote
voor groen, er komen meer verticale
combinatie van zonnepanelen en groen.
Marktstraat dienen als iconisch voorbeeld
geveltuinen en onbebouwde kavels worden
Eerst wordt onderzocht welke religieuze
voor de stad.
vergroend. Veilige en groene routes maken
instellingen kansrijk zijn. Daarna krijgen
de wijk in de toekomst aantrekkelijker om
in eerste instantie circa vijf gebedshuizen
te wandelen en te fietsen. Als onderdeel
begeleiding in het proces om het dak te
van deze deal wordt op de Binckhorst
verduurzamen, bij voorkeur in Haagse
ook wetenschappelijk onderzocht wat de
wijken die kwetsbaar zijn voor water
effecten van vergroening zijn op onder
overlast. Er wordt in kaart gebracht wat
meer hittestress en biodiversiteit.
kan, welke subsidies er zijn en wat het
# L3. Klimaatbestendiger Huygensparkbuurt Deelnemers: gemeente Den Haag, Hof Wonen, Den Haag Klimaatkrachtig De Huygensparkbuurt is de meest kwetsbare buurt in Den Haag voor overlast en schade door regenwater. De hoge grond waterstand maakt dit probleem hier extra
gemeente Den Haag
Netwerkorganisatie Green Business Club
Deelnemers: Stichting I’M BINCK, IVN
Marktstraat kijken samen naar de moge
Deelnemers: Stichting Schooldakrevolutie,
grote regenbuien kunnen beperken en wie
Haag Wonen, Dalpha real estate, gemeente
Zeven vastgoedeigenaren rond de Grote
Beatrixkwartier, gemeente Den Haag
# L7. Groene energie op Haagse schooldaken
gemeente Den Haag
gaat kosten. De realisatie kan mogelijk al beginnen in het laatste kwartaal van 2024.
31
32
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
Legenda voor te bereiken impact per deal
# I1. Building an International Greening Network (IGN)
Co2-reductie Vierkante meters ontstening Vierkante meters afkoppelen
Deelnemers: European Commission
Energieopwekking
Representation in The Netherlands, Britisch
Energiebesparing
Embassy The Hague, Embassy of Australia
Vierkante meters geïsoleerd
in The Netherlands, Embassy of Belgium in The Netherlands, Embassy of Canada
Vergroening/blauw toevoegen
in The Netherlands, Embassy of Chile in
Aantal circulaire bedrijven Vermindering van kilometers of aantal ritten vervoersbewegingen Kennisuitwisseling/kennisontwikkeling
The Netherlands, Embassy of Costa Rica in The Netherlands, Embassy of Estonia in The Netherlands, Embassy of France in The Netherlands, Embassy of Ireland in The Netherlands, Embassy of New Zealand in
3.5 Internationaal
Together we can make a difference. Het International Greening Network The Hague brengt internationale organisaties en ambassades samen om duurzaamheid, waar mogelijk, te integreren in het functioneren van hun lokale organisatie in Den Haag. Dit heeft als doel om de ecologische voetafdruk te verkleinen. De leden van dit netwerk streven ernaar om zo goed mogelijk bij te dragen aan de duurzaamheidsambitie van de gemeente Den Haag door: •
verschillende initiatieven; in hun eigen
The Netherlands, Embassy of Sweden in
Den Haag is de internationale stad van vrede en recht. De stad is de thuisbasis van vele internationale organisaties, kenniscentra, bedrijven en studenten. Klimaat, vrede en recht zijn nauw met elkaar verbonden. Juist internationale organisaties in Den Haag kunnen een brug slaan tussen de lokale focus van het Haags Klimaatakkoord en het wereldwijde belang van een leefbaar klimaat. Om die reden is de internationale gemeenschap actief betrokken bij het Haags Klimaatakkoord en nodigen we internationale organisaties uit om expertise en ervaringen met elkaar uit te wisselen. Zo werken we samen aan een duurzame toekomst van Den Haag.
organisaties en binnen de internationale
The Netherlands, Embassy of Switzerland in The Netherlands, Embassy of the United States in The Netherlands, International
Lokaal bewustzijn te creëren door
gemeenschap. •
Het inspireren van en geven van inzicht aan deelnemers van het netwerk door
Development Law Association, gemeente Den Haag
het delen van kennis, goede voorbeelden
Bringing together international orga
waar gezamenlijke interesse in is.
nisations and embassies, the IGN will endeavour to integrate sustainable management into the functioning of their
en het uitwisselen van onderwerpen •
Samenwerken aan het verduurzamen van activiteiten.
Samen kunnen we het verschil maken.
respective local properties based in The The Hague is the international city of peace and
Hague Climate Agreement and the importance
Hague when appropriate and possible with
justice. The city is home to many international
of maintaining a livable planet. It is for this
the objective of reducing their environ
organisations, knowledge institutes, and
reason that this community was invited to
mental footprint.
companies, resulting in a large international
participate in The Hague Climate Agreement and
The members of this network will strive to
# I2. Building a community on Climate, Peace and Justice in The Hague
professional and student community. Climate,
share their experiences and expertise. This way,
contribute as best as they can to the sustai
justice, and peace are interconnected. The inter-
everyone can be involved in creating a sustai-
nability efforts of the City of The Hague by:
Deelnemers: The Hague Humanity Hub,
national community in The Hague has the ability
nable future.
•
Raising awareness locally, in their respective organisation and amongst
to bridge the gap between the local focus of The
the international community through •
•
International Alert, The Hague Roundtable on Climate & Security, Mercy Corps, Oxfam Novib, gemeente Den Haag.
various initiatives.
The Hague is home to a wide range of orga
Providing participants with inspiration
nisations working on climate, peace and/
and insights through sharing of know
or justice. The Hague Humanity Hub and
ledge, best practices and exchanging on
collaborating organisations are pursuing
topics of mutual interest.
an initiative with the ambition to build a
Collaborating on making our operations
community that shares expertise and colla
more sustainable.
borates to achieve greater collective impact
33
34
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
towards climate action for a more peaceful and just world. This initiative seeks to facilitate connections, amplify knowledge sharing and collaboration among orga nisations operating at the intersection of climate, peace, and justice. The first milestone will be a follow-up session, co-created by contributing partners, to explore the feasibility and need for such a community in The Hague. Den Haag is de thuisstad van een breed palet aan organisaties die werken aan klimaat, vrede en/of recht. De Humanity Hub werkt samen met verschillende organisaties aan een initiatief met de ambitie om een gemeenschap op te bouwen waarin expertise wordt gedeeld. Samen wordt gewerkt aan het bereiken van groter gezamenlijke impact van klimaatactie die wereldwijd bijdraagt aan vrede en recht. Dit initiatief beoogt verbindingen te faciliteren en kennisuitwisseling en samenwerking te versterken tussen organisaties die actief zijn op het snijvlak van klimaat, vrede en recht. De eerste mijlpaal zal een vervolgsessie zijn, die door wordt vormgegeven met bijdragende partners, om de haalbaarheid en noodzaak van een dergelijke gemeenschap in Den Haag te onderzoeken.
Internationaal strafhof in Den Haag
35
36
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
4 Vervolg Haags Klimaatakkoord
4
Vervolg Haags Klimaatakkoord
Het Haags Klimaatakkoord is een belangrijke stap om samen met partijen in de stad te werken aan de gemeentelijke ambitie van een klimaatneutraal Den Haag in 2030. Met het Haags Klimaatakkoord creëren we momentum. Daarmee begint het werk pas. Na de aftrap van het Haags Klimaatakkoord staan we niet stil. We werken verder aan nieuwe deals en zullen met elkaar uitvoering moeten geven aan de klimaatdeals en zo anderen inspireren om aan te sluiten. Het Haags Klimaatakkoord is onderdeel van een beweging, en het akkoord zelf is dus een levend document.
4.1 Uitvoering klimaatdeals
tafels faciliteren en houdt de website actueel. Ook zal de gemeente nieuwe partijen uitno
Voor individuele deals geldt dat deelnemende
digen om aan te haken en te stimuleren om
partijen aan de slag gaan. Zij zullen zich
nieuwe deals te sluiten. Daartoe organiseren we
inspannen om hun deal succesvol uit te voeren.
klimaattafels om het netwerk van deelnemende partijen te vergroten en versterken, kansen te
4.2 Rol gemeente
verkennen en elkaar te inspireren tot nieuwe deals.
De gemeente is aanjager, regisseur en facilitator
Vanaf 2025 krijgt de gemeenteraad ieder jaar
van het Haags Klimaatakkoord. De gemeente
een klimaatrapportage. De voortgang van de
is partner in verschillende deals, monitort de
klimaatdeals in het Haags Klimaatakkoord is
voortgang, blijft ook in de toekomst klimaat
hiervan een onderdeel.
37
38
< INHOUD
4.3 Klimaatberaad In het coalitieakkoord Haags Akkoord 2023-2026 heeft de gemeente de ambities vastgelegd op het gebied van participatie. Voor het thema klimaat komt er een klimaatberaad. Deze bestaat uit vertegenwoordigers met verschil lende achtergronden en krijgt een belangrijke rol in het vervolg van het Haags Klimaatakkoord. Het klimaatberaad zal beschikbaar zijn voor vragen van deelnemers aan het Haags Klimaatakkoord en zal, in aanvulling op de gemeente, nieuwe deals in de stad aanjagen. Het klimaatberaad zal daarnaast gevraagd en ongevraagd advies geven over klimaatopgaven voor de stad.
Contact Meer weten? Kijk op www.denhaag.nl/ klimaatakkoord. Hebt u vragen over het Haags Klimaatakkoord, wilt u zelf meedoen of in contact komen met deelnemers aan een bepaalde deal, stuur dan een bericht naar klimaattafels@denhaag.nl.
Het Haags Klimaatakkoord
39
40
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
5 Deelnemers Haags Klimaatakkoord
1 Achmea Real estate 2 AHvrij 3 AM Gebiedsontwikkeling 4 ANWB
79 Ongewoon Bram 80 Oxfam Novib 81 Provincie Zuid Holland
5 Arcade Wonen 6 Ben de Valois Houtontwerp
42 Emmaus
83 Repair cafe
7 Bewonersinitiatief Mini-warmtenetten
43 Energie Samen Zuid Holland
84 ROC Mondriaan
44 ERA Contour
85 Rooftop revolution
45 ERDH
86 ROVC
46 EUR
87 Royal Haskoning DHV
47 European Comission Representation in The Netherlands
88 Scheveningen DEELt
9 Bezuidenhout DEELt 10 Bomenbuurt DEELt
5
40 Embassy of Switzerland in The Netherlands
78 Nationale Bomenbank
41 Embassy of the United States in The Netherlands
8 Bewonersinitiatieven
11 British Embassy The Hague 12 Buurman 13 BZK en Rijksvastgoedbedrijf 14 CBRE Investment Management 15 CMAG 16 Coalitie Laak
Deelnemers Haags Klimaatakkoord
39 Embassy of Sweden in The Netherlands
17 Dalpha real estate 18 De Naaierij 19 De pot op 20 De Salamander
48 Fietsersbond afdeling Den Haag 49 FiMek 50 Gebiedscoöperatie Wijk 25 51 Gemeente Den Haag 52 Gered Gereedschap 53 GGD Haaglanden 54 Green Businesclub Beatrixkwartier
82 Rabobank
89 Schroeder Kringloop 90 Schroeder van der Kolk 91 Staedion 92 Stebru 93 Sterk op Stroom, Energiecoöperatie voor duurzame stroom in West Den Haag U.A. 94 Stichting I'M BINCK 95 Stichting schooldakrevolution
55 Green2Live
96 Stichting Techniekmenu
56 Groenbedrijf
97 Strago Elektra
23 Derksen & Drolsbach BV
57 GroeneDakenDenhaag/ Universal Greenfields
98 Superuse
24 Dura Vermeer Bouw Zuid West
58 Haag Wonen
25 Dutch VR
59 Haags Bewonersplatform Energietransitie (HBET)
21 Deltares 22 Den Haag klimaatkrachtig
26 Duurzaam Bezuidenhout 27 Duurzaam Den Haag 28 Duwo 29 EBN 30 Embassy of Australia in The Netherlands 31 Embassy of Belgium in The Netherlands 32 Embassy of Canada in The Netherlands 33 Embassy of Chile in The Netherlands 34 Embassy of Costa Rica in The Netherlands 35 Embassy of Estonia in The Netherlands 36 Embassy of France in The Netherlands 37 Embassy of Ireland in The Netherlands 38 Embassy of New Zealand in The Netherlands
60 Haagse Hogeschool 61 HEBA 62 Heijmans 63 Hof Wonen 64 Hogeschool Inholland
99 Terra Nostra 100 THe Hague & Partners 101 The Hague Connected 102 The Hague Finest 103 The Hague Humanity Hub 104 The Hague Roundtable on Climate & Security 105 TNO
65 Hogeschool Rotterdam
106 TNO-Rijswijk Centre for Sustainable Geo-energy
66 HTM
107 TU Delft
67 Huygens Labs
108 Universiteit Leiden
68 International Alert
109 Urban Energy
69 International Development Law Association
110 Urban Sync
70 IVN Stadsvergroeners 71 John Dewey College 72 Kringloop Den Haag 73 Lang Leve Plastic 74 Lemmen advies 75 Mercy Corps 76 Moeders Informeren moeders 77 Museon-Omniversum
111 Van Wijnen West B.V. 112 Vogelwijk Energiek 113 VPdelta 114 Vruchtenbuurt DEELt 115 Woningcorporaties Haag Wonen
41
42
Het Haags Klimaatakkoord
< INHOUD
43
ROOFTOP ROOFTO
VOGELWIJK ENERGIE K