RIS318503 Bijlage STUDIE Vergroening Stationsbuurt DEF

S T U D I E V E R G R O E N I N G S TAT I O N S B U U R T kansen en verbeeldingen voor verbetering van de leefkwaliteit

BURO

SANT

EN

CO

LANDSCHAPSARCHITECTUUR

Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

S EB UPR OTS ANT EM 2uur3 E N CB O l aE n dsR ch a p s2 a rch0 i tect

1

INHOUD

1.

ANALYSE 8

2.

TOOLBOX

3.

SPECIALS 33

4.

QUICKWINS 39

5.

OVERIGE MAATREGELEN 59

& KAART 15

6. CONCLUSIE 68

BURO SANT EN CO

OPDRACHTGEVER

Gemeente Den Haag

Dienst Stedelijk Beheer :

Bink 36 l Unit M3.55

Edwin Santhagens

Contactpersoon:

Postbus 12620

Ralph Pitlo

Binckhorstlaan 36

Purvi Sanil

Coos van Ginkel

2516 BE Den Haag

Coos van Ginkel

coos@santenco.nl

2500 DL, Den Haag

Nederland Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

070-3463786 B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

2

Rivierenbuurt Centrum

Stationsbuurt

Laakhavens Schilderswijk

Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

3

OPGAVE A a n l e i d i ng He t do el v a n de ze stu die is, via o n twerpend on d e r zo ek , de kan se n vo o r he t str uct ureel ve rg ro en en v a n de Statio nsbuur t in Den Haag i n ka a r t t e breng e n . D e ze s t u die ko m t vo o r t uit g e me e n tel i j k b e l e id en de v r aag van de stad o m e en betere l e e f kw a lit eit . Ver g ro e ne n is e e n van de dri e s p e e r pu n t en g en o e md in ‘A g e n da R uimt e voor de S t a d ’ ( R I S 295016). Me t de Ag en da G ro e n vo o r de Stad (R IS2 9 4 7 0 5 ) zet de g e me e nte De n H aag i n op de f u n c t ie van g ro e n vo o r de l e e f kw a lit eit in De n H aag. De ambitie i s t e s t re ven n a a r e e n zo ho o g mo g e lijke l e e f kw a lit eit . He t g aat in de A g e nda Groen d a n o o k over de w aarde n van g ro e n. De w a a rden die g roe n to e vo e g t aan de stad worden o o k wel e co syste e mdie n ste n ge n o em d. H et ve r g ro e ne n van de o penbare ru i mt e is een b elan g r ijke e n in te g r ale op ga ve vo o r h et to e ko mstbe ste ndig m a ke n v a n de s t ad. B o me n le ve re n in het b i j zon der een b e lang r ijke bijdr ag e aan de e cosys t eem dienste n, z ie de Nota Stad sbomen (R IS3 0 7 8 2 7 ) . Ee n van de e co syste e md i enst en, b i od i ver s it eit , is e e n be lan g r ijk th e ma i n d e N ot a S t a d sn atuur (R I S305824).

Me e r en g er ich t g e koze n g ro e n ve r sterk t d e s t a ds n a t u u r, e n zo de bio di ve r site it . Groen ver m in der t bove n die n de kan s op w a t erover la s t e n we r kt ve r ko e le nd (voor a l b o m en ) . H e t dr aag t zo do e nde bi j a a n een t o eko mstbe ste ndig De n H aag, zi e d e N ot a D u u r z aamhe id (R I S301829). Het ove rko epelen d ontwe r ppr incipe ‘ G roen t e n z i j ’ ( s t en en e r uit, g ro e n e r in ) in de We gw ij zer D en H aag K limaatbe ste n di g R IS3 0 8 7 4 4 ) s t u ur t o p me e r ve r g ro e n i ng. De roe p v a n u it b e wo ne r s o m me e r g ro e n komt on d e r m eer t er ug in de in wo ne r so nderzoeken d i e j aa r lij k s wo rde n uitg e vo e rd. Oo k bi j h e t s t a ds deel zelf ko mt re g e lmatig de vraag b i n n en vo o r m ee r ve r g ro e n in g van het Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

st a dsdeel . Verg roenen dra a gt ni et a lleen b ij aan een aangena mer l eef k l i maat, ma a r ook aan een betere gezondhei d, soci a le coh es ie, trek t bedri j vi ghei d aan en verhoo gt d e wa a rde va n hui zen en k ant oren. Va n u it d eze brede aanl ei di ng i s deze studi e u it ge voerd . Met deze st udi e voor de S tati ons b u u r t werken we conf or m de moti e ‘Ver g roen en verst eende wi j ken ’ ( RIS 298292) , d e mot ie ‘Al s eerst e bomen i n versteende w ijken ’ ( RIS 308556) en het i ni t i ati efvoors t el ‘ Heet onder de voet en ’ ( RIS 305041) . Je k u n t op d e afbeel di ngen hi er na a st k l i k ken om d irect n a a r de bet ref f ende stuk ken t e ga a n.

Het s t u d iegeb ied ken t een h oge ver keer s d r u k , ma a r is ook er g ver s t een d . Er is d a a rom ook in b eeld geb r a ch t w a a r k a n s en z ijn om in d e p a r keer s t roken b omen t oe t e voegen . Voor elke loca t ie is gekeken welk p roces n od ig is en of h et b in n en een lop en d p roject v a lt . Voor reed s lop en d e p roject en , w a a r b ij s p r a ke is v a n een VO of D O on t wer p, z ijn d e k a n s en verd er n iet ver ken d omd a t h ier a l een h er in r ich t in g p la a t s v in d t .

Aan pak Het doel van deze st udi e i s de k an s en voor verg roeni ng van de S t a t i onsbuur t in b eeld te brengen. Hi er mee wordt geho or gege ven aan de a mbi t i e om de l eef k wa l i t eit in d e s t a d te verhogen en de rui mt el i j ke k w a lit eit v a n de openba re rui mt e te verg rot en . M et d eze st udi e brengen we een totaal overz ich t v a n verg roeni ngsk ansen voor deze wi jk . Het ga a t om het t oe voegen va n g roen i n d e h u id ige si tua t i e i n de stad. De S tati onsbuur t i s di cht bebouwd en di chtbe vol k t en heeft mede daarom t e ma ken met g rote ui t da gi ngen op h et geb ied van l eefbaarhei d, bi odi versi tei t , ver koelin g, k l i ma a t a da pt a t i e, be wegen en gezon d h eid .

Nota Stadsbomen Leefkwaliteit voor de stad

16-2-2021

Agenda Groen voor de stad

Het onderzoek ri cht zi ch met na me op h et toe voegen van g roen i n de vor m v a n b omen , bepl a nti ng en ga zon. Een upg rade v a n best a a nde boomg roei pl a a t sen en h et m a ken van ge vel t ui ntj es wordt a l s ‘meekop p elk a n s’ meegenomen. Da a rbi j worden de w ijken al s geheel gezi en en i n sa menhang m et d e omge vi ng.

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

4

U itle g va n d e lo ca t ies Sp e cia le plek ken in de wijk, die vaak ook op w i j k- en s t a ds n i ve au e e n ro l spe le n noemen we ‘S pecia ls’ . Dit z ijn co mple xe ple kken di e n i e t een vo u dig k u nne n wo rde n ‘ ve r g roend ’, m a a r w a a r een me e r inte g r ale aanpak nodi g i s. Vo o r deze ple kke n zijn ve r be e ldin gen en s ch e t s o n t wer pen g e maakt. M e t pr ikkel ende v i su a lis a t ies wo rde n de kan se n vo o r ve rg ro en in g o n de r de aandach t g e br acht. Het vor m t de o pen in g vo o r e e n g e spre k met d e s t a d en biedt kan se n de ve r g ro e ning te a ge n d eren . In d e s t u die h eb be n we o o k Quick-wi ns b e n o em d. D it z ijn ple kke n o p blo k-, en s t ra a t n i vea u die vr ij e e n vo u dig o p ko r t e t e r m ij n k u n n en wo rde n ve r g ro e n d. H et z i j n plek ken en ve r g ro e n in g sin g re pe n di e e ve n t u ele s t edelijke o n twikke ling e n op d e l an g e t er m ij n nie t in de we g staan. D e ze ‘ Qu ick Wins’ z ijn in de o r g an isati e voorg elegd a a n de A d vie s Co mmissie Op e n ba re R u im te (ACOR). Zij he bben h i e r po s it ief o p g e ad vise e rd. Dit be tekent d a t we h ier m ee spe lre g e ls/ r an d vo o r wa a rden voor de in r ich t in g van de ze lo c atie s hebben ge ma a k t .

D e vo lg e nde stap is he t star ten van p a r t icipa t ie m et de bu ur t. Ook n a a r h et t o e vo e g e n van bo me n i n de w i j k is s t u die g e daan . Vo o r he t (bij)pl a nten v a n bo m en is een ove r z ichtskaar t g e m a a k t . R e f lec t i e Op de s t u die is in te r n van uit ve r sch i l l ende a fd e lin g en ref lec tie g e g e ve n , do o r het m a ke n v a n di verse ro ndg an g e n me t e en u i t ge b reide pro j e c tg ro e p e n he t de le n va n d e p l a n n en . D e re f le c tie is zove e l mogel i j k i n d e s ch et s o n t we r pe n ve r we r kt o f is bi j de u i t l e g v a n de s che tso ntwe r pe n o pg e n omen. D a a r n a a s t is o ok de ACOR g e r aadpleegt . Hu n a d v ies is ve r we r kt in de ze stu die.

Pr ior ite r ing Een ver vol gstap i s het bepal en va n d e pri ori teri ng. Er i s een overzi cht g em a a k t v a n de best a a nde g roene k wa l i t ei ten in d e w ijk . Wa a r i s al g roene k wal i tei t en wa a r n iet ? D e overzi cht stekeni ng va n deze k wa lit eit en geef t ri chti ng i n de keuzes om te i n ves t eren . O ok k a n een pri ori tei t best a a n va nui t d e b u u r t zel f , bi j voorbeel d omdat een a cti e ve g roep be woners aan de sl a g wi l met zelf on d er h ou d va n g roen. Een pri ori t ei t k a n ook on t s t a a n omda t de verg roeni ng bi j draagt aa n m eerd ere ecosysteemdi ensten, bi j voorbeel d h et t egengaan van hi ttest ress of het opv a n gen va n water. Daar naast zi j n sommi ge k a nsen een vou d ig t e real i seren, t erwi j l voor a ndere ee n ges p rek met de buur t en een verdere ui t wer k in g nodi g i s. De ver vol gstap i s om voor d e w ijk de pri ori t eri ng te bepa l en. Daar mee k a n ook het benodi gde budget voor i n ves t er in g en beheer worden bepa a l d. Mee r stu die s n aar kanse n voo r ve r groe n ing Deze studi e i s een derde st udi e va n een reek s. Eerder zi j n studi es voor de w ijken Tra nsva a l en Ri vi erenbuur t gema a k t .

In de vol gende ‘verst eende’ st a ds d elen en wi j ken wordt moment eel eenzelf d e onderzoek ui tge voerd: • S t a dsdeel S che veni ngen • S t a dsdeel La a k • S chi l derswi j k • Groent e- en Frui t mark t Aa n de ha nd va n deze st udi es wo rd en n u a l a cti ef pl ei nen en pl ek ken verg roen d en veel bomen aangepl a nt. O ok heef t h et t ot resul t a a t dat verg roeni ng mak kel ijker word t meegenomen al s werk met werk k a n s en in proj ect en. Eerste gemeenschappelijke rondgang door de wijk

Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

5

AC O R Op 2 8 j u n i is deze studie be h an de ld in de ACO R. Hun a d vi es i s verwerk t i n di t d ocu m en t . Hi e ro n der bea n two o rde n we hun o pmerk i ngen puntsge wi j s. D e ACOR da n k t in die ne r s vo o r he t zorgvul di ge ontwerp. Het i s posi ti ef dat i n zo’ n h oog s t e d elij ke w ij k g e koze n wo rdt vo o r deze verg roeni ngsa a npak . De ACO R heeft hi e r b ij d e vol gen de o pm er k ing e n /vr ag e n: •

•

•

•

•

•

D e ACO R h eef t t w ijf els b ij d e h ou d b a a r h eid v a n d e ge velt u in t jes i n d e ze s te d e l i j ke con t ex t . D a t k a n voor ver romm elin g zor gen . Dit r isic o is t e k st ue e l o pge n o m e n in h et h o ofd st uk aan bev e linge n , in d e p a rag ra a f ov er gev e lt uin t je s. G ev e lt uin t je s z ijn sle c h t s als aan bev e ling ge n o e m t in d eze s t u d ie.

•

O p h et S lijp molen p a d ligt d e g roen s t rook voor een d eel t egen d e p ar ke e r s tro o k w a a rd oor d e u it s t a p s t rook verd w ijn t . Hier m oet vold oen d e u it s tap r u i m te ove r b l i j ve n la n gs d e p a r keer s t rook . Ten b eh oe ve v a n een goed e over s t eek e e n d o o r s te e k m ake n in h et g roen a a n d e G or t m olen n a b ij d e k r u is in g met S lijp molen i n h e t ve r l e n gd e van h et b red e t rot t oir a a n d e S lijp m olen . O p d e G or t molen d e f iet s e n acco m m o d e re n . Ve r w e r k t

•

D e ACO R a d v is eer t voor h et t rot t oir d e wen s ma a t v a n min im a a l 2 .6 0 m b re e d te aan t e h ou d en . Ve r w e r k t

•

D e ACO R a d v is eer t t en a a n z ien v a n d e ver g roen in g op over h oeke n e e n ontwerpprincipe op te nemen en dit als special te f or muleren voor de wijk. Nu worden d e g roen v a k ken vor m gege ven a ls res id u v a n d e b es ch ik b a re r u im te n . K i e ze n vo o r e e n andere vor mge ving, bijvoorbeeld ronde of ovale vor men, en met voldoende (minimale) m a a t . Z ie a ls ref eren t ie d e op los s in g d ie h ier voor in Bez u id en h o u t O o s t i s g e koze n . Ov e r h o e ke n z ijn e e n f e n o m e e n d at 2 ke e r t e r ug ko m t in d e ze st ud ie , en r eed s één keer i s uit gev o e rd in d e St at io n sbuur t , bij d e ko p van h et w o o nge bo uw ' C r o i s s a nt ' . I n l i j n m et het r e e d s uit gev o e rd e w o rd ge koze n v o o r e e n (ge boge n ) d r ie h o e k , m et a f ger o nd e ho eken.

•

Bek ijken of op h et Hu ygen s p a r k meer k a n word en ged a a n , met nam e aan d e k an t van h et Rijs w ijk s ep lein . A an d e kan t van h et R ijsw ijk se ple in is e e n g r o e n vak t o egev o egd in de v er ha rd i ng d ie qu a v o r m e n be plan t ing aan sluit bij h et H uy ge n spar k .

•

Het on d er h ou d v a n h et ver t ica le g roen is zeer k wet s b a a r en koste n i n te n s i e f . Ee n go e d beheerplan is daar voor essentieel. Het beheer van het ver ticale g roen moet primair bij d e v a s t goed eigen a ren word en n eer gelegd . Opge n o m e n in t e k st .

H et is v a n be lang o m de pro je ct g rens hel der t e ma ken i .v.m. oml i ggende pl a n n en zoa ls h et R ij s w ijkse ple in e n Zie ke n . P r oje c t g r e ns /wijkg r ens is a a ngepast. H et Ri j swi j k se ple i n val t bu i te n h et stu diege bie d , h et Z ie ke n e r b innen. M et b et re kk ing tot de anal yse : o Hofwi j ck pl ei n i s geen park ( eerder een plein t je/ pla n t s o en ), e n e e n aantal g ro e ne bi nnenter rei nen met col l ect i ef g roen o pn em en (B lo k H o e f kade – Fanni us S chol tenstra a t – Van Li mburg S chol tens t r a a t – J a n Blankenstraat; 3 blokken corporatie aan weerszijde Slijpmolen; Stads Oase Spinozahof la n g s de S pin ozastr aat) A a nge p a st en t oegevoegd a a n ka ar t ' par ke n e n ple i n e n ' o p pag i n a 11 D e O r a n j e laan zo u als spe cial moet en worden gedef i ni eerd en moet een ruimt elijke o pg a ve z ijn , in ve r le n gde van de heri nri chti ng van de Hoef k ade. Hi er ont sta a n k a n s en a ls de keer lus vo o r de tr am ve rd wi j nt . O ok de Pa ral l el weg k a n a l s speci al word en gedef inieerd, zowel in de verg roening van de Stationsbuur t als in de Schilderswijk. Met een k n ip in de Par alle we g , alsm ede de t oekomst i ge fysi eke verbi ndi ng tussen S ch ilder s wijk e n he t CI D L aakha vens i s een k wal i tati e ve g roen openbare ru im t e g e wen s t .

Opg e no me n de e l stati onspl ei n D e ze m oge lijkhed en zijn a ls ext ra' s o pge n o me n i n h o ofdstu k 6: ' to e ko mstpro je c t e n ' De stationsbuur t is één van de meest kwetsbare plekken in de stad voor wateroverlast. D e ACOR ad vise e r t van we g e de k l i maatopga ve cont a ct op t e nemen met d e ex p er t k lim a a t a daptatie . I n die ne r g e e f t a a n da t het contact al i s gel egd. E r i s h ie r over a a n a p a r t e p a rag raaf o pge n o me n o p pagi n a 65 Z ij n de g ro e n str uc tu re n ro bu ust genoeg, met na me bi j S tati onspl ei n en Ho lla n d s S po o r ( t . h. v. de in r it J an B lankenstra a t ) ? Er moet worden i ngezet op een rob u u s t e bo o m s t r u c tu ur, dat h e e f t de meest rui mt el i j ke i mpa ct. D e v or m va n d it p la nt en va k is ge o pti mal i se e rd. Oo k i s e r e e n z i tban d aan we z ig aan d e stra at zi jde , t er b es c her m ing va n di t g ro e n vak .

Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

D e ACO R a d v is eer t h et C ollege v a n B& W a k koord t e ga a n m et in a ch t n e m i n g van b oven gen oem d e p u n t en .

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

6

AC O R Op 2 3 a g u s t u s i s de ze stu die be h an del d i n de ACO R. Hun a d vi es i s verwerk t i n d it d ocu m en t . H iero n de r be antwo o rde n we hun opmerk i ngen puntsge wi j s.

•

Bij vor ige b es p rek in g is a a n gege ven : ‘ D e ACO R a d v is eer t t en a a nzi e n van d e ver g roen in g op over h oeken een on t wer p p r in cip e op t e n emen en d i t al s s p e ci al te f or muleren voor de wijk. Nu worden de g roen vakken vor mgege ven als residu van de beschikbare ruimten. Kiezen voor een andere vor mge ving, bijvoorbeeld ronde of ovale vor men , en met vold oen d e ( min im a le) m a a t . Z ie a ls ref eren t ie d e o p l o s s i n g d i e h ier voor in Bez u id en h ou t O os t is gekozen ’ . D eze op mer k in g b lijf t n o g s taan . Ov e r h o e ke n z ijn e e n f e n o m e e n d at 2 ke e r t e r ug ko m t in d e ze st ud ie , en r eed s één keer i s uit gev o e rd in d e St at io n sbuur t . In lijn m et h et r e e d s uit gev o e rd e w o rd gekozen v o o r een (ge boge n ) d r ie h o e k , m et af ge r o n d e h o e ke n .

•

O p h et S lijp molen p a d ligt d e g roen s t rook voor een d eel t egen d e p ar ke e r s tro o k w a a rd oor d e u it s t a p s t rook verd w ijn t . D eze op mer k in g is n iet ver we r k t e n b l i j ft s taan . Op e e n e n ke le ple k is d it n iet m oge lijk van w ege e e n be st aan d e bo o m. E ld er s i s d e uit st apst r o o k gewaar bo r g t

•

O p d e G or t m olen moet en d e f iet s en word en gea ccomm od eerd . O o k d e ze o p m e r k i n g b lijf t s t a a n . N abij d e e n t r e e s is d e st o e p 4 m et e r br e e d in h et z uid e lijke ge d e e lt e , na b i j het Oran je ple in . In h et n o o rd e lijke d e e l z ijn e r v e r br e d inge n t usse n d e g r o en va kken o p en ge h o ud e n . Oo k spr ing t h et ge bo uw in h et n o o rd e lijke ge d e e lt e t e r ug t er ho ogt e va n d e e n t r e e s, d e ze r uim t e blijf t v e r h ard e n kan o o k ge br uik t w o rd e n v o o r t w eew ieler s.

•

Pa g. 5 6 : ‘ Hoef k a d e/ Pa r a llel weg’ m oet z ijn ‘ Pa r a llel weg’ . Ve r w e r k t

D e ve r g ro en in g van de ze buur t is e e n g rot e st a p i n de goede ri cht i ng. De ACO R h eef t h ier b ij d e vo lg en de o pme r k in g e n : •

•

•

D e lo c a t ies Or an je laan (wo rdt waarschi j nl i j k 50 k m/u en keerl us bl i j ft gehan d h a a f d ) , S t a t io n s we g e n Statio n sple in (tegengest el de f i et spad za l worden opgehe ven) u it d it o n t wer p hale n . A ls e r e e n in te g ra l e heri nri cht i ngsopga ve komt k an op deze loca t ies o o k ver g ro e n in g wo rde n to e g e p ast . Ve r w e r kt D e s ch er pe ho e ke n van he t Or a nj epl ei n zi j n ni et wensel i j k . Door het i nt en s ie ve g ebr u ik v an he t ple in zal vo ldo ende rui mtel i j ke k wal i tei t bi j deze hoeken niet la n g h o u d baar z ijn . De ACOR ad vi seer t de hoeken af te ronden. Ve r w e r kt Op de kop van het Huygenspark is ruimte genoeg voor meer verg roening, bijvoorbeeld do o r m idde l van bo me n . Het gete kend e g r oen va k is hier in o mvang ve rdu bbe ld, met be h o u d van de l o o pzo n e s. Do o r de aanwezige kabels en leidingen in de onderg rond is het niet mogelijk meer dan één boom t oe te v oegen.

•

Voor de verantwoordelijkheid van het onderhoud van het ver ticale g roen moet sterker ver wezen wo rde n naar de pan dei genaren. Te kst i s a a ngep a s t

•

B ij de m o g e lijkhe id tot he t ado pteren va n boomspi egel s door be woners mo et goed wo rden a an g e g e ve n w at mo g e lij k i s. De ambi ti e wordt onderschre ven, ma a r t en a a n z ien v a n de u itwe r k in g he e f t de ACO R haar bedenk i ngen om di t vol l edig b ij be wo n er s ne e r te le g g e n, me t het oog op k wa l i t ei t, houdba a rhei d en eenheid . Vanwege het robuuste verg roenen worden de boomspiegels niet door de gemeente ingeplant e n o n de r h oud en. Wel is het overal i n De n H aag moge l i j k vo o r bewo n e rs o m e e n b oom sp iegel t e a d opt er en. Dat is o o k h ie r h et geval.

•

D e ACO R ad vise e r t o m o p de overzi chtsk a a r t met l opende proj ecten de pro j ec t g ren s van de H o e f kade en het Ri j swi j k sepl ei n geheel a a n t e ge ven zod a t du idelij k is dat e r e e n same nhang bestaat met een g roter gebi ed. Ve r w e r kt

Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

7

1 . A N A LY S E

Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

8

BEOORDELING BESTAANDE GROENE KWALITEIT O m go ed z ich t t e kr ijg e n o p de h uidige si t u a t ie in de w i jk e n w at e r we l e n ni et goe d is, z ij n a lle str ate n , ple ine n e n pl ek ken b e oo rdeeld o p d e g ro e ne kw alite it. D e ka a r t g eef t ee n ove r z icht van de g roene kwa l i t eit in h et studie g e bie d. D e ro de s t r a t en e n ple in e n zijn do o r gaans l a s t i g e plek ken , do o rdat e r e e n ho g e ge b ru ik s in t en s ite it is, zowe l in de boven a l s on d er g ro n d. D eze str ate n e n ple in e n hebben e x t ra a a n da ch t no dig. D e or a n j e s t r a t e n ko me n ve e l vo o r. Di t zi j n st ra t en m et w a t g ro e n, maar e r is be hoefte a a n m eer over t uig e nd g ro e n . O ok z ij n er s t r ate n e n ple kke n die al g roen z i j n , h ier wo rdt o o k o nde r zo cht o f de g roene kwa l i t eit n o g verde r ve r be te rd kan worden.

Legenda Goed Gemiddeld Slecht

Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

9

BEOORDELING BESTAANDE GROENE KWALITEIT GOED

GEMIDDELD

SLECHT

Huygenspark

Wolterbeekstraat

Hoefkade

Kraijenhoffstraat

Hoefkade

Oranjelaan

Stationsweg

Oranjeplein

Bocht van Guineaplein

G o ed Ee n a a n t a l s t r a t e n e n ple kke n in he t st u d i eg eb ied h eb be n nu al e e n go e de g roene kwa l i t eit . D it be te ke n t dat de str ate n en p l e kken boven g emidde ld g ro e n zijn e n het g roe n in go ede to e stan d is. H e t b et eken t n i e t dat de ze str ate n e n p l e kken a f z ij n . Oo k vo o r de ze ple kken worden de m o g e lijkh e de n ve r ke n d o m de b e st a a n de g ro ene kw alite it no g ve rder t e ve rb et eren . G em idde ld In ve el s t r a t en e n o p ve e l ple kke n is b omen of a n dere bepla n ting aan we zig. M aar op deze p l e kken is de pote ntie ste r k o n de r be nut en i s e r n o g veel m eer mo g e lijkhe id de str aten en p l e kken g ro en er te make n . S lec h t O p e en a anta l s t ra t e n e n p l e kke n i n h e t s t u d i e gebi ed z i j n n au we l i jks b o me n e n a n d e r g ro en a an wez i g. H i e r i s v aa k d e s t ra at v a n g e vel tot ge vel ve rh ard e n g e e ft zo d o e n d e e e n t ro o stel oze i ndr u k. O p d eze pl ek ken mo e t h ard g e we rkt word e n o m extr a g ro en t o e t e vo e g e n o m d e g roe n e k w a l itei t te ver b e t e re n . D a t i s d o o rg aa n s e e n u i t d a g i ng, o m da t i n d e ze s t rat e n me e s ta l d e o n d e r g ro nd en b ove n g ro n d d ru k b e ze t z ij n .

I n d e ze s tudi e hebb e n we e x t ra aa n d ach t voor d e ze pl ek ken.

Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

10

Stadsgracht LANGE LIJNEN

E l ke lij n h eef t z ijn e ig e n kar akte r e n f unct i e e n v ra a g t o m z ij n e ig e n be n ade r ing. Sa men vor m en ze de r u g g e n g r aat van he t g e b i ed en z i j n da a rdo o r h e t visite kaar tje van de wi j k . D oor deze lij n en te ve r g ro e ne n ve r anderd m e t e en h et a a n zie n van de h e le wijk.

Zieken

Stationsweg

D e St a t io n s bu u r t h e e f t als be lan g r ijke e ve n wij dig e s t r uc tu re n: de H o e f kade , de Gra cht en de Par alle l we g. H aaks daarop zi j n d e Ko n in g s t r a a t , Statio nswe g e n he t Zi eken.

Koningstraat

D e ru im t elij ke s ame n han g van De n H aag wordt in bela n g rijke mate be paald do or h e t s t els el v a n la n g e lijne n lo o dre ch t op en e ve n wij dig a a n d e ku st. Ve e l lijne n lig gen op d e s t r a n d w a llen . Dit zijn de o o r spro n kel i j ke ve rb i n din g s weg e n e ve n w ijdig aan de kust en vol gen de v a n n atu re ho g e re ple kke n di e i n h e t la n ds ch a p aan we zig ware n . D a a r n a a s t z ij n we g e n aang e le gd lang s d e a l bes t a a n de wate r g an g e n zo als de Ha a gs e beek en de L aak. De lijne n lo odrecht op d e s t r a n d w a lle n w are n o o r spro nkel i j k ve rb i n din g s weg e n do o r h e t dr assig e p ol d e r la n ds ch a p g e le g e n tu sse n de bei de s t ra n d w a llen . Z i j ve r bin de n he t ach te rl and v a n D en Ha a g me t de stad e n de ze e .

Strijkijzer

g e w l e l l a Par Hollands Spoor

Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

11

PARKEN EN PLEINEN D e ve r r a s s in g v an he t g e bie d is he t g rot e a a n t a l pa r ken , ple in e n e n ple kke n . De wi j ken h e b b en ver s ch ill e nde bu ur tpar ke n, zoal s het H u yg en s pa r k , O r an je ple in , Ve r me e r pl ei n en v a n der Ven n epar k. M aar e r z ijn o o k k l ei nere p l e kken , w a a r v aak ve e l r uimte is vo or sp or t en en s pelen. O ok z ij n er een aantal ple ine n die h oofd z a kelij k ee n f u nc tie h e bbe n vo or de mob ilit eit , v a n vo e tg ang e r s, f ie tse r, auto' s en d e t ra m . D e u it s t r a lin g v an al de ze ple kke n , zowel a l ge meen a ls in g ro e n o pzich t, is e r g wi ss elen d. Ma a r du ide lijk is dat de o ptel som v a n a l deze plek ke n same n e e n e n o r me b i j d rag e ( k a n ) z ijn aan de le e f baar he id va n d e ze dich t e s t a dsw ijke n . Daar n aast ka n e e n b et ere o n der lin g e ve r bin din g van deze g roe n e plek ken de impac t hie r van no g ve rg rot en . Ee n deel v a n de binne n tu in e n e n ho f jes i s p ri v aa t g ro n dg ebie d. A lle an de re ple kken zi j n e i ge n do m v a n de g e me e nte . waar mo gel i j k z i j n de k a n s en vo o r ve r g ro e nin g van pri vate t e r rein en o o k be n o e md.

Legenda Park Plein Sportveld/ Speeltuin Verkeersplein Binnentuin/ Hofje

Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

12

HOOFDBOOMSTRUCTUUR D e h o o f dbo o m str uc tu ur valt vo o r e e n g root deel s a m en me t de lan g e lijne n d i e de S t a t io n s buur t be g re nze n e n deel s d oors n ij den . Vo o r e e n de e l valt dit o ok s a m en m et h et g r achte nste lse l van de stad, w a a rd o o r er g roe n-blau we str uc tu re n on t s t a a n . He t R ij s w ij k s epl e in is e e n be lan g r ijk kn ooppu n t in de ho o f dbo o mstr u c tu ur, ma a r op d i t m o m en t i s h e t e e n ste r k ve r steend p l e i n en een m is sing -lin k in de str u c tuur.

Stadsgracht

Zieken

Voor de H o ef k ade e n Par r alle l we g bestaat d e a m b it ie o m e e n bo o mstr uc tu ur te re a l i s eren die de ke n me r ke n van e e n h oofdb o o m s t r u ctuur h e e f t (z ie N ota St a d s bo m en ) . D it kan wo rde n g e re aliseerd i n e e n pro j ec t v a n h e r in r ichting.

Hoefkade

Legenda

eg Parallelw

Hoofdboomstructuur Ambitie hoofdboomstructuur Missing link

Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

13

ANALYSEKAARTEN O n t w a te r i ngs d iepte Voor bo m en is he t be lan g r ijk dat ze n i e t t e n a t en n ie t te dro o g staan . De on t wa t er in g s die pte in de wijke n lig t op on ge veer 1 m et er die pte . A an de we s tzi j de l i gt de o n t w a t er ing sdie pte ho g e r e n ri chti ng d e ve r h o o g t lig g e n de tre in spo re n re lat i ef d i e p e r. Bome n k u n n en nie t in he t g ro n d wate r wor t elen . D a t b e te ke nt dat de bo me n ge m i d deld een me te r g ro nd he bbe n om t e wor t elen . O m dat bo me n we l g e no e g kubi eke me t er wo r t elr u imte n o dig h e bbe n, moet en d e b o m en rela t ie f bre e d kunne n wo r tel en.

Legenda 0 meter 1 meter 2 meter 3 meter 4 meter

Hitte s t re s s D e ve r g ro en in g dr aag t o nde r an de re b i j aan ve rko elin g. Op d e ze kaar t is go e d te zi en d a t da t o p veel ple kke n hard no dig is. Met n a me in h et g eb ie d ro n do m statio n Hol l a nds Sp oor, m a a r o o k in e n ke le wo o n str aten i s d e h it t es t res s erg g ro ot. A nde r zijds is goed t e z i e n da t de g ro e n e ple kke n in de wi j k een ve rko elen de wer k in g he bbe n.

Legenda Aanzienlijk warmer Warmer Neutraal Koeler Aanzienlijk koeler Gebouwen Water

Geom o r fo l og i e Bi j h et m a ken v an nie uw g ro e n zijn de bodem omst a n dig h eden h e t be g inpunt. D e n Ha a g lig t vo o r e e n g ro ot de e l o p oude st ra n d w a llen , de e ls z ijn de ze be de kt met een ve e n la a g. D it is h e t g e val in he t stu diegebi ed. Bi j de a a n leg v a n de wijke n is e e n zandl a a g op h et veen a a n g e br ach t. Voor bo m en is he t van be lan g dat ze deel s i n d e ve n ig e o n derg ro nd zulle n g aan wo r tel en. D a a ro m is h et be lang r ijk bo me n te k iezen di e goe d g edij en o p de vo ch tig e e n ve e n acht i ge on d er g ro n d.

Legenda Veen Zand Veen Zand op veen Zand op veen

Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

14

2 . TO O L B OX & K A A RT

Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

15

WERKWIJZE Inleiding In dit onderzoek is voor het gehele studiegebied in kaart gebracht waar groen toegevoegd kan worden. De focus ligt daarbij op het toevoegen van bomen, gazon en beplanting, zoals vaste planten, heesters en hagen. Incidenteel worden klimplanten voorgesteld. Het doel is de leefkwaliteit te vergroten door het toevoegen van groen. Dat betekent dat er zoveel mogelijk groen wordt voorgesteld, maar wel op een manier dat het een prettigere leefomgeving oplevert. Daarvoor is er met een duidelijke systematiek, per straat en plek gekeken welke ingreep passend is. De buurt De Stationsbuurt is een dichtbevolkte stadswijk ten zuiden van het Centrum. De wijk is uit het midden van de 19de eeuw, het was toen de eerste wijk die buiten de stadsgracht word gebouwd, als verbinding naar het toen nieuwe station Hollands Spoor. De wijk heeft twee statige buurtparken: Huygenspark en het Oranjeplein. Ten opzichte van de omliggende wijken is de historische Stationsbuurt relatief groen. In de meeste straatprofielen zijn bomen aan weerszijde aanwezig en in sommige straten zijn er groene voortuinen, die bijdragen aan de groene uitstraling van de straat. Enkele jaren geleden is de Stationsweg als onderdeel van het bekroonde project Loper Oude Centrum vernieuwd. Daarmee is de belangrijkste lange lijn van de Stationsbuurt een aantrekkelijke groene straat geworden.

Vormgeving Voor diverse plekken zijn op blok-, en straatniveau schetsen gemaakt. Dit zijn de ‘Quick-wins’. Deze plekken kunnen direct vergroend worden door het stadsdeel na communicatie met de buurt. Op dit niveau zijn onnodig verharde vlakken opgemerkt. Het zijn vaak brede stukken trottoir, grenzend aan woningen of voorzieningen. Er is zorgvuldig gekeken naar de vormgeving van deze plekken in relatie tot de groenvakken in de directe omgeving. Hiervoor zijn geen onnodig ingewikkelde vormen en maten gehanteerd. Er is een ondermaat van 10m2

bepaald waaraan een nieuw groenvak minimaal moet voldoen. We vergroenen namelijk niet om te vergroenen maar omdat het daadwerkelijk een extra waarde heeft voor de stad. Het is dan ook belangrijk dat het groen voldoende maat heeft zodat het goed onderhouden kan worden en aantrekkelijk blijft. We hebben de ervaring dat deze minimale maat van 10m2 een robuuste groene invulling kan krijgen en goed te beheren is. Voor elke plek is ook getoetst of andere functies zoals spelen of fietsparkeren van toepassing zijn. Materialisatie & afwatering Voor de materialisering (opsluitbanden, betontegels, gebakkenklinkers etc.) wordt gebruik gemaakt van het Handboek Openbare Ruimte (HOR). Het plangebied ligt deels in het gebied waar voor de inrichting van de openbare ruimte het kwaliteitsniveau: Hofstadkwaliteit geldt, dat betekent dat het gebied in gebruik en uitstraling onderdeel uitmaakt van het centrum, en zodoende met meer hoogwaardige materialen wordt ingericht. Het overige projectgebied is vanzelfsprekend ingericht op residentiekwaliteit niveau.

Gebruiksintensiviteit De Stationsbuurt is een echte stadswijk, het ligt aan de rand van het centrum en vormt de verbinding met het belangrijke treinstation Hollands Spoor. Het gebruik van de openbare ruimte is daardoor zeer intensief en de kans op betreding van het aanwezige groen hoog. Groen is sneller toe aan vervanging of inboet (aanbrengen van nieuwe planten). Stadsnatuur In Den Haag liggen veel kansen voor het ontwikkelen van een natuur inclusieve stad en het bereiken en in stand houden van een vitale stadsnatuur. Vaak levert een eenvoudige aanpassing in het ontwerp en de uitvoering al natuurwinst op. Het is dan ook belangrijk om bij projecten, omvormingsbeheer en het meer klimaatadaptief maken van de stad de aanwezige kansen voor natuur te benutten. Daarom werken we met een natuurkansenscan bij elk project in de openbare ruimte. Een natuurkansenscan is een eenvoudige, snel te maken scan van aanwezige natuurwaarden en

mogelijkheden voor natuur. Zijn er bijvoorbeeld struiken aanwezig die nectar en bessen bieden of als schuilplek dienen voor kleine zoogdieren en broedvogels. Hoe geven we de natuurwaarden een plekje ná de werkzaamheden, en kunnen we meer natuurwaarde realiseren? De achterliggende gedachte is altijd: bestaande natuurwaarden behouden, versterken en uitbreiden waar het kan. Door de stad te bekijken als leefgebied van planten en dieren en te denken in kansen, werken we toe naar een vitalere natuur. Vaak is hier maar een kleine aanpassing in het ontwerp voor nodig. Omdat projecten die voortkomen uit deze studie gericht zijn op het toevoegen van groen, is het niet relevant om te inventariseren wat er aan te behouden groen aanwezig is op de verschillende locaties, want dit betreft altijd verharding. In plaats daarvan wordt in de natuurkansenscan globaal geïnventariseerd wat de huidige natuurwaarden zijn van de Stationsbuurt en welke kansen er liggen om de lokale populaties te versterken en de biodiversiteit te vergroten.

In principe worden geen nieuwe materialen geïntroduceerd en de maten uit het HOR zijn gehanteerd. Alle plantvakken worden in principe opgesloten door middel van een verlaagde opsluitband. Hierdoor kan regenwater het plantvak instromen en infiltreren in het grondwater. Hiermee wordt het riool ontlast bij piekafvoeren en wordt verdroging tegen gegaan. Voor de Stationsbuurt geldt dat het intensieve gebruik van groen en de grotere kans op betreding van het aanwezige groen een belangrijk aandachtspunt is voor het ontwerp. Als de kans op betreedbaarheid groot is, geniet het de voorkeur om het groen te beschermen door een laag hekwerk en niet om een verhoogde band aan te brengen. Zo kan water nog steeds naar het plantvak stromen. Mocht om andere, bijvoorbeeld verkeerstechnische redenen, er toch een verhoogde band nodig zijn, dan kan er gekeken worden naar uitsparingen of doorstroombanden, om regenwater infiltratie toch mogelijk te maken. Geslaagde vergroening in de Stationsweg

Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

16

Methodiek Bij het zoeken naar ruimte voor vergroening zijn de potentiële plaatsen allereerst technisch onderzocht, of er voldoende ruimte in de boven en ondergrond is. Denk daarbij aan kabels en leidingen, maar ook aan voldoende brede loopzones. Vervolgens is er door de bril van een ontwerper gekeken om te kijken of het toevoegen van bomen of beplanting ook wenselijk is. Zo worden er geen losse bomen of verdwaalde groenvakken voorgesteld, maar wordt er gekeken naar grotere structuren, samenhang en specifieke gebruik en betekenis van straten en plekken. Voor groenvakken wordt een minimum maat van 10m2 aangehouden. De vele pleinen en parken zijn individuele opgaven geweest. Waarbij per plek gekeken is naar het programma en de huidige inrichting. Vaak zijn er hier veel mogelijkheden om groen toe te voegen. De voorstellen hiervoor moeten doorgaans verder uitgewerkt worden alvorens ze uitgevoerd kunnen worden. Verder is er speciale aandacht besteed aan de lange lijnen en straten die in onze analyse 'rood kleuren'. Ingrepen in deze straten zijn soms ingewikkelder en duurder, zoals het toevoegen van staalkabels met klimplanten, omdat simpelere ingrepen daar niet T r amogelijk n s v azijn. al

plaatsen van bomen in parkeervakken komt er minimaal één parkeervlak te vervallen, vaak is het mogelijk om in een parkeerstrook in plaats van één parkeerplaats 2-3 bomen te plaatsen. in dat geval zal de parkeerruimte verschuiven. Waar kabels en leidingen in de ondergrond zitten zijn geen bomen voorgesteld. Ook wordt er voldoende afstand gehouden van gevels, ORAC's etc. Op logische plekken zijn bomen met nieuwe fietsparkeerplekken gecombineerd. Zo worden twee problemen tegelijkertijd opgelost. Op deze manier kan een grotere bijdrage geleverd worden aan de leefkwaliteit van een straat. Aangezien deze studie zich voornamelijk richt op het toevoegen van groen moet gecontroleerd worden of de fietsparkeerplekken inderdaad de meest geschikte plekken zijn voor fietsparkeren. De tabel geeft een overzicht van de standplaats eisen van een boom, gebaseerd op de Nota Stadsbomen. Het uitgangspunt is dat we goede groeiplaatsen voor goed presterende bomen aanleggen. Bij vervanging en het toevoegen van extra bomen in een bestaande situatie hanteren we een minimale groeiplaats van 7,5 m3 voor de 1e grootte, 6m3 voor de 2e grootte en 5m3 voor een 3e grootte boom. Dit is voor deze studie als uitgangspunt gehanteerd.

In blauw: gebied met Hofstadkwaliteit

Verschillende categorieën bomen Op de kaart zijn verschillende categorieën bomen te wkeurig Naast gekeken ruimte te ingrepen bomenis betekenen En in het onderscheiden: het of doen van is deze het mogelijkvoor Transvaal. en. Hiervoor is een kaart meest optimistische scenario 173 extra • bestaandebomen boom om boomspiegels te vergroten en te beplanten en gen aangeeft waar vrije (107+29+37=173) in openbaar gebied van • groeiplaats al Transvaal. aanwezig, inboet geveltuintjes te maken, dit is In nietdeze verder uitgewerkt ng houdend met beperkingen aantallen zijn in de extra bomen die bij lopende • mogelijke worden plek voor 1 boom deze studie. uit de Nota projecten zoals de Schalk Burgerstraat De uitgangspunten • mogelijke plek voor 1 boom, ten koste van boek Openbare Ruimte) zijn aangeplant niet meegenomen. Ook de bomen voor parkeren . Dit betekent niet-openbaar gebied zijn nu niet meegeteld. Bomendat rekening • mogelijke plek voor 1 boom, vereist nader de minimale maten voor Bij het plaatsen van bomen moet aandacht worden den tot gevels en maten van de Extra bomen in de Hoofdboomstructuur onderzoek besteed aan de beschikbare wortelruimte, zodat De hoofdboomstructuur bevindt zich aanplek de voor randen • mogelijke 1 boom op particulier terrein de boom gezond kan uitgroeien. een Zoals logischeerder in deze studie aangegeven t we goede groeiplaatsen van Om de wijk.

• mogelijke plek voor 1 boom, maar technisch niet bomeneindbeeld aanleggen. Bij liggen hier kansen het verbeteren van de te bereiken zijn in straten bomen altijd voor in serie wenselijk spelen een rol oegen van extra bomen bestaande situaties. Deze structuren voorgesteld, op geschikte afstand van elkaar. mogelijke 1 meerstammige heester tie hanteren we minimaal op het niveau van de stad en•vragen omplek eenvoor bredere tte, 6m3 voor de 2e grootte integrale kijk. In de kaart zijn voor deze structuren Waar Dit mogelijk zijn de bomendaarom naast degeen parkeerzone Met nader onderzoek wordt bedoeld dat op sommige ootte boom. is voor deze ‘losse’ extra bomen opgenomen. t gehanteerd. Bij projecten voorgesteld, waar nodig in de parkeerzone. Waarbij er plekken mogelijkheden lijken om bomen te plaatsen, richtingrekening en grootisonderhoud Grondwaterstand gehouden met een geschikte tussenruimte 20m3 voor 1e grootte, gemiddelde Hoogste van 6demeter bestrating of eenDe veelvoud daarvan. Bij hetGrondwaterstand is in te en 7,5m3 voor een 3e Transvaal 1 tot 1,5m (klimaateffectatlas.nl). Dit is relatief gunstig voor de doorwortelbare ruimte omdat Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur de bomen dan een voldoende en stabiel wortelpakket eën bomen kunnen vormen en de vochtvoorziening dichtbij is.

n

Overruimte parkeerstrook ruimte voor boomdam (+1 boom -0 pp) Plaatsing meerdere dammen (+2 bomen -1 pp)

ter

e 2m

r

ete

m 5.5

Zonder overruimte parkeerplaats vervangen door boom met 3 fietsnietjes (+1 boom -1 pp)

1 boom gaat niet altijd ten koste van 1 parkeerplek opgeven van 1 parkeerplek kan ook gezien worden als ruimte voor groen en mobiliteitstransitie (6 fietsparkeerplekken) 17

in de Hoofdboomstructuur mstructuur bevindt zich aan de randen oals eerder in deze studie aangegeven sen voor het verbeteren van de aties. Deze structuren spelen een rol mits daarbij aanpassingen worden gedaan van de stad enkleine vragen om een bredere aan de openbare ruimte. n de kaart zijn voor deze structuren Op deze manier kunnen 158 bomen aan de losse’Stationsbuurt extra bomen wordenopgenomen. toegevoegd.

and Hoofdboomstructuur De hoofdboomstructuur bevindt zich aan de randen e Hoogste Grondwaterstand is in de wijk. Deze structuren, zoals de stadsgracht, t 1,5mvan (klimaateffectatlas.nl). Dit is spelen een rol op het niveau van de stad en vragen om voor een deintegrale doorwortelbare ruimte omdat kijk. een voldoende en stabiel wortelpakket Grondwaterstand n en de vochtvoorziening dichtbij is.

ter

r

2

te me

e .5 m

5

1e grootte boom Zonder overruimte parkeerplaats vervangen door boom met Afstand tot gevel 7 3mfietsnietjes (+1 boom -1 pp)

2e grootte boom 3e grootte boom 5m 2,5 m Afstand tot lichtmast 6m 4m 3m Afstand tot kabels en leidingen 1,75 m 1,25 m 1m 1 boom gaat niet altijd ten koste van 1 parkeerplek Asfstand tot riool 2m 2m 2m opgeven van 1 parkeerplek kan ook gezien worden alsm Afstand tot trottoirband 0,65 m 0,65 m 0,65 ruimte voor groen (64fietsparkeerplekken) Afstand tot hartlijn tram en mobiliteitstransitie 6m m 3m Minimale groeiplaats 7,5 m3 6 m3 5,0 m3

Gebaseerd op nota Stadsbomen

De gemiddelde grondwaterstand is in Stationsbuurt 1 meter. Dit is relatief gunstig voor extra de bomen de doorwortelbare ruimte omdat de bomen dan een beeldvoldoende te krijgen in dewortelpakket investeringen die en en stabiel kunnen vormen de wijkdete vergroenen zijnis.voor bomen vochtvoorziening dichtbij Het betekent wel dat de benodigde groeiplaats vooral in de breedte gezocht e kosten in beeld gebracht. moet worden. r de inrichting van een goede

e aanplant en nazorg gedurende het Kosten voor extra bomen apartOm in een een tabel zijndie goed beeldgezet. te krijgen De in dekosten investeringen n de situatie. Is de erwijk sprake van verharding nodig zijn om te vergroenen zijn voor bomen gemiddelde kosten in beeld gebracht. ? Hoedebereikbaar is de locatie, zijn er De kosten voor de inrichting van een goede n nodig etc.

groeiplaats, de aanplant en nazorg gedurende het eerste jaar zijn apart in een tabel gezet. De kosten zijn n na aanplant veilig worden beheerd. afhankelijk van de situatie. Is er sprake van verharding gt daarvoor een eigen werkpakket. of open grond? Hoe bereikbaar is de locatie, zijn er nodig etc. jk vanwegafzettingen de plek waar hij in de stad Bomen moeten na aanplant veilig meer worden beheerd. m langs een tramlijn vraagt Elke boom krijgt daarvoor een eigen werkpakket. .m. een veilige groei) dan een boom in Dit is afhankelijk van de plek waar hij in de stad elke staat. nieuwe boom afhankelijk Een boom langswordt een tramlijn vraagt meer akket onderhoud bepaald(i.v.m. welke een gemiddelde veilige groei) dan een boom in een park.zijn. VoorDit elke bedrag nieuwe boom wordt afhankelijk sten nodig moet van het werkpakket bepaald welke gemiddelde en vrijgemaakt. onderhoudskosten nodig zijn.

Soortkeuze van extra bomen een bestaande Bij het planten van in extra bomen in een bestaande boomstructuur wordt in principe de bestaande wordt in principe de bestaande boomsoort aangehouden. Wanneer een nieuwe ngehouden. Wanneer een nieuwe structuur wordt gemaakt hanteren we voor de keuze t gemaakt hanteren we voor die dezijn keuze van de bomen de uitgangspunten opgenomen de uitgangspunten die zijn opgenomen in de Nota Stadsbomen. We kijken zo o.a. naar ecologisch microklimaatverbeterende dsbomen. Wepassende kijkenenzo o.a. naar bomen. ssende en microklimaatverbeterende Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

inzicht in gemmiddelde kosten voor de aanplant van een boom

18

HUIDIGE NATUURWAARDEN EN KANSEN Natuurkansen Voor iedere herinrichting is het conform het beleid uit de Nota Stadsnatuur verplicht een natuurkansenscan uit te voeren. De herinrichtingen die voortkomen uit deze studie zijn allen gericht op vergroening. Het is in die zin ook niet relevant om te inventariseren wat er aan welk type groen aanwezig is op de verschillende herinrichtingslocaties, want deze bestaan allen uit verharding. Om toch invulling te geven aan de natuurkansenscan is globaal geïnventariseerd wat de huidige natuurwaarden zijn van de Stationsbuurt en welke kansen er liggen om de lokale populaties te versterken en de biodiversiteit binnen de Stationsbuurt te vergroten. Daarbij is ook van bestaand groen gekeken of dit kan worden verbeterd. Doelsoorten Natuur is overal. Op de natuurwaardenkaart van Den Haag (RIS299279) scoort de Stationsbuurt gemiddeld laag. Dat wil zeggen dat er relatief weinig verschillende soorten planten en dieren zijn aangetroffen in het verleden. De huidige natuurwaarden van het gebied zijn derhalve beperkt tot soorten die zich binnen dit stadse habitat weten te handhaven. Bij het inrichten van het groen is het vanuit het oogpunt van de biodiversiteit gewenst om de inrichting aan te laten sluiten op de eisen die deze diersoorten aan hun omgeving stellen.

Daarnaast dient de inrichting zich te richten op soorten die redelijkerwijs mogen worden verwacht als het gebied geschikt gemaakt wordt voor deze soorten. De huidige soorten en de te verwachten soorten vormen samen de doelsoorten. Beschermde en bijzondere natuurwaarden zijn in beperkte mate aanwezig. De inventarisatie is hieronder per soortgroep beschreven. Amfibieën en reptielen Gelet op de afwezigheid van geschikt voortplantingswater in de openbare ruimte zijn amfibieën geheel aangewezen op vijvers in tuinen, mochten die er zijn. Geschikt habitat voor amfibieën en reptielen is nauwelijks aanwezig in de Stationsbuurt. In de grotere parken en binnentuinen waar struweel aanwezig is kunnen individuen van de gewone pad en de bruine kikker niet worden uitgesloten. Dat er weinig habitat voor amfibieën en reptielen aanwezig is, is terug te zien in het aantal geregistreerde waarnemingen van deze soorten. Deze zijn voor Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek

amfibieën zeer beperkt en voor reptielen nihil. Voor amfibieën kan in groenvakken landbiotoop worden gerealiseerd. Een onderbeplanting van Hedera kan bijvoorbeeld door de gewone pad benut worden. Alleen in de parken waar grotere aaneengesloten vakken met struweel of bloemrijk gras mogelijk zijn, is het kansrijk om echt van betekenis te kunnen zijn voor amfibieën en deze te voorzien van optimaal habitat. Dagvlinders en wilde bijen In de Stationsbuurt zijn niet veel waarnemingen bekend van dagvlinders en wilde bijen. Gelet op het aanwezige biotoop zijn vooral algemeen in de stad, tuinen en parken voorkomende soorten te verwachten. Voor wat betreft dagvlinders gaat dit om witjes, kleine vos, atalanta, dagpauwoog en boomblauwtje. Voor wat betreft wilde bijen gaat dit om soorten als gewone sachembij, rosse metselbij en verschillende soorten hommels. Voor dagvlinders is het van belang dat de waardplanten aanwezig zijn en voldoende planten die nectar geven. Voor dagvlinders zijn soorten waar de bloemen een lange kroonbuis hebben met name geschikt om aan te planten omdat dagvlinders een lange roltong hebben waarmee ze bij de nectar kunnen in tegenstelling tot honingbijen die een relatief korte tong hebben. Soorten als rode spoorbloem, vlinderstruik en kogeldistel zijn voorbeelden van voor vlinders geschikte nectarplanten.

De waardplanten van de te verwachten soorten zijn grote brandnetel, koolsoorten maar voor het boomblauwtje en de citroenvlinder ook heesters als hulst, sporkehout en wegedoorn. Het aanplanten van brandnetels is uiteraard niet gewenst in plantsoenen en veel koolsoorten ook niet toe te passen. Het aanplanten van heesters is in de regel wel mogelijk. Voor wilde bijen zijn vegetaties met veel inheemse kruidachtigen en heesters die nectar bieden van belang. Broedvogels In het plangebied is de huismus bekend voor te komen. Nesten zijn aanwezig ter hoogte van de Koningstraat / Gortmolen en in de Fannius Scholtenstraat ten zuiden van het Oranjeplein. Hier broedt de huismus onder de dakpannen. Het aanwezige groen in de directe omgeving is van essentieel belang voor de huismus. Als we kijken wat hier aan groen aanwezig is dat ook geschikt is voor de huismus dan is dat zeer beperkt. Er is derhalve ruimte voor verbetering van de situatie.

Overige broedvogels die verwacht worden zijn algemene stadsvogels als de, ekster, houtduif, heggenmus, kauw, merel en de spreeuw. De spreeuw is in het Huychenspark in de winter massaal aanwezig in de bomen. Het betreft een slaapplaats. Wat met name ontbreekt binnen de Stationsbuurt is opgaand struweel voor vogels om in te broeden en te foerageren. De struweelbroeders lijken met name aangewezen op tuinen en particulier onderhouden groen zoals de stadsoase het Spinozahof. In de buitenruimte aanwezig struweel is vaak van onvoldoende omvang en hoogte om benut te worden door vogels als nestplaats. Vleermuizen De grachtenring van Den Haag maakt onderdeel uit van het essentieel leefgebied van de gewone dwergvleermuis. Deze foerageert vaak in de buurt van water. In de Stationsbuurt zijn geen grote kolonies bekend voor te komen. Wel zijn er zomer- en paarverblijfplaatsen van de gewone dwergvleermuis aanwezig. Verwacht wordt dat er verspreid over de wijk meer verblijfplaatsen van de gewone dwergvleermuis en van de ruige dwergvleermuis aanwezig zijn. Deze soorten zijn gebaat bij een groot aanbod van insecten en insectenrijke luwtes. De aanplant van bomen in rijen die ook insecten aantrekken en overige insectenrijke beplantingen is voor deze soorten gewenst. Daarnaast is het behoud van bomen langs de kades van essentieel belang.

Hierdoor ontstaat er meer luwte op het water en zullen er meer insecten aanwezig zijn om op te jagen. Grondgebonden zoogdieren Het voorkomen van grondgebonden zoogdieren beperkt zich naar verwachting tot muizen (bosmuis, huisspitsmuis) en de egel. De beplanting kan voor deze soorten voor voedsel en dekking zorgen. De egel is in de stadse omgeving gebaat bij een landschap met struweel dat voor dekking zorgt zoals dichte clusters met groenblijvende soorten zoals struikkamperfoelie, naast grasvelden, hagen en struweel met bessen. In het Huijgenspark, het Oranjeplein en de Slijpmolen en Gortmolen kunnen egels worden verwacht. Daarnaast bieden de particuliere tuinen naar verwachting geschikt leefgebied voor de egel. Connectiviteit Binnen de Stationsbuurt zijn geen verbindingszones aanwezig. De groene trambaan langs het Zieken kan

B U R O S ANT E N C O l a n ds ch a p s a rch i tect uur

als groene verbinding worden gezien voor insecten, maar deze is niet geschikt voor grotere dieren. De boomstructuur vormt voor vogels en vleermuizen een groen netwerk binnen de Stationsbuurt. De gracht langs Groenewegje en het Zieken in combinatie met de bomenrijen is van essentieel belang voor vleermuizen als de gewone dwergvleermuis. Deze bomen maken ook onderdeel uit van de Hoofdboomstructuur. Boomspiegels Aanwezige boomspiegels kunnen worden vergroot en voorzien van een ecologisch waardevolle beplanting. In de regel zijn boomspiegels wel uitdagende locaties om bloemrijk te houden. Alleen als deze voldoende maat krijgen is het nuttig om tot beplanten over te gaan. De beplanting kan bestaan uit lage heesters als Berberis frikartii of Lonicera nitida, vaste planten of een combinatie. In de (half )schaduw zijn vaste planten als smeerwortel, donkere ooievaarsbek, gevlekt longkruid, boerenwormkruid, overblijvende ossentong en klimop gewenst om aan te planten. Boomspiegels die worden uitgebreid en veel zon vangen aan de noordzijde kunnen worden ingeplant met een mix van soorten die graag een plekje in de zon hebben. Denk hierbij aan beemdooievaarsbek, knoopkruid, duifkruid, hartgespan, hemelsleutel, kattenkruid, veldsalie, zonnehoed, wilde marjolein en wilde tijm. Een soort als akkerklokje weet zich vaak goed te handhaven onder de wat zwaardere omstandigheden in boomspiegels.

Een blokhaag kan ook bijdragen aan de stadsnatuur onder bomen. In de Stationsbuurt zijn enkele mooie voorbeelden aanwezig van geschoren hagen van vuurdoorn onder bomen, maar ook een blokhaag van de inheemse Spaanse aak kan functioneel zijn en bijdragen aan de biodiversiteit. Deze inheemse soort biedt veel stuifmeel en nectar en de bladeren hebben veel relaties met bladmineerders en galmijten. Door de aanplant van een blokhaag blijft er vaak ook meer blad op de bodem liggen waardoor het bodemleven wordt gevoed. Dit is gunstig voor de bomen, maar zeker ook voor de algehele biodiversiteit. Het bodemleven speelt een vitale rol binnen de ecologie. De strooisellaag biedt habitat voor allerlei insecten, spinnen maar ook poppen van vlinders. Een strooisellaag is ook voor een stadsvogel als de merel van belang voor het vinden van voedsel.

19

Vakken met vaste planten Om de lokale populaties insecten te voorzien van nectar en pollen kan in nieuw aan te leggen plantvakken een sortiment worden aangeplant met veel bloei en een spreiding over de maanden april t/m september. Door hier soorten te gebruiken als dropplant, kattenkruid en inheemse vaste planten als duifkruid en beemdooievaarsbek kan de lokale biodiversiteit worden versterkt. Het sortiment dient afgestemd te worden op de plaatselijke omstandigheden. Zo mogelijk een plantvak combineren met minimaal 1 heester per plantvak voor structuur en dekking voor vogels. Bloemrijk gras In de Stationsbuurt is op de Hoefkade nabij de Koningstraat en de Falckstraat een groen plein aanwezig. Hier staan bomen in gazon. Door hier delen van het gazon met een kruidenmengsel in te zaaien kan de lokale biodiversiteit worden versterkt. Ook is er ruimte op het Oranjeplein voor bloemrijk gras. De graslanden bij de Gortmolen en Slijpmolen kunnen ook deels worden omgevormd tot bloemrijkgrasland. Een deel van het gras als grasveld blijven beheren kan van waarde zijn voor de huismus, die deels afhankelijk is van graszaden. Wel is het dan noodzakelijk dat er enkele groenblijvende of doornige heesters worden aangeplant voor voldoende dekking. Ook de aanplant van een haag van bijvoorbeeld olijfwilg kan functioneel zijn voor de huismus als dekking.

Heesters De aanplant van één of enkele heesters kan een wereld van verschil maken. Door dekking te geven aan vogels in de vorm van doornige struiken of groenblijvende struiken kunnen vogels, waaronder de huismus, het overige groen veel beter benutten. Plaats in vakken met vaste planten dan ook altijd minimaal 1 heester die dekking aan vogels biedt. Denk hierbij aan sleedoorn, (Chinese) zuurbes, hulst, wilde liguster of een meidoorn. Rond het speelveld bij Haagweide is een rand aanwezig met lage heesters, maar hier is zeker ruimte om wat meer robuust opgaand groen te plaatsen met besdragende heesters.

naast klimop ook kamperfoelie en bosrank te laten groeien ontstaat een wintergroene en zeer bloemrijke wand. De kamperfoelie en bosrank trekken vlinders en overige insecten aan. Daarnaast worden de bessen graag gegeten door lijsters. De klimop bloeit zeer laat in het jaar en geeft bessen in de winter, waardoor deze wand jaarrond functioneel is voor de lokale biodiversiteit. De wanden hoeven niet meters hoog te zijn, maar 1,5 meter hoogte is wel minimaal gewenst. Specifieke maatregelen voor de huismus Naast het opwaarderen van de natuurwaarden van het aanwezige groen kunnen specifieke maatregelen voor de huismus worden genomen. Bij de aangrenzende woningen rond Gortmolen kan het aanplanten van gevelgroen worden gepromoot. Met name vuurdoorn is dan interessant in de Koningsstraat ter hoogte van de nestlocaties. Hier is weinig ruimte voor ander groen aanwezig. Deze doornige klimstruik hecht zich niet op gevels zoals klimop dat doet. Klimopgevels zijn wel zeer geliefd bij de huismus en tal van andere stadsvogels en insecten. Het onderzoeken van de mogelijkheden voor het aanbrengen van klimopgevels is aan te bevelen. De huismus is gebaat bij kruidenrijk korte grasland. Dat is wel aanwezig bij de Gortmolen, maar dit is zeer lastig bereikbaar. Er is namelijk onvoldoende dekking aanwezig in de directe nabijheid.

De heesterbeplanting in de omliggende vakken heeft hier veel maat, maar betreft hoofdzakelijk een monocultuur met Spirea. Door hagen aan te brengen rond de grasvelden kunnen de omstandigheden voor de huismus worden geoptimaliseerd. Een gemengde haag met meidoorn, sleedoorn, hulst en Spaanse aak geniet de voorkeur vanwege de grote bijdrage aan de biodiversiteit, maar een monotone beukhaag of haagbeukhaag is ook functioneel voor de huismus. Een enkele groenblijvende boom zoals een hulst of een conifeer is ook welkom om als kwetterplekje te dienen. Dit kan ook in de vorm van een meidoorn op stam. Deze is dan wel niet wintergroen met bied door zijn doornen ook veel bescherming tegen predatoren zoals de sperwer en katten.

Vleermuizen

De grachtenring van Den Haag maakt onderdeel uit van het essentieel leefgebied van dwergvleermuis. Deze foerageert vaak in de buurt van water. In de Stationsbuurt zijn kolonies bekend voor te komen. Wel zijn er zomer- en paarverblijfplaatsen van d dwergvleermuis aanwezig. Verwacht wordt dat er verspreid over de wijk meer verblijfplaa gewone dwergvleermuis en van de ruige dwergvleermuis aanwezig zijn. Deze soorten zijn een groot aanbod van insecten en insectenrijke luwtes. De aanplant van bomen in rij insecten aantrekken en overige insectenrijke beplantingen is voor deze soorten gewenst. D Vleermuizen het behoud van bomen langs de kades van essentieel belang. Hierdoor ontstaat er meer lu water en zullen ervan meer aanwezig zijn om uit op te De grachtenring Deninsecten Haag maakt onderdeel vanjagen. het essentieel leefgebied van Vleermuizen dwergvleermuis. Deze foerageert vaak in de buurt van water. In de Stationsbuurt zijn De grachtenring van Den Haag er maaktzomeronderdeel uit en van hetpaarverblijfplaatsen essentieel leefgebied van de gewone kolonies bekend voor te komen. Wel zijn van d dwergvleermuis. Deze foerageert vaak in de buurt van water. In de Stationsbuurt zijn geen grote kolonies bekend voor tedat komen. zijn er zomeren paarverblijfplaatsen van verblijfplaa de gewone dwergvleermuis aanwezig. Verwacht wordt erWel verspreid over de wijk meer dwergvleermuis aanwezig.

Verwacht wordt dat er verspreid over de wijk meer verblijfplaatsen van de gewone dwergvleermuis en van de ruige dwergvleermuis aanwezig zijn. Dezezijnsoorten gewone dwergvleermuis en van de ruige dwergvleermuis aanwezig zijn. Deze soorten gebaat bij zijn een groot aanbod van insecten en insectenrijke luwtes. De aanplant van bomen in rijen die ook een groot aanbod van insecten insectenrijke luwtes. Deis aanplant bomen insectenen aantrekken en overige insectenrijke beplantingen voor deze soortenvan gewenst. Daarnaast isin rij het behoud van bomen langs de kades van essentieel belang. Hierdoor ontstaat er meer luwte op het insecten aantrekken en overige insectenrijke beplantingen is voor deze soorten gewenst. D water en zullen er meer insecten aanwezig zijn om op te jagen. het behoud van bomen langs de kades van essentieel belang. Hierdoor ontstaat er meer lu water en zullen er meer insecten aanwezig zijn om op te jagen.

Het plaatsen van een hekwerk in het midden van het plantvak waar klimop tegen groeit kan ook voor dekking zorgen voor vogels. Zo kunnen de plantvakken door stadsvogels als de huismus worden benut. Door hier Ve r g r o e n i n g St atio n s b uur t | Ontwerpend onder zoek