RIS318437 Bijlage 3 - Analyse Publiek belang Het Nieuwe Eschermuseum

BIJLAGE BIJ GEWIJZIGD RAADSVOORSTEL FORMALISERING VOORBEREIDINGS- EN UITWERKINGSKREDIET TRANSFORMATIE LANGE VOORHOUT 102 NAAR HET NIEUWE ESCHERMUSEUM Het publiek belang van het project Nieuwe Eschermuseum (geanalyseerd aan de hand van het Model Publiek Belang, RIS316440 bijlage Enquêterapport, fig. 3.1)

Inleiding Publiek Belang houdt in dat de overheid (de publieke sector) zich actief inzet voor een maatschappelijk belang wanneer de markt of de samenleving daarin niet op een bevredigende wijze voorziet. De eerste stap van de onderstaande stappen beantwoordt de vraag of het project het Nieuwe Eschermuseum een maatschappelijk belang dient, waarna in de tweede stap de activiteiten waarmee dit belang wordt gediend, worden beschreven. Dan komt de kernvraag aan de orde (stap 3): waarom is er een actieve rol voor de overheid (de publieke partij) weggelegd ten behoeve van het beschreven maatschappelijk belang? Tot slot wordt dan ingegaan op de effectmeting van het maatschappelijk belang (stap 4) en wordt een toelichting gegeven op de organisatie (stap 5).

Stap 1 Maatschappelijk belang Den Haag is een stad die kansen biedt en energie geeft, met de binnenstad als ons visitekaartje: een economisch, cultureel en sociaal hart voor de stad en regio. Om die functie in de toekomst te behouden, is een transitie noodzakelijk. Door de groei van online verkoop neemt de leegstand toe en neemt de kwaliteit van de binnenstad als bruisende ontmoetingsplek voor bewoners en bezoekers af. Om de binnenstad in de toekomst aantrekkelijk, levendig en relevant te houden, zijn andere functies nodig. Cultuur is daarbij van groot belang, in de eerste plaats voor de eigen inwoners. Kunst en cultuur zijn voor de samenleving en de stad van grote waarde. Met kunst geven wij uitdrukking aan onze eigen cultuur, maar ook aan hoe wij (samen)leven, invulling en betekenis geven aan de dagelijkse werkelijkheid. Daarmee heeft cultuur betekenissen die iemand vooral individueel ervaart, zoals ontroering, plezier of de mogelijkheid om je talenten verder te ontwikkelen. Daarnaast is er de collectieve betekenis. Kunst reikt ons nieuwe perspectieven aan en biedt ons daardoor de mogelijkheid de ander en onszelf (beter) te leren kennen en draagt bij aan sociale cohesie.

De Cultuurvisie 2033 (RIS315525) die medio 2023 is vastgesteld, identificeert vier opgaven waarbij kunst en cultuur optimaal van betekenis kunnen zijn: onderwijs en ontwikkeling (cultuureducatie en -participatie), diversiteit en inclusie (van aanbod, organisaties en publiek), innovatie en creativiteit (het makersklimaat), en de aantrekkelijkheid van de stad. Cultuur heeft een grote aantrekkingskracht op inwoners, bezoekers en internationaal talent. Investeren in cultuur resulteert in meer bestedingen en versterkt het vestigingsklimaat in de binnenstad. Het Museumkwartier speelt daarbij een cruciale rol en een iconisch Nieuw Eschermuseum vormt een sleutelproject om dit gebied op de kaart te zetten. De ontwikkeling van het nieuwe museum is zo onderdeel van een noodzakelijke transformatie van de binnenstad met nieuwe publieksfuncties (van aankoop- naar ontmoetingsplek). Een internationaal onderscheidend Eschermuseum leidt tot meer kwaliteitstoerisme en spreiding van bezoeken, ook buiten het zomerseizoen. Met een nieuwe internationale trekker zouden er ook méér bezoekers naar het Museumkwartier komen en daarmee naar de binnenstad. Een groter bezoekersaantal voor het Museumkwartier geeft economische spin-off voor de binnenstad en versterkt het Lange Voorhout als levendige, fysieke schakel tussen de verschillende winkelstraten in de binnenstad.

Dit biedt perspectief voor ondernemers rond het Binnenhof die momenteel te lijden hebben onder de renovatiewerkzaamheden.

1

Bezoekers zorgen niet alleen voor een belangrijke economische impuls, maar dragen ook bij aan de kwaliteit van leven in onze stad. Dankzij bezoekers wordt de groei van lokale bedrijven gestimuleerd en worden er meer voorzieningen gecreëerd, zoals kwalitatief goede restaurants, winkels en culturele attracties. Daarnaast levert de bezoekerseconomie een belangrijke bijdrage aan de lokale werkgelegenheid. Eén op de acht Hagenaars is werkzaam in de sector. De prominente plek op de hoek van het Lange en Korte Voorhout vraagt om een aantrekkelijke publieksfunctie. Terwijl het gebouw momenteel als ‘een gesloten blok’ kan worden ervaren, zorgt een populair museum voor nieuwe bezoekersstromen en levendigheid in het Museumkwartier. Daarbij komt dat de architectuur van de voormalige Amerikaanse ambassade naadloos aansluit op de vormentaal van Escher. Architect Breuer lijkt de kenmerkende trapeziumvormige ramen en gevelplaten van zijn ontwerp zelfs overgenomen te hebben van de ‘metamorfoses’ van de Nederlandse kunstenaar. De unieke combinatie van museum en architectuur biedt kansen om het gebouw een nieuwe uitstraling te geven die zowel voor bezoekers van het museum als voor (regelmatige) voorbijgangers een toegevoegde waarde heeft. Ook degenen die het museum niet bezoeken, kunnen toch van het rijksmonument genieten.

Het Eschermuseum wordt dan een nieuw ‘Haags landmark’ op deze centrale (zicht)locatie in het Museumkwartier. Hierdoor zal deze locatie tevens een aantrekkelijker schakelgebied gaan vormen tussen de verschillende kernwinkelgebieden in de binnenstad (Het Plein, Noordeinde en Denneweg). Het vertrekpunt voor de plannen voor het Nieuwe Eschermuseum is om meer beleving en activiteiten voor inwoners en bezoekers van Den Haag toe te voegen en daarmee het belang van de stad te dienen. De Haagse Eschercollectie heeft het potentieel om meer bezoekers naar de Haagse binnenstad te trekken. De bestaande collectie trekt immers nu al een (inter)nationaal publiek en is ook zeer geliefd bij Haagse schoolklassen, gezinnen, traditionele en ook ‘niet-doorsnee’ (kunst)museumbezoekers die ervoor naar het Museumkwartier komen. Circa 175.000 mensen bezoeken reeds Escher in Het Paleis. De potentie blijkt tevens uit het grote succes van de verschillende Eschertentoonstellingen tijdens het Escherjaar (2023). Het ingeschatte bezoekerspotentieel van een Nieuw Eschermuseum kan groeien tot 300.000 per jaar. Een Nieuw Eschermuseum draagt bij aan een hoogwaardig cultureel aanbod en versterkt zo het imago van de stad Den Haag.

Niet voor niets is Escher één van de vijf kunstenaars die door het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) wereldwijd wordt gepromoot, naast Rembrandt, Van Gogh, Mondriaan en Vermeer. Een internationale publiekstrekker als het Nieuwe Eschermuseum dient het belang van de stad door bij te dragen aan: • Imagoversterking voor de stad Den Haag en stadstrots van inwoners van Den Haag. • Meer bezoekers voor Museumkwartier en economische spin-off voor de binnenstad. • Versterking van het Lange Voorhout als levendige fysieke schakel tussen de verschillende winkelstraten in de binnenstad. • Een interessant aanbod voor een breed publiek (waaronder eigen inwoners en scholen). • Meer kwaliteitstoerisme en spreiding van bezoekers ook buiten het zomerseizoen (jaarrond). Op de huidige locatie kan het museum zich niet ontwikkelen tot de gewenste internationale publiekstrekker. Het huidige museum in het Paleis is immers te bescheiden van omvang om alle belangstellenden goed te bedienen. Daardoor blijft de potentie van de omvangrijke Haagse Eschercollectie op de huidige locatie onderbenut. Het huidige ruimtegebrek leidt tot knelpunten zoals de fysieke toegankelijkheid, beperkingen in de programmering e.d. Het door de gemeente aangekochte voormalige ambassadepand biedt juist wel de ruimte voor een uitgebreidere opzet van het museum.

Met betere tentoonstellingszalen voor (wissel)exposities blijft het nieuwe museum voor de eigen inwoners interessant en wordt herhaalbezoek gestimuleerd. Door inspirerende ‘Escheriaanse experiences’ wordt meer beleving toegevoegd en een breed en jong publiek aangesproken. Activiteiten voor inwoners en bezoekers en de educatieve functie voor individuen en scholen kunnen optimaal worden ingevuld. Ook wordt de fysieke toegankelijkheid voor mindervalide bezoekers vergroot. Met de verplaatsing naar het voormalige ambassadegebouw wordt fysieke ruimte geboden voor: • Het tentoonstellen van ‘het hele verhaal’ van Escher en zijn werk. • Het verrijken van het museum met inspiratiebronnen en navolgers van Escher. • Inspirerende ‘Escheriaanse experiences’ (breed en jong publiek). • Interessante wisselexposities (herhaalbezoek eigen inwoners Den Haag). • Informatie over (de historie van) het gebouw en architect Breuer. • Educatie en ontvangst van scholen/schoolklassen/groepen. • Een goede ervaring bieden aan meer bezoekers. • Inclusieve toegankelijkheid ten behoeve van mindervalide bezoekers.

2

Door de verplaatsing van het museum naar het gebouw aan het Lange Voorhout 102 is het derhalve mogelijk het museum vergroten en te vernieuwen en de potentie van de Haagse Eschercollectie te verzilveren. De bezoekerseconomie is van grote waarde voor Den Haag, niet alleen vanuit economisch perspectief, maar ook voor de sociale en culturele vitaliteit van onze stad. Het nieuwe Eschermuseum biedt ruimte voor wisselende exposities en cultuureducatie om ook de cultuurparticipatie van bewoners en scholieren te verhogen. In het huidige museum is hier geen ruimte voor. Bovendien levert de verhuizing van Escher naar de Amerikaanse Ambassade een bijdrage aan de ontwikkeling van het Museumkwartier als cultureel hart en levendige ontmoetingsplek voor bezoekers en bewoners. De verhuizing van het Eschermuseum is een belangrijk sleutelproject in de ontwikkeling van het Museumkwartier. Het nieuwe Eschermuseum zal zorgen voor een grote economische impact, waarmee het museum kan bijdragen aan de stad. Dankzij de bestedingen van deze bezoekers komen er meer en betere voorzieningen in de stad, zoals kwalitatief hoogwaardige restaurants, winkels en culturele attracties. Dit maakt de stad aantrekkelijk als woonlocatie en ook als toonaangevende bestemming voor zakelijk bezoek en het aantrekken van bedrijven en talent. In totaal levert de bezoekerseconomie de stad € 2,2 miljard aan bestedingen op.

Bezoekers leveren de gemeente rechtstreeks inkomsten op om de stad nog aantrekkelijker te maken (€ 10,9 miljoen toeristenbelasting, parkeerinkomsten, etc.). Ook het Nieuwe Eschermuseum zal bijdragen aan de bestedingen in de stad en daarmee een positieve economische impact hebben. Dankzij de bestedingen van de museumbezoekers komen er meer en betere voorzieningen in de stad, zoals kwalitatief hoogwaardige restaurants, winkels en culturele attracties (ook ruimte in Paleis Lange Voorhout voor een nieuwe culturele invulling). Dit maakt de stad aantrekkelijk als woonlocatie en ook als toonaangevende bestemming voor zakelijk bezoek en het aantrekken van bedrijven en talent. Bovendien is de bezoekerseconomie van belang voor de lokale werkgelegenheid: 1 op de 8 banen in Den Haag komt direct of indirect door de bezoekerseconomie (praktisch geschoold en toekomstbestendig), waaraan het Nieuwe Eschermuseum zal bijdragen. Een iconisch Eschermuseum stimuleert de verhoging van de inkomsten, waarmee het museum economisch bijdraagt aan de stad in termen van inkomsten voor ondernemers, banen, hoogwaardige voorzieningen en investeringen in de verbetering van de leefomgeving. En daar profiteren ook alle inwoners van Den Haag van.

Stap 2 Activiteiten Het faciliteren van een aantrekkelijk en gerenommeerd cultureel aanbod op het gebied van beeldende kunst in de stad Den Haag voor verschillende leeftijdsgroepen is noodzakelijk om het bovenstaande maatschappelijk belang te behartigen. Een aantrekkelijk en gerenommeerd cultureel aanbod heeft betrekking op twee elementen: •

•

Het is een gevarieerd cultureel aanbod. Daarmee wordt gedoeld op de combinatie van vaste elementen (de Eschercollectie en aanverwante collectie) met steeds wisselende exposities, gevarieerde cultuureducatieve programma’s en deelnemen aan stadsbrede programmering en festivals in samenwerking met andere culturele partijen in de stad. Een breed aanbod vergroot immers de opties van vrijetijdsbesteding voor de Haagse burger. Tevens heeft een brede programmering betrekking op leeftijdsgroepen. Een brede programmering zorgt ervoor dat het Haagse culturele aanbod aantrekkelijk is voor jong en oud. Het Nieuwe Eschermuseum biedt een kwalitatief hoogstaand cultureel aanbod. De kwaliteit van de culturele programmering heeft namelijk een positief effect op de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van de stad Den Haag. Wedijveren met andere grote steden in West-Europa op het gebied van vestigingsklimaat betekent dat het gewenste cultureel aanbod van (inter)nationaal topniveau is.

Daarbij zal de samenwerking tussen het Nieuwe Eschermuseum en andere culturele instellingen aangemoedigd en gefaciliteerd worden. Door het deelnemen aan stadsbrede programmering en festivals wordt de uitstraling van het Nieuwe Eschermuseum versterkt.

Stap 3 Rol van private partijen en stakeholders

3

Momenteel wordt uitgegaan van een gemeentelijke herontwikkeling van het gebouw tot Nieuw Eschermuseum. Om dit museum te realiseren en daarmee het beoogde maatschappelijk belang te bewerkstelligen, is een actieve rol van de gemeente als publieke partij nodig. De reden dat de gemeente kiest voor een ontwikkeling van het Nieuwe Eschermuseum in eigen beheer en dit niet aan de markt overlaat, is dat er sprake is van een publiek belang. Dat er sprake is van een publiek belang volgt uit de volgende financiële en beleidsmatige argumenten: • Een eigen ontwikkeling door de gemeente is financieel gunstiger voor de gemeente. Marktpartijen zijn gericht op rendement en hebben (veelal) hogere financieringskosten, terwijl de gemeente geen rendementsdoelstelling heeft en gebruik kan maken van zeer laagrentende leningen. Als de gemeente zou moeten bijdragen aan het rendement voor marktpartijen of hogere financieringskosten, omdat dit niet te behalen is in de businesscase, brengt dit hogere kosten voor de gemeente met zich mee dan een ontwikkeling in eigen beheer. • Het toevoegen van goed renderende functies zoals woningbouw of commerciële functies (zoals een hotel) zou de totale ontwikkeling interessant kunnen maken voor marktpartijen.

Echter, dit zou betekenen dat het rijksmonumentale gebouw zodanig substantieel uitgebreid zou moeten worden dat het niet te verenigen is met de rijksmonumentale status van het gebouw. Gedacht kan worden aan het opbouwen van nieuwe verdiepingen op de vleugels. • Het door marktpartijen gewenste rendement is niet te halen uit de museumexploitatie. Alleen in theorie zou de herontwikkeling bekostigd kunnen worden in de vorm van (hoge) entreeprijzen. Met veel hogere entreeprijzen dan gebruikelijk is voor vergelijkbare musea in Nederland prijst het museum zichzelf dan uit de markt. Gevolgen: minder bezoekers dan voorzien en lagere inkomsten dan ‘in theorie’ mogelijk. Daarnaast zou het museum niet toegankelijk zijn voor (potentiële) bezoekers uit alle inkomensgroepen. Dit is onwenselijk, omdat cultuur een ‘merit good’ is, waarvan de gemeente het gebruik juist wil stimuleren. In de Nederlandse praktijk worden (kunst)musea daarom veelal gesubsidieerd door de overheid. Er bestaan overigens wel private musea met een hoogwaardig aanbod in Nederland, maar het overgrote deel hiervan is voor eigen rekening en risico opgericht en gefinancierd door kapitaalkrachtige individuen die hun eigen kunstcollectie aan het publiek willen tonen.

Dit is niet van toepassing op het Nieuwe Eschermuseum, omdat we hier juist de kansen verzilveren die de grote en unieke gemeentelijke Eschercollectie biedt voor de stad. • Het voornemen voor de herontwikkeling van de voormalige Amerikaanse ambassade tot Nieuw Eschermuseum komt voort uit beleidsdoelstellingen. De ontwikkeling van het nieuwe museum is onderdeel van een noodzakelijke transformatie van de binnenstad naar nieuwe publieksfuncties (van aankoop- naar ontmoetingsplek) en past binnen het Sociaal-Economisch Herstelplan (RIS306618), de Economische visie Den Haag +2030 (RIS303550), de uitvoeringsagenda ‘De binnenstad groeit 2018-2022’ (RIS28721), het Hotelbeleid (RIS310666) en de in nauwe samenwerking met het culturele veld en de bewoners van Den Haag geformuleerde Cultuurvisie 2033 (RIS315525), die medio 2023 werd vastgesteld. Bij een eigen ontwikkeling heeft de gemeente (tijdens het gehele ontwikkelingsproces) optimale invloed op het bereiken van deze beleidsdoelstellingen. Dit zou beperkter zijn als de regie ligt bij een private partij (met andere doelstellingen, zoals het toevoegen van meer commerciële functies ten behoeve van rendement). • Met het behoud van het eigendom heeft de gemeente ook op langere termijn maximale invloed op de invulling van dit strategisch gelegen gebouw, terwijl dit veel beperkter zou zijn indien een andere partij eigenaar is.

Een ontwikkeling door de markt van het Nieuwe Eschermuseum zou dus kostenverhogend werken voor de gemeente, terwijl de gemeente minder invloed zou kunnen uitoefenen op het bereiken van de beleidsdoelstellingen via de ontwikkeling. Om bovenstaande redenen is het huidige uitgangspunt dat de gemeente optreedt als eigenaar van het gebouw en het in eigen beheer ontwikkelt tot Nieuw Eschermuseum.

Stap 4 Effectmeting De verwachte effecten van het beoogde Nieuwe Eschermuseum zijn: • • • •

Imagoversterking voor de stad Den Haag. Meer bezoekers voor Museumkwartier en economische spin-off voor de binnenstad (op basis van circa 300.000 bezoekers die het museum jaarlijks zullen bezoeken). Samenstelling bezoekers: breed publiek (waaronder eigen inwoners). Toename passanten op het Lange Voorhout als levendige, fysieke schakel tussen de verschillende winkelstraten in de binnenstad. Toename bezoek buiten het hoogseizoen (jaarrond).

4

Vanuit deze effecten zullen in een later stadium de indicatoren worden geformuleerd voor effectmeting. Het werken met prestatie-indicatoren is op dit moment al standaard onderdeel van subsidierelaties. Stichting Escher Collectie is aangesloten (momenteel in de rol van voorzitter) bij de Stichting Museumkwartier, waarin meerdere culturele instellingen in het Museumkwartier samenwerken op het gebied van programmering en projecten om de uitstraling, herkenbaarheid, positionering en marketing van dit gebied te versterken.

Stap 5 Structuur en organisatie De gemeente heeft in dit proces verschillende rollen, als eigenaar van de Eschercollectie, als eigenaar en ontwikkelaar van het gebouw en toekomstig verhuurder van het gebouw en daarnaast vanuit een beleidsmatige rol als subsidiënt van Stichting Escher Collectie. Voor de herontwikkeling heeft de gemeente een projectgroep, een stuurgroep en een werkatelier (overlegvorm waarin gemeente en museum samenwerken en afstemmen) in het leven geroepen. Parallel aan het ontwikkelen van het Schetsontwerp zal een eerste ondernemingsplan voor het Nieuwe Eschermuseum worden opgesteld. Daarin zal ook het onderdeel ‘organisatie’ uitgewerkt worden. Mocht dit leiden tot een aangepaste organisatorische invulling, dan zal de raad hierover geïnformeerd worden en zal dit – indien van toepassing – ter besluitvorming worden voorgelegd aan de raad. De rolverdeling tussen gemeente en Stichting Escher Collectie en bijhorende verantwoordelijkheden zijn in een Samenwerkingsovereenkomst tussen gemeente en stichting vastgelegd. Stichting Escher Collectie is de beoogde huurder van het gebouw (na oplevering) en de organisatie zal vervolgens het museum exploiteren.

5