RIS318195 Grondwater in Den Haag

Typ tekstTyp tekstTyp tekst

Robert Barker Wethouder van Mobiliteit, Dierenwelzijn en Milieu

114

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ons kenmerk

Aan de voorzitter van de commissie Leefomgeving

DSB/10695479 RIS318195 Contactpersoon

Roshan Binda Dienst

Stadsbeheer Afdeling

Stedelijk Beheer Telefoonnummer Datum

14070

12 maart 2024

E-mailadres

roshan.binda@denhaag.nl Onderwerp

Grondwater in Den Haag

Geachte voorzitter, 2023 was voor het grondwater in Den Haag letterlijk een bewogen jaar. Na recordhoogtes in januari en anderhalve maand droogte in de zomerperiode werden de kersverse records in november alweer gebroken. Problemen die bewoners ondervonden met de verhoogde grondwaterpeilen vroegen om aandacht die zich onder andere uitte in schriftelijke vragen vanuit de raad, honderden meldingen bij de gemeente, brieven aan het bestuur, schadeclaims en artikelen in diverse media, waarbij vooral problemen met wateroverlast in kelders aan de orde kwamen. Met deze brief wil ik u informeren over de achtergronden bij deze overlast en over de wijze waarop wij als gemeente hiermee om zijn gegaan en hoe we hier in de toekomst op willen anticiperen. Grondwatersysteem Het grondwatersysteem is een natuurlijk systeem dat reageert op neerslag en verdamping. Regen die valt op onverharde oppervlakken, zoals tuinen, plantsoenen, parken en duinen, zakt naar beneden en voedt het grondwater. In Den Haag is dit meestal 1 tot 2 meter onder het straatniveau. Het grondwater stroomt vervolgens door de bodem weg naar lagergelegen plekken, vrijwel altijd de dichtstbijzijnde sloot. Water stroomt in de bodem niet heel snel en vaak is het een kwestie van dagen of zelfs weken eer een regendruppel die is gevallen aankomt bij de sloot.

Doordat het niet snel kan stromen hoopt het water zich op: het grondwaterpeil stijgt daardoor iets. Hoe snel water door de bodem stroomt is sterk afhankelijk van de grondsoort. In zandgebieden zoals de duinen kan dit relatief snel, terwijl water in veen- en kleigronden langzaam stroomt. Maar zelfs in de goed doorlatende duingronden duurt het al snel een maand voor een druppel die op de top van de duinen is gevallen uiteindelijk uitstroomt in een sloot in het achterland. De gemeente kan in deze stroming niet ingrijpen. Er zijn geen pompen die aangezet kunnen worden om het wegstromen te versnellen. Theoretisch zou het mogelijk zijn om de slootpeilen te verlagen; in de praktijk niet. Dit valt onder de verantwoordelijkheid van het Hoogheemraadschap van Delfland, maar zelfs een grote langdurige peilverlaging zou de grondwaterpeilen ver weg van de sloten maar beperkt beïnvloeden en langdurige peilverlagingen zijn in de praktijk niet uitvoerbaar.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

T 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSB/10695479

Ons watersysteem strekt zich immers tot ver in het achterland (tot aan Rotterdam, Pijnacker en Hoek van Holland toe) uit. Het aanpassen van slootpeilen in ons watersysteem kan ernstige gevolgen hebben, niet alleen voor historische gebieden in Den Haag, maar ook voor onze buurgemeenten waaronder Delft. In oude steden, waar kademuren, gebouwen en woningen vaak steunen op houten paalfunderingen, of direct op de grond zijn gefundeerd ('op staal'), kan verlaging van het waterpeil leiden tot verzakkingen. Vooral in de veengebieden van Den Haag, zoals rond het centrum in wijken als de Schilderswijk, Transvaal en Bezuidenhout, kunnen dergelijke aanpassingen leiden tot aanzienlijke problemen door de verzakking. In een normaal jaar stijgt het grondwater in de winter, omdat er dan meer regen valt. Dit is vooral zichtbaar bij de duinen en in parken, waar de regen makkelijk in de grond trekt. In het centrum stijgt het grondwater minder snel, omdat veel regen via de straten en stoepen naar het riool loopt. In de zomer gebeurt het tegenovergestelde: het regent minder en planten verdampen veel water, waardoor het grondwater daalt. In gebieden met weinig bebouwing zakt het grondwater snel, maar in de stad, waar veel verharding is, gebeurt dit langzamer omdat de verharde oppervlakken het water vasthouden.

Verantwoordelijkheden Het gemeentelijk grondwaterbeleid is opgenomen in het verbrede Integraal Gemeentelijke Rioleringsplan 2021-2025 (RIS306620). Het beleid is gestoeld op de grondwaterzorgplicht die de gemeente is toegekend op grond van artikel 3.6 van de Waterwet. Deze zorgplicht bevat zeven elementen die samen bepalen of de gemeente verantwoordelijk kan worden gehouden om nadelige grondwaterstandgevolgen te voorkomen. Het moet gaan (1) om het treffen van maatregelen (2) in openbaar gebied (3) om structureel nadelige gevolgen voor de grondwaterstand (4) voor de aan de grond gegeven bestemming (5) zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken (6) mits dit doelmatig is (7) en voor zover er geen verantwoordelijkheid bestaat voor de waterbeheerder of de provincie. Indien voldaan wordt aan elk van deze elementen van de grondwaterzorgplicht, dan is de gemeente gehouden maatregelen te treffen om de overlast te voorkomen of te beperken. Rollen De gemeente geeft invulling aan de grondwaterzorgplicht, die er hoofdzakelijk op gericht is om er voor te zorgen dat stedelijke functies geen nadelige gevolgen vinden van langdurig afwijkende grondwaterstanden. Den Haag hanteert, net als veel andere gemeenten in Nederland, als richtwaarde voor invulling van die zorgplicht een gemiddelde hoogste grondwaterstand van minstens 70 centimeter onder het straatniveau.

Wanneer deze grondwaterstand structureel hoger is kunnen problemen ontstaan met functies in de openbare ruimte en op particulier gebied. Te denken valt aan kabels en leidingen die onder water komen, straatbomen die afsterven, verzakkingen door verweekte ondergrond. De zorgplicht ziet nadrukkelijk niet op particulier terrein en dus ook niet op het voorkomen van overlast in lekke kelders, plassen in de tuin of optrekkend vocht in muren. Om de plicht goed te kunnen invullen beheert de gemeente een uitgebreid meetnet van grondwatermeetpunten. Zo’n 60 meetpunten die doorlopend grondwaterstanden meten en waarmee de actuele situatie gevolgd kan worden. Daarnaast zijn er meer dan 500 meetpunten die 9 maal per jaar handmatig worden opgemeten en die gebruikt kunnen worden om trends in het grondwaterverloop te volgen.

2/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSB/10695479

Samen met alle beschikbare kennis over de opbouw van de bodem onder de stad, de watergangen en ondergrondse obstakels, voeden deze een uitgebreid en zeer gedetailleerd grondwatermodel. Het is een zeer modern zogenaamd instationair model, waarmee aan de hand van scenario's, tot op straatniveau nauwkeurige voorspellingen kunnen worden gedaan. Het model wordt gebruikt om actueel inzicht te geven én om bijvoorbeeld klimaatontwikkelingen in beeld te brengen, zodat vroegtijdig hierop ingespeeld kan worden. In Den Haag doen zich betrekkelijk weinig problemen voor met structureel hoge grondwaterstanden. Wel is er een aantal gebieden (met name ‘op het veen’) waar de in onze zorgplicht gehanteerde grens van gemiddeld 70 cm - zeker in het licht van een wijzigend klimaat - op termijn kan worden overschreden. Ook dan hoeft er in de praktijk nog geen sprake te zijn van structurele problemen. Toch wordt bij grootschalige projecten in de openbare ruimte met deze kwetsbaarheid wel rekening gehouden. Om die reden wordt bij rioolvervangingen in kwetsbare gebieden waar dit effectief is een drainageleiding aangelegd. De drainageleiding zorgt er zoveel mogelijk voor dat de grondwaterstanden in deze gebieden gecontroleerd, het water afvoeren naar het oppervlaktewater. Het Hoogheemraadschap van Delfland speelt in deze een rol.

Zij zorgen voor het handhaven van waterpeilen in sloten, maar deze peilen worden strak gehandhaafd en deze peilen kunnen niet zomaar worden veranderd. Veranderingen in het waterpeil kunnen op grotere afstand gevolgen hebben. Het grootste deel van het Haagse water staat in open verbinding met het regionale water en een peilverlaging zou dan ook tot aan Rotterdam gevolgen hebben. De oostelijke helft van Delft zou ernstige gevolgen ondervinden en in andere gebieden zouden houten paalfunderingen droog kunnen komen te staan. En in kwetsbare veengebieden, zoals bij de Akkerdijkseplassen, zou de natuur schade kunnen oplopen. Grondwater en klimaat Klimaatverandering heeft een significante invloed op het grondwatersysteem, zowel door de toename van de jaarlijkse neerslag van circa 750 mm in 1990 naar 850 mm heden, als door drogere zomers en de dreiging van een versnelde zeespiegelstijging. Deze veranderingen leiden tot een verhoging van het grondwaterpeil in de winter, vooral in gebieden met weinig waterafvoer en veel groen, zoals duinengebieden en diverse stedelijke wijken, terwijl in verstedelijkte en goed gedraineerde gebieden de stijging beperkt blijft. Toekomstige verwachtingen duiden op een aanhoudende stijging van de grondwaterstanden, gedreven door de toename van neerslag en mogelijk versterkt door zeespiegelstijging in kustgebieden.

Maatregelen ter versterking van de stedelijke klimaatweerbaarheid, zoals kustverdediging en het verminderen van verharding ten gunste van bodeminfiltratie, bevorderen deze stijging verder, met name in wintermaanden. Ondanks dat verhoogde verdamping in zomermaanden door meer stedelijk groen het grondwaterpeil kan verlagen, blijft een aanzienlijk jaarlijks neerslagoverschot bestaan. De relatie tussen grondwater en klimaatverandering krijgt meer aandacht, met name vanwege de gevolgen van langdurige droogte en het vermogen van het grondwatersysteem om overtollig regenwater op te vangen. Gemeentelijk beleid gericht op afkoppelen en vergroenen draagt bij aan het beheersen van deze grondwaterdynamiek, met als doel zowel wateroverlast als droogterisico's, die vooral een bedreiging vormen voor houten paalfunderingen, te verminderen. Dit beleid werd benadrukt tijdens een debat in 2019 (RIS303822), waarbij de risico's van grondwaterstandsverlagingen en het belang van goede drainage is besproken.

3/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSB/10695479

Inspanningen om de stad aan te passen, zoals het stimuleren van groene infrastructuur en het afkoppelen van regenwaterafvoer van het riool, verhogen niet alleen de sponswerking van de stad, maar zorgen ook voor een betere beheersing van grondwaterstanden. Dit helpt om de laagste grondwaterstanden stabiel te houden en vermindert het risico op schade door droogte. Tegelijkertijd worden problemen door hevige regenbuien, zoals wateroverlast op straten en in woningen, aangepakt door de hoeveelheid verharde oppervlakken te verminderen en regenwater effectiever in de bodem te laten infiltreren. Om de inwoners van de stad te ondersteunen bij het treffen van wateroverlastbeperkende maatregelen, biedt de gemeente hulp aan via de subsidieregeling klimaatadaptatie Den Haag 2023. Deze regeling is er om bewoners te stimuleren en te ondersteunen bij het implementeren van maatregelen om hitte, droogte- en wateroverlast te gaan. Voor wateroverlast kan er gedacht worden aan het aanleggen van groene daken, het plaatsen van een regenton of het vervangen van tegels door grind of planten. Lekkage in kelders Wanneer het gaat om grondwaterproblemen in Den Haag, komt het onderwerp van lekkages in kelders vaak naar voren. We begrijpen dat dit een vervelende situatie is voor huiseigenaren.

Hoewel eigenaren zelf verantwoordelijk zijn voor de bouwkundige staat van hun woning, zoals ook duidelijk wordt aangegeven in de Waterwet, betekent dit niet dat de gemeente geen begrip heeft voor de situatie of geen ondersteuning kan bieden. Om huiseigenaren te helpen, heeft de gemeente, samen met de onafhankelijke Adviesgroep Grondwater Den Haag, de website www.hulpbijgrondwaterdenhaag.nl opgericht. Deze website verbetert de communicatie met inwoners die grondwateroverlast ervaren door een duidelijk stappenplan te bieden, naast informatie over oorzaken, mogelijke oplossingen en de werking van het grondwatersysteem. Ook worden de wettelijke verantwoordelijkheden omtrent grondwater uitgelegd. Via deze website, en de gemeentelijke website, kunnen inwoners melding maken van grondwateroverlast. De gemeente streeft ernaar om zoveel mogelijk nuttige informatie te verschaffen aan de hand van de meldingen die binnenkomen. In normale winters ontvangt de gemeente tientallen meldingen, vooral over lekkage in kelders. Extreem nat 2023 In 2023 was er vier keer sprake van een zeer natte periode ten opzichte van normaal. In de maand oktober viel in de omgeving van Den Haag bijna twee keer zoveel neerslag als normaal in oktober. Ook november was heel nat: in de eerste twee weken van november viel al meer regen gevallen dan normaal in de gehele maand november.

Na de eerdere natte maanden januari, maart-april en juli is 2023 het natste jaar geworden sinds het begin van de metingen in Nederland, in 1906. De grote hoeveelheden regen zorgden ervoor dat het grondwater in de stad momenteel op veel locaties historisch hoog is. Vrijwel overal stond het grondwater al circa 10 cm hoger dan de normaal gesproken jaarlijks hoogste grondwaterstanden. Hoge grondwaterstanden kunnen leiden tot tijdelijke vochtoverlast in woningen. Ondanks de historisch hoge grondwaterstanden, is op geen enkel moment het goed functioneren van de openbare ruimte in het geding gekomen.

4/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSB/10695479

Deze historisch natte tijd zorgde voor meer dan 500 meldingen. Door de beperkte personele bezetting kost de beantwoording meer tijd dan gebruikelijk. In een normale situatie krijgen melders op hun situatie toegesneden informatie en vaak ook advies. De afgelopen tijd was meer dan reageren en informeren via een standaard reactie onmogelijk. Vanaf 20 december hebben we hierbij hulp ingeschakeld van een adviesbureau dat goed bekend is met de grondwatersituatie in Den Haag. Een deel van deze meldingen komt uit Scheveningen, waarover de raad eerder al schriftelijke vragen heeft gesteld. Zoals destijds aangegeven waren er in Scheveningen, naast de hevige regenval, mogelijk extra factoren die bijdroegen aan het hoge grondwaterpeil. De gemeente heeft hier onderzoek naar laten doen. Dit onderzoek heeft gekeken naar de effecten van zandsuppletiewerkzaamheden door Rijkswaterstaat en de installatie van nieuwe infiltratiebuizen op het grondwaterpeil. Uit het onderzoek blijkt dat beide acties enkele centimeters hebben bijgedragen aan de stijging van het grondwaterpeil. Het rapport benadrukt echter dat de voornaamste oorzaak van het hogere waterpeil de grote hoeveelheid regen is.

Hoe verder met de meldingen? Met meer dan 500 meldingen (naar schatting 3% van alle kelderbezitters) verwachten we dat de grote piek achter de rug is en dat we langzaam weer meer gericht kunnen informeren en adviseren. Er wordt ondertussen gewerkt aan het verbeteren van de afhandeling van meldingen en meer geautomatiseerd informeren. Hierdoor stellen we medewerkers beter in staat om vooral op complexe vragen en ernstige problemen te focussen. Uitgangspunten bij het omgaan met meldingen zijn: • Snelle reactie • Situatie gebonden informatie • Specifieke informatie voor de gemelde situatie • Persoonlijk contact waar mogelijk Perspectief voor de toekomst De informatievoorziening en advisering wordt verder verbeterd. De volgende maatregelen worden daarbij onderzocht: Click call, face Click: elke melding ontvangt automatisch een uitgebreide en informerende beantwoording met een Q&A. De mogelijkheid wordt geboden als de Q&A onvoldoende antwoord biedt om telefonisch contact te hebben Call: een kundig team, dat bij natte perioden in capaciteit kan worden opgeschaald, waar een inschatting wordt gemaakt of er sprake is van een lekke constructie, of wellicht meer aan de hand is en een bezoek ter plaatse van een vertegenwoordiger van de gemeente gewenst is. In dat geval wordt een afspraak gepland.

Face: bezoek ter plaatste waar eigenaar informatie en advies krijgt hoe om te gaan met specifieke situatie

5/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSB/10695479

Bewustwordingscampagne In het voorjaar van 2024 start er een campagne om bewustwording te vergroten onder eigenaren over hoe zij zich kunnen voorbereiden op de toenemende hoeveelheid hevige regenval en de daardoor veroorzaakte grotere schommelingen in grondwaterstanden. De campagne bevat adviezen over het opvangen van regenwater, om dit later te gebruiken voor het besproeien van de tuin tijdens perioden met lage grondwaterstanden. Bovendien wordt de zomer aangemerkt als een geschikte periode voor eigenaren van kelders om maatregelen te treffen die wateroverlast in nattere perioden kunnen verminderen of zelfs volledig voorkomen. Ook het aanpassen van eigendommen om ze beter bestand te maken tegen zowel hoge als lage grondwaterstanden zal onderdeel zijn van deze campagne. Met vriendelijke groet, de wethouder van Buitenruimte, Dierenwelzijn en Milieu Robert Barker

6/6