RIS317974 Invasieve exoten in het Haagse bomenbestand bijlage 1

Bomen voor biodiversiteit Onderzoek naar bomen in Nederlandse gemeenten

november 2022

December 2023

Samenvatting De biodiversiteit in Nederland staat onder druk. En omdat in de stad veel verschillende soorten leven, draagt het herstellen van de biodiversiteit in de stad bij aan ons algehele biodiversiteitsherstel. Dit kan onder andere door de juiste bomen te planten. Veel soorten profiteren namelijk van bomen. Maar: de ene boom is de andere niet. Op sommige bomen leven veel verschillende soorten, zoals insecten en vogels, en op andere weinig. Ook zijn er bomen die juist schade toebrengen aan de biodiversiteit: invasieve exoten. Gemeenten kunnen, door juiste keuzes te maken in de aanplant van bomen, dus een wezenlijke bijdrage leveren aan de biodiversiteit. In dit rapport onderzoekt Natuur & Milieu het bomenbestand en aanplantbeleid van 28 grote Nederlandse gemeenten. We bekijken de keuzes die gemeenten hebben gemaakt. En we doen aanbevelingen die gemeenten kunnen helpen de geschikte stadsbomen te kiezen voor herstel van de biodiversiteit.

Opzet van het onderzoek Voor dit onderzoek is gebruikgemaakt van data van 2,5 miljoen bomen in de openbare ruimte van 28 grote Neder­ landse gemeenten. De data worden geanalyseerd aan de hand van bomenlijsten opgesteld door Natuur & Milieu. • Op de groene lijst staan inheemse soorten en uitheemse soorten die een grote bijdrage leveren aan de biodiversiteit. Deze lijst bestaat uit 97 soorten en 2 geslachten. • Op de zwarte lijst staan invasieve exoten. Deze lijst bestaat uit 33 soorten. • Alle bomen die niet op de groene en zwarte lijst staan, staan op de restlijst.

Resultaten Ongeveer driekwart van alle bomen is een soort van de groene lijst. De percentages groene bomen per gemeente variëren van 50 tot 81 procent. Gemiddeld hebben de gemeenten 4 procent bomen van de zwarte lijst. Er zitten verschillen in de diversiteit van het bomenbestand per gemeente. Gemeente Ede heeft bijvoorbeeld één dominerende soort, terwijl in andere gemeenten, zoals Amsterdam, geen dominante soorten aanwezig zijn. Acht van de tien meest voorkomende soorten staan op de groene lijst. De zomereik (Quercus robur) is veruit de meest voorkomende soort, gevolgd door de es (Fraxinus excelsior). Sommige gemeenten hebben uitsluitend soorten van de groene lijst in hun top 5 meest voorkomende soorten, zoals Amersfoort en Nijmegen. In de top 25 meest voorkomende soorten komen ook drie soorten van de zwarte lijst voor. De meest voorkomende daarvan is de Canadapopulier (Populus ×canadensis), gevolgd door de valse acacia (Robinia pseudoacacia). In bijvoorbeeld Alkmaar en Haarlemmermeer kwam een soort van de zwarte lijst voor in de top 5 meest voorkomende soorten. De gemeenten in dit onderzoek planten ieder jaar bomen, maar het aantal nieuw geplante bomen per jaar neemt bijna nergens toe. Veel gemeenten, zoals Groningen en Utrecht, planten per jaar steeds minder nieuwe bomen aan. En bij die aanplant kiezen de meeste gemeenten lang niet altijd voor soorten van de groene lijst.

Er worden relatief steeds minder bomen van de groene lijst aangeplant. Dit was bijvoorbeeld te zien in Breda. Geen enkele gemeente laat een duidelijke afname zien van het percentage aangeplante bomen van de zwarte lijst.

Conclusie Gemeenten laten in hun aanplantbeleid kansen voor biodiversiteit liggen. Ze kunnen meer bomen aanplanten met een meerwaarde voor de biodiversiteit door te kiezen voor soorten van de groene lijst. Daarnaast moeten gemeenten stoppen met het planten van invasieve exoten.

natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

2

Aanbevelingen In het rapport worden diverse aanbevelingen gedaan voor gemeenten, boomkwekerijen en de rijksoverheid. De belangrijkste aanbevelingen zijn: • Zet biodiversiteit hoger op de agenda en plant en kweek boomsoorten van de groene lijst. • Stop met de aanplant en kweek van soorten van de zwarte lijst. • Stel een landelijke groennorm in. En geef gemeenten de wettelijke plicht om te zorgen voor herstel van biodiversiteit.

natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

3

Inhoud Samenvatting. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Natuur in de stad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Belang van natuur voor klimaatadaptatie en gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Gemeenten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Bomen en biodiversiteit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 Invasieve exoten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 Diversiteit in boomsoorten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 Doel van dit onderzoek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Methode. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Data. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Bomenlijsten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Klankbordgroep. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Bomen en klimaat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Leeswijzer. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Resultaten algemeen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Meest voorkomende soorten bomen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Meest voorkomende soorten van de zwarte lijst. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Europese Unie-lijst en de hemelboom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Resultaten per gemeente . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 Aanplant van soorten van de groene lijst. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 Aanplant van soorten van de zwarte lijst. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Uitschieters soorten van de zwarte lijst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Categorie ‘onbekend’. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Trends in aantallen geplante bomen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Top 5 bomen per gemeente. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 Diversiteit van bomen . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 Conclusies en aanbevelingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 Conclusies. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 Aanbevelingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Bijlage 1: Soortenlijsten groen en zwart. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Bijlage 2: Alle gemeenten in dit onderzoek en verwijzing naar de brondata. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 Bijlage 3: Top 25 meest voorkomende bomen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 Bijlage 4: Gegevens per gemeente. . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 Bronnen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84

natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

4

Inleiding De natuur en biodiversiteit in Nederland zijn in slechte staat. Ons land staat bekend als een van de grootste probleemgebieden in Europa. In 2010 hadden we nog ongeveer een derde over van onze biodiversiteit1 ten opzichte van 1900 (CBS, PBL, RIVM, WUR, 2013). Een van de grootste oorzaken van deze dramatische biodiversiteitsafname is verandering van landgebruik, en daarmee het verlies van leefgebieden voor soorten (IPBES 2019). Dit komt onder andere door de intensieve landbouw, aanleg van wegen, verstedelijking en verstening. Om de biodiversiteit te kunnen herstellen, moeten we overal ruimte maken voor soorten en de omstandigheden verbeteren. Alleen zo kunnen we het tij keren. Dat is cruciaal, zo kan de natuur bijdragen aan een gezonde en bloeiende samenleving

Natuur in de stad De stad is misschien niet de eerste plek waaraan men denkt als het gaat over biodiversiteit. Maar ook in de stad komen veel soorten voor. Zo komen in Amsterdam bijvoorbeeld ruim tienduizend verschillende soorten dieren en planten voor (Gemeente Amsterdam, 2023). En uit onderzoek blijkt dat zo’n 10 procent van de soorten in Nederland min of meer van de stad afhankelijk is geworden (Lahr et al., 2014). Zo groeien bijvoorbeeld de goudgele muurbloem en klein graskruid veel in historische steden op ruïnes en oude stadsmuren. Ook varensoorten zoals de tongvaren gedijen goed in het stadse milieu. Ze groeien op vochtige muren, in putten en langs grachten. Om bij te dragen aan herstel van biodiversiteit, is het van belang om ook in de stad de inrichting zo goed mogelijk aan te passen aan soorten. Zo wordt (of blijft) het leefgebied geschikt voor de soorten die graag in de stad komen, voor de algemene soorten en zelfs voor bedreigde soorten (Alvey, 2006, Pena et al., 2017).

Belang van natuur voor klimaatadaptatie en gezondheid Groene natuur in de stad heeft meer functies dan bijdragen aan biodiversiteitsherstel (Hiemstra 2018a, b, c, d). Het draagt bij aan de klimaatadaptatie van de stad (groen heeft namelijk een verkoelend effect) en zorgt voor een verbeterde waterhuishouding. Planten en bomen zorgen dat de bodem beter water kan opnemen en vasthouden. Bomen slaan koolstof op en kunnen fijnstof en andere verontreinigingen uit de lucht filteren. Daarnaast is groen voor het welzijn van bewoners van stedelijke gebieden belangrijk. Studies laten zien dat het bijdraagt aan onze fysieke en mentale gezondheid (Den Hertog et al., 2022). Uit onderzoek van de Vrije Universiteit Amsterdam bleek bijvoorbeeld dat groen een stressverminderend effect heeft en dat overgewicht onder mensen in groene buurten kleiner is (Maas et al., 2009). Uit onderzoek van Wageningen Universiteit bleek dat kinderen minder ADHD-medicatie gebruiken in buurten waar meer groen is (Vries et al., 2015). En mensen waarderen groen: huizenprijzen in buurten met bomen liggen hoger dan in buurten zonder bomen (Bouwknecht & Schilder, 2023). Met meer natuur in de stad kunnen we dus bijdragen aan veel verschillende doelstellingen, inclusief het welzijn en de gezondheid van mensen.

Gemeenten Bij het aanplanten van groen hebben gemeenten verschillende afwegingen te maken. Het is goed als er veel groen is, maar ook de kwaliteit ervan is van belang. Past de beplanting bijvoorbeeld bij de plek, de waterhuishouding en het hitteprofiel? Heeft de beplanting belevingswaarde en draagt ze bij aan biodiversiteit? Zijn het onderhoud en beheer makkelijk? Zijn de gewenste planten beschikbaar in de gewenste maat? In hoeverre kan de locatie zich spontaan ontwikkelen (ecologisch beheer)? Dat zijn factoren waarmee de gemeente rekening houdt bij het kiezen van de juiste beplanting en beheer voor de openbare ruimte.

1) Biodiversiteit wordt uitgedrukt in Mean Species Abundance (MSA). De MSA in Nederland zit momenteel op ongeveer 15 procent. Dit betekent dat de inheemse planten- en diersoortenpopulaties nog een omvang hebben van ongeveer 15 procent ten opzichte van de relatief ongestoorde ecosystemen. In 1900 was de MSA ongeveer 40 procent. natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

5

Een belangrijk onderdeel van het groen in de stad zijn bomen. Volgens de gegevens uit de Groene Stad Challenge 2022 bedraagt de gemiddelde boomkroonbedekking (het percentage van het oppervlak dat bedekt is met de kronen van bomen) in steden momenteel 16,3 procent (Sweco, 2023). Bomen zijn groot en kunnen lang blijven staan. De oudste boom van Nederland staat in Oisterwijk en is ruim 630 jaar oud (Atlas van de leefomgeving, 2021). Deze Marialinde werd om die reden in 2023 verkozen tot boom van het jaar. Bomen dragen bij aan klimaatadaptatie van de stad, aan de biodiversiteit in de stad en aan de belevingswaarde voor inwoners. Met het aanplanten van bomen kan een gemeente grote en langetermijnimpact hebben op verschillende doelstellingen. Het is dus van wezenlijk belang dat de juiste afwegingen worden gemaakt in de keuze van bomen. Hieronder wordt ingegaan op een van de doelstellingen waarop de gemeente impact kan hebben: biodiversiteit.

Bomen en biodiversiteit Bomen kunnen echte biodiversiteitshotspots vormen. Al in 1984 bleek uit onderzoek in Groot-Brittannië dat op een wilg wel 450 verschillende soorten insecten voorkwamen, terwijl op andere soorten ruim tien keer minder insecten leefden (Kennedy, & Southwood, 1984). Om te kunnen bijdragen aan biodiversiteitsherstel in de stad, is het van belang dat er soorten worden aangeplant die voedsel en huisvesting bieden voor veel verschillende organismen. Dat zijn veelal inheemse boomsoorten, omdat onze inheemse insecten, vogels en andere organismen daar goed op zijn aangepast. Ook een aantal niet-inheemse soorten zijn goed ingeburgerd en kunnen een grote bijdrage leveren aan biodiversiteit.

Invasieve exoten Sommige bomen kunnen de biodiversiteit echter bedreigen. Dit zijn invasieve exoten. Exoten zijn soorten die van nature niet voorkomen in Nederland. Ze komen hier terecht doordat ze meeliften op transporten of worden verhandeld. Niet alle exoten die zich hier vestigen zijn een risico voor de natuur, maar sommige soorten gedijen hier zo goed dat ze inheemse soorten verdringen en daardoor schade aan de natuur en verlies van biodiversiteit veroorzaken (Kennisnetwerk invasieve exoten, 2023a). Het kost tijd en geld om de verspreiding van invasieve soorten een halt toe te roepen en ze zijn lastig onder controle te krijgen. Een preventieve aanpak is dus nodig om de schade zo veel mogelijk te beperken. Veel invasieve boomsoorten kunnen makkelijk bij kwekerijen worden gekocht en gemeenten planten ze ook aan. Het verschilt hoe invasief een boom zich in een bepaalde omgeving kan gedragen. Sommige, zoals de valse acacia (Robinia pseudoacacia), kunnen in specifieke milieus invasief worden. Er is dus voorzichtigheid geboden bij het aanplanten van deze soorten. Andere, zoals de hemelboom (Ailanthus altissima), kunnen zich in iedere omgeving makkelijk invasief gedragen. Daardoor schaden deze soorten de biodiversiteit. De hemelboom verspreidt zich snel en verdringt inheemse soorten.

Voor biodiversiteitsherstel is het onwenselijk om invasieve exoten aan te planten: ze bedreigen de biodiversiteit. En de aanplant is makkelijk te vermijden; er zijn genoeg alternatieven.

Diversiteit in boomsoorten Het woord biodiversiteit zegt het al: het gaat over de diversiteit van soorten. Het is niet alleen van belang dat soorten worden geplant die voedsel en schuilplaatsen leveren voor insecten en vogels. Ook de onderlinge soortendiversiteit van bomen speelt een belangrijke rol (Galle et al., 2021). Een homogene boompopulatie is gevoelig voor ziekten en plagen. Dat is momenteel te zien bij essentaksterfte, waarvoor de gewone es (Fraxinus excelsior) zeer gevoelig is (WUR, 2023). Daarnaast leveren verschillende bomen op verschillende momenten voedsel voor insecten, vogels en andere dieren. Door diversiteit aan te brengen, wordt gezorgd voor genoeg voedsel op ieder moment in het jaar. Bovendien worden risico’s als gevolg van boomziekten gespreid. Vanuit boombeheer kan hiervoor de 10-20-30 vuistregel worden aangehouden: niet meer van 10 procent van dezelfde soort, 20 procent van hetzelfde geslacht en 30 procent van dezelfde familie (Kendal et al., 2014). Naast onderlinge diversiteit in soorten is ook diversiteit binnen soorten van belang. Veel bomen die in de stad worden geplant, worden vermeerderd door ze te klonen. Dat wil zeggen dat het DNA-profiel van alle bomen hetzelfde is. Hierdoor is de diversiteit binnen soorten lager dan bij gezaaide bomen van dezelfde soort. In dit natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

6

onderzoek is niet gekeken naar het op deze manier vermeerderen van. Omdat dit wel van belang is voor de biodiversiteit, is hierover wel een aanbeveling opgenomen.

Doel van dit onderzoek In dit rapport onderzoekt Natuur & Milieu het bomenbestand en aanplantbeleid van 28 grote Nederlandse gemeenten. We gaan in op de vraag of er verbetering mogelijk is in de keuze van soorten om meer bij te dragen aan de biodiversiteit. We bekijken welke invasieve exoten door gemeenten worden aangeplant, en onderzoeken hoeveel variatie er is in boomsoorten. Op basis hiervan doen we aanbevelingen die gemeenten kunnen helpen bij de selectie van geschikte boomsoorten voor de stad.

natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

7

Methode Data Voor dit onderzoek is gebruikgemaakt van openbare en niet-openbare data over bomen die in beheer zijn van gemeenten met meer dan 100.000 inwoners. Bij gemeenten die geen openbare data beschikbaar hadden, zijn data opgevraagd. In bijlage 2 staat een overzicht van de onderzochte gemeenten met een link naar de openbare bomendata. Gemeenten die geen openbare data beschikbaar hebben, maar deze wel beschikbaar hebben gesteld voor dit onderzoek, zijn ook weergegeven. Niet alle gemeenten met meer dan 100.000 inwoners konden data beschikbaar stellen. Er waren vier gemeenten die geen data beschikbaar hadden voor dit onderzoek. In totaal zijn 28 gemeenten en 2.492.976 bomen geanalyseerd. Deze gemeenten hebben gezamenlijk ongeveer 6,25 miljoen inwoners. De datasets bestaan grotendeels uit bomen in de openbare ruimte die in beheer zijn bij de gemeente.2 In bijna alle datasets is ook het plantjaar van de boom weergegeven. Bomen die verwijderd of gekapt zijn, worden doorgaans door de gemeente van de lijst verwijderd. Het verschilt per gemeente hoe vaak de data worden bijgewerkt. De datasets geven daarmee een globaal beeld van de stand van zaken van dit moment. In deze analyse wordt gewerkt met datasets die door verschillende partijen zijn opgesteld en worden bijgehouden. Er kunnen daardoor onjuistheden in de data voorkomen.

Ook is van een klein aandeel van de bomen de soort onbekend; het aantal onbekende boomsoorten verschilt per gemeente. Verder houdt niet elke gemeente dezelfde schrijfwijze of het synoniem van boomsoorten aan. De grootste verschillen zijn hierin tijdens de data-analyse handmatig gecorrigeerd, maar er kunnen nog wat fouten in de data zijn achtergebleven. Aangezien gemeenten goede data nodig hebben voor bomenonderhoud, en de boombeheerders deze data zelf bijhouden, gaan we ervan uit dat het percentage datafouten klein is, en geen grote invloed heeft op de conclusies.

Bomenlijsten De bomendata zijn geanalyseerd om te zien of gemeenten bomen aanplanten die bijdragen aan biodiversiteit, en of de aanplant van invasieve exoten wordt vermeden. Dit is gedaan aan de hand van twee soortenlijsten die zijn opgesteld door Natuur & Milieu. Deze lijsten zijn te vinden in bijlage 1. Op basis van verschillende bronnen is bepaald of een soort inheems of uitheems is. Een uitheemse soort kan grote meerwaarde hebben voor de biodiversiteit; deze soorten zijn toegevoegd op de groene lijst. Sommige (maar niet alle) uitheemse soorten zijn invasief. Deze invasieve exoten vormen de zwarte lijst. Groene lijst Deze lijst bestaat uit 97 soorten en 2 geslachten met een grote meerwaarde voor de biodiversiteit. Dit zijn: • Inheemse soorten, zoals bijvoorbeeld de zomereik (Quercus robur) of de es (Fraxinus excelsior); • Uitheemse soorten met een meerwaarde voor de biodiversiteit, zoals de tamme kastanje (Castanea sativa) en de Noorse esdoorn (Acer platanoides). Deze uitheemse soorten zijn niet invasief. De soorten zijn bepaald aan de hand van verschillende bronnen: - Soortentabel (Hiemstra, 2018e). Van deze lijst zijn soorten geselecteerd met 3 sterren of meer voor nectarbronof stuifmeelbroninsecten en/of soorten die een voedselbron voor vogels zijn; - Bomenstichting (2023a). Zwarte lijst Deze soortenlijst bestaat uit 33 invasieve exoten.

Een veelvoorkomende invasieve exoot is bijvoorbeeld de Canadapopulier (Populus ×canadensis) en een minder vaak voorkomende is de hemelboom (Ailanthus altissima). Deze lijst is bepaald aan de hand van verschillende bronnen: • Unielijst (NVWA, 2022). Dit is een lijst van invasieve exoten, zowel planten als dieren, waarvoor in Europa een verbod geldt op handel, kweek en transport; • Overzicht soorten invasieve landplanten (NVWA, 2023); 2) In sommige datasets zat ook een klein deel bomen in particulier eigendom die in de openbare ruimte staan. Voor onze analyse zijn deze er waar mogelijk uit gefilterd, omdat de gemeente deze bomen niet geplant heeft noch beheerd. natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

8

• Veldgids invasieve houtige planten in Nederland (Van Valkenburg, 2022); • Invasieve exoten, tuin er niet in (Floron, 2023a); • Nederlands soortenregister (Naturalis, 2023a); • Verspreidingsatlas (2023). Rest • Dit zijn soorten die niet vermeld zijn op de groene of zwarte lijst. Deze soorten hebben geen grote meerwaarde voor de biodiversiteit en zijn geen invasieve exoot. • Deze lijst is niet opgesteld door Natuur & Milieu en is ontstaan uit bomen in de geanalyseerde datasets die niet in bovenstaande lijsten voorkomen. Dit is bijvoorbeeld de gewone plataan (Platanus ×hispanica) en de Amerikaanse amberboom (Liquidambar styraciflua). Veel gemeenten hebben ook een percentage onbekende bomen. Deze worden ingedeeld in de categorie ‘Onbekend’. Uitzonderingen De bomen op de groene en zwarte lijst zijn voornamelijk op soortniveau geselecteerd. Er zijn twee uitzonderingen: appelboom (Malus) en iep (Ulmus). Alle soorten onder deze geslachten hebben meerwaarde voor de biodiversiteit; daarom zijn zowel het geslacht als alle soorten opgenomen op de groene lijst. Dat betekent dat bomen die door gemeenten alleen op geslachtniveau zijn geregistreerd, in de analyse zijn meegenomen als soorten van de groene lijst. Dit geldt niet voor andere geslachten, zoals kers (Prunus) of esdoorn (Acer). Van deze geslachten staan er soorten op zowel de groene als de zwarte en de restlijst.

Als deze bomen niet op soortniveau maar alleen op geslachtniveau zijn geregistreerd, kan niet worden achterhaald of ze onder de groene, zwarte of restlijst vallen. In de analyse zijn ze daarom als soort van de restlijst meegenomen. Sommige gemeenten registreren cultivars. Dit zijn gekweekte rassen die iets afwijken van de natuurlijke variant. De cultivars worden meegeteld op soortniveau. De veldiep ‘variegata’ (Ulmus minor ‘Argenteovariegata’) is bijvoorbeeld een cultuurvariant van de veldiep (Ulmus minor) en wordt meegeteld als veldiep die op de groene lijst staat. Omdat dit een handmatige samenvoeging is, kan het voorkomen dat samenvoegingen over het hoofd zijn gezien en kleine aantallen bomen niet zijn ingedeeld bij de juiste lijst.

Klankbordgroep Tijdens dit onderzoek en het schrijven van het rapport vroegen we twee bomenexperts om advies: Baudewijn Ode, werkzaam bij Floron en Jelle Hiemstra, werkzaam bij WUR. Zij deden op basis van hun kennis en ervaring suggesties voor te gebruiken bronnen, soorten op de groene en zwarte lijst, onze analyse en conclusies. Natuur & Milieu is verantwoordelijk voor het rapport. De experts schreven na het lezen ervan een korte reflectie op dit rapport.

Bomen en klimaat Bij het opstellen van de groene en zwarte lijst is alleen rekening gehouden met voor- en nadelen voor biodiversiteit. Het veranderende klimaat brengt nieuwe omstandigheden met zich mee, waar niet elke soort op elke plek even goed tegen kan. Er zijn steeds grotere periodes van droogte, periodes met meer neerslag, hittestress en veranderende bodemomstandigheden. Als gevolg van droge periodes zien we bij sommige soorten bijvoorbeeld al bladval in de zomer. Onze inheemse soorten zullen op sommige plaatsen minder geschikt worden en andere, niet-inheemse soorten zullen het op termijn mogelijk beter doen. Dit onderzoek gaat niet in op geschiktheid in een veranderend klimaat. In de selectie van bomen moet wel altijd rekening worden gehouden met de standplaats en eventuele effecten van klimaatverandering daarop.

natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

9

Leeswijzer Hieronder worden de resultaten van de analyse behandeld. De indeling is als volgt: • Eerst worden de algemene resultaten behandeld. Hierbij is gekeken naar alle bomen in alle datasets, en hiervan zijn gemiddelden genomen; • Daarna worden de data op soortniveau weergegeven. Hier worden de top 5 meest voorkomende soorten en meest voorkomende zwarte soorten besproken. In bijlage 3 is een lijst opgenomen met de 25 meest voorkomende soorten. Eén opvallende soort van de zwarte lijst, de hemelboom (Ailanthus altissima), wordt verder uitgelicht; • Vervolgens worden de resultaten van individuele gemeenten geanalyseerd. Daarbij is gekeken naar de tendens in de afgelopen twintig jaar en de diversiteit van het bomenbestand, om zo een inschatting te maken van het plantbeleid van de gemeenten. Er is geen statistische analyse uitgevoerd; • Op basis van de resultaten zijn conclusies en aanbevelingen geformuleerd.

natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

10

Resultaten algemeen De dataset bestond uit 2,5 miljoen bomen van 28 gemeenten. Het aantal bomen per gemeente verschilde. Zoals te zien in tabel 1 heeft Amsterdam de meeste bomen in beheer en Zaanstad de minste. Verreweg de meeste bomen, namelijk driekwart, betreft soorten van de groene lijst. Verreweg de meeste bomen in de onderzochte gemeenten hebben dus grote ecologische waarde. Helaas staan er ook best wat bomen van de zwarte lijst in de onderzochte gemeenten: ruim 150.000. In tabel 1 staat per gemeente het aantal bomen en het percentage bomen per lijst (groen, zwart, rest, onbekend). In elke gemeente is minimaal de helft van de bomen een soort van de groene lijst. Het varieert van 50 procent in gemeente Delft tot 81 procent in gemeenten Amersfoort en Ede. Het percentage bomen op de zwarte lijst varieert van 0 (Zaanstad) tot 7 procent (Den Bosch). Enkele gemeenten hebben een grote groep onbekende bomen. In Den Bosch is 12, in Zaanstad 16 en in Delft 34 procent van de bomen een onbekende soort. Deze grote groep onbekende soorten is voor Delft de reden dat het percentage groene bomen lager ligt dan het gemiddelde. Het is onbekend waarom deze gemeenten een grote groep onbekende bomen hebben. Tabel 1 Percentage bomen uit de groene, rest en zwarte lijst en percentage onbekende bomen per gemeente en gemiddeld.

Het totale gemiddelde is gewogen naar het aantal bomen per gemeente3 Aantal bomen

Groen

Rest

Zwart

Onbekend

(x1000) Alkmaar

52

72%

24%

4%

0,1%

Almere

109

73%

20%

5%

1,4%

Alphen aan den Rijn

50

70%

25%

5%

0,1%

Amersfoort

52

81%

15%

3%

0,0%

Amsterdam

259

72%

22%

4%

1,3%

Apeldoorn

74

79%

15%

5%

1,2%

Arnhem

47

73%

22%

6%

0,0%

Breda

109

77%

16%

3%

4,2%

Delft

35

50%

13%

3%

33,5%

Den Bosch

112

67%

13%

7%

12,3%

Den Haag

146

68%

25%

6%

1,4%

Deventer

72

79%

18%

3%

0,0%

Dordrecht

46

76%

20%

4%

0,0%

Ede

83

81%

15%

4%

0,2%

Eindhoven

123

69%

18%

4%

9,2%

Groningen

123

76%

20%

4%

0,2%

Haarlem

71

72%

20%

2%

5,7%

Haarlemmermeer

97

72%

18%

5%

4,8%

Leeuwarden

60

79%

11%

3%

7,2%

Leiden

84

70%

25%

2%

3,0%

Nijmegen

66

69%

20%

4%

6,0%

3) Een gewogen gemiddelde is een manier om de gemiddelde waarde van een reeks getallen te berekenen, waarbij sommige getallen meer invloed hebben dan andere, afhankelijk van hun ‘gewicht’. Het gewicht is in dit geval toegekend door het totale aantal bomen in de gemeente. Gemeenten met meer bomen hebben dus een grotere invloed op het gemiddelde dan gemeenten met minder bomen. Dit geeft een meer nauwkeurige weergave van het gemiddelde. natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

11

Rotterdam

167

70%

24%

Tilburg

91

68%

27%

3%

1,6%

Utrecht

160

71%

21%

6%

2,2%

Venlo

60

76%

19%

3%

2,6%

Zaanstad

20

68%

16%

0%

15,9%

Zoetermeer

46

78%

19%

3%

0,0%

Zwolle

78

77%

19%

4%

0,4%

2.493

73%

20%

4%

3%

Gewogen gemiddelde

6%

0,1%

Meest voorkomende soorten bomen In tabel 2 is de top vijf van meest voorkomende boomsoorten in alle datasets weergegeven. Dit zijn bekende stadsbomen die in vrijwel alle geanalyseerde gemeenten voorkomen. Deze vijf meest voorkomende soorten vertegenwoordigen in totaal 32 procent van alle bomen in de datasets. De eerste vier meest voorkomende zijn inheemse soorten en komen voor op de groene lijst. In bijlage 3 staat een overzicht van de top 25 meest voorkomende bomen. De zomereik (Quercus robur) is veruit de meest voorkomende soort. Van alle bomen in de datasets is 12 procent een zomereik. Dit is in veel gemeenten de meest dominante soort. 12 gemeenten hadden meer dan 12 procent zomereiken, bij 6 gemeenten was zelfs meer dan een kwart van de bomen een zomereik. De zomereik vormt een ecosysteem op zich. Er komen namelijk zo’n 450 insecten soorten voor op één boom (Moraal, 2001). Daarnaast is het een voedselbron voor vogels en kleine en grotere zoogdieren. Dat in tegenstelling tot bijvoorbeeld de niet-inheemse tegenhanger, de Amerikaanse eik, (Quercus rubra), waarop slechts 13 insecten voorkomen (Onze natuur, 2021). De Amerikaanse eik heeft een invasief karakter en komt voor in de top 5 meest voorkomende soorten van de zwarte lijst (tabel 3). Het is belangrijk om op te merken dat de zomereik een matige droogtetolerantie heeft (Hiemstra, 2018e).

In het veranderende klimaat zou deze boom dus in de toekomst op droge plekken in de problemen kunnen komen. Ook de es (Fraxinus excelsior), gewone linde (Tilia ×europaea) en schietwilg (Salix alba) zijn inheems en goed afgestemd op onze inheemse insecten en anderen organismen. De es heeft echter een slechte droogtetolerantie en bij aanplant moet hiermee rekening worden gehouden. De laatste boom in de top 5 is de gewone plataan (Platanus ×hispanica). Dit is een uitheemse soort die niet invasief is. Het is bij uitstek een stadsboom. Hij kan goed tegen voedselarme bodems, perioden van droogte en gesloten verharding, en ook strooizout kan hij goed verdragen. Op platanen leven maar weinig insecten; het is een uitheemse soort met weinig biodiversiteitswaarde (Bomenstichting, 2023b) en staat dus niet op de groene lijst. Uit de tabel in bijlage 3 blijkt dat in de top 10 meest voorkomende bomen de gewone plataan de enige soort van de restlijst is. Tabel 2 De vijf meest voorkomende soorten Soort

Nederlandse naam

Aantal (x 1000)

Percentage

Lijst

Quercus robur

Zomereik

309

12%

groen

Fraxinus excelsior

Es

186

7%

groen

Tilia ×europaea

Gewone linde

125

5%

groen

Salix alba

Schietwilg

97

4%

groen

Platanus ×hispanica

Gewone plataan

92

4%

rest

Meest voorkomende soorten van de zwarte lijst In de top 25 meest voorkomende bomen (bijlage 3) staan drie soorten van de zwarte lijst. Omdat de invasieve exoten (zwarte lijst) schade kunnen aanrichten aan de biodiversiteit, wordt hieronder dieper ingegaan op hun meest voorkomende soorten. In tabel 3 staat de top vijf van meest voorkomende bomen van de zwarte lijst. Van alle bomen in de datasets is 2,4 procent een Canadapopulier (Populus ×canadensis), de meest voorkomende soort van de zwarte lijst. De soort wordt veel geplant in straten, parken en als windhaag langs wegen en kanalen natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

12

(Botanische Tuinen, 2023). Floron (2023b) geeft aan dat deze boom potentieel invasief is; ook het Nederlands soortenregister van Naturalis bevestigt dit (Naturalis, 2023b). Dit komt met name door de toename van spontane zaailingen, vooral in riviergebieden, en het inkruisen met de inheemse zwarte populier (Populus nigra), wat de zuivere zwarte populier verdringt. Sinds 1990 is er een significante toename in het aantal gebieden waarin de Canadese variant groeit. De Canadapopulier kan zich snel verspreiden langs waterwegen en andere geschikte habitats. Omdat de soort een verdringingseffect heeft op de inheemse zwarte populier, kan de Canadapopulier een risico vormen voor de biodiversiteit. Het is beter deze niet meer aan te planten (Naturalis, 2023b). Andere bomen in de top 5, de valse acacia (Robinia pseudoacacia) en Amerikaanse eik (Quercus rubra), zorgen soms al voor problemen in natuurgebieden. Ze verspreiden zich makkelijk en beconcurreren inheemse soorten. Daarom worden ze in sommige natuurgebieden bestreden (Floron, 2023c, Floron 2023d). De hemelboom staat op plaats 4 en staat op de Europese Unie-lijst. Hieronder wordt over deze Europese lijst, en over de hemelboom in de onderzochte gemeenten, uitgebreidere achtergrondinformatie gegeven. Op de vijfde plaats staat de witte abeel. Deze soort is, ook in de stedelijke omgeving, redelijk invasief.

De soort kan verwilderen en concurreert met, en verdringt, inheemse soorten. Daarom vormt de soort een risico voor de biodiversiteit (Hoppenreijs et al., 2019). Tabel 3 Meest voorkomende soorten van de zwarte lijst Soort

Nederlandse naam

Aantal (x 1000)

Percentage

Populus ×canadensis

Canadapopulier

60

2,4%

Robinia pseudoacacia

Valse acacia

43

1,7%

Quercus rubra

Amerikaanse eik

27

1,0%

Ailanthus altissima

Hemelboom

7

0,3%

Populus alba

Witte abeel

5

0,2%

Europese Unie-lijst en de hemelboom De Ailanthus altissima of hemelboom komt ruim zevenduizend keer voor in de data. De soort staat sinds 15 augustus 2019 op de Europese Unie-lijst. Dit is een lijst van invasieve exoten, zowel planten als dieren, waarvoor in de Europese Unie een verbod geldt op handel, kweek en transport (NVWA, 2022). Daarnaast is het houden van deze soorten verboden als ze in het bezit zijn gekomen nadat de soort op de Unie-lijst kwam te staan (RvO, 2022). EUlanden zijn verplicht om populaties van deze soorten in de natuur op te sporen en te verwijderen. Als dat niet lukt, moeten de populaties worden beheerd zodat ze geen schade aan de natuur aanrichten. Deze verplichting geldt niet voor de stedelijke omgeving; gemeenten zijn dus niet verplicht om aanwezige hemelbomen te verwijderen. Naast de hemelboom staan er nog twee boomsoorten op de Unie-lijst: de wilgacacia (Acacia saligna) en de talgboom (Triadica sebifera). Deze twee soorten zijn, in tegenstelling tot de hemelboom, geen typische stadsbomen en komen niet voor in de 28 datasets. Omdat er een verbod geldt op de hemelboom en deze in stadse omgeving voor problemen zorgt, wordt er hier iets dieper ingegaan op de achtergrond en de situatie bij de geanalyseerde gemeenten. De hemelboom komt oorspronkelijk uit China en Taiwan en werd in de 18e eeuw in Europa geïntroduceerd.

Het is een snelgroeiende boomsoort die zich heeft gevestigd in gematigde klimaatzones. Hemelbomen gedijen goed in stedelijke gebieden, zoals in stadsparken en langs wegen. De soort vormt dichte, schaduwrijke monoculturen, waardoor inheemse boomsoorten en andere planten nauwelijks kunnen groeien. De hemelboom verspreidt zich snel via worteluitlopers en zaad en kan goed concurreren met inheemse bomen. Daarnaast bevat de boom giftige stoffen van natuurlijke oorsprong die de bodemkwaliteit kunnen aantasten en de groei van andere planten kunnen belemmeren. Omdat de soort zich makkelijk aan klimatologische omstandigheden aanpast, is er een kans dat de concurrentie met inheemse soorten in de toekomst nog groter wordt (Kennisnetwerk Invasieve Exoten, 2023b). natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

13

In sommige van de geanalyseerde gemeenten komt de hemelboom relatief vaak voor; in Rotterdam en Den Haag komen de grootste aantallen en de hoogste percentages voor. Ook in Amsterdam is een groot aantal hemelbomen aanwezig. Omdat Amsterdam veel andere bomen heeft, ligt het percentage echter lager (zie tabel 4). In Amsterdam werd in 2018 het laatste exemplaar geplant, voordat de soort op de Unie-lijst werd toegevoegd. Uit de data van Rotterdam blijkt dat ook na het verbod nog nieuwe exemplaren zijn aangeplant, de meest recente in 2023. Na contact met gemeente Rotterdam blijkt dat het beleid van de gemeente is om sinds het verbod geen hemelbomen meer aan te planten. De soort staat op de verboden lijst van te planten soorten in Rotterdam. Daarnaast heeft de gemeente de wens om verspreiding van de soort tegen te gaan; dit is echter nog niet in beleid vastgelegd. De contactpersoon kon niet verklaren waarom er sinds het verbod toch nieuwe hemelbomen waren aangeplant en geregistreerd. Den Haag had data tot 2019 beschikbaar. Ook daar staat de soort op de lijst invasieve exoten en mag deze niet meer worden aangeplant. Uit contact met de gemeente blijkt echter dat er ook na 2019 nog een aantal nieuwe exemplaren bij zijn gekomen, zij het veelal in bakken en niet in volle grond. Tabel 4 hemelboom (Ailanthus altissima) per gemeente in absolute aantallen en percentages Gemeente

Aantal hemelbomen

Percentage hemelbomen op totaal bomen

Rotterdam

1.801

1,08%

Den Haag

1.061

0,73%

Amsterdam

926

0,36%

Utrecht

478

0,30%

Breda

350

0,32%

Almere

336

0,31%

Tilburg

266

0,29%

Eindhoven

249

0,20%

Alphen aan den Rijn

166

0,33%

Venlo

147

0,24%

Nijmegen

147

0,22%

Zoetermeer

142

0,31%

Den Bosch

128

0,11%

Dordrecht

102

0,22%

Alkmaar

102

0,20%

Zwolle

93

0,12%

Amersfoort

88

0,17%

Zaanstad

86

0,43%

Delft

63

0,18%

Arnhem

62

0,13%

Haarlem

59

0,08%

Haarlemmermeer

59

0,06%

Deventer

56

0,08%

Leiden

46

0,05%

Groningen

43

0,04%

Apeldoorn

34

0,05%

Ede

31

0,04%

Leeuwarden

21

0,04%

7.142

0,29%

Totaal

natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

14

Resultaten per gemeente Alle 28 gemeenten zijn individueel geanalyseerd. De resultaten per gemeente zijn te vinden in bijlage 4. Er zijn grote verschillen tussen gemeenten; hieronder worden de meest opvallende resultaten toegelicht. In de analyse van individuele gemeenten is gekeken naar de tendens in de aanplant van soorten van de groene en zwarte lijst sinds 2000, de diversiteit in soorten en de meest voorkomende soorten. Er is gekeken naar ontwikkelingen; er is geen statistische analyse uitgevoerd.

Aanplant van soorten van de groene lijst Om zicht te krijgen op het aanplantbeleid van gemeenten is in de analyse gekeken naar de aangeplante soorten in periodes van vier jaar sinds 2000. Hoewel bij alle gemeenten minimaal de helft van het totale aantal bomen een soort van de groene lijst was, nam bij de meeste tussen 2000 en 2023 het percentage aangeplante bomen van de groene lijst af. Dit betekent dat, vergeleken met 2000-2003, in de periode 2020-2023 een kleiner deel van de aangeplante bomen een soort van de groene lijst is. Het is dus aannemelijk dat deze gemeenten in hun beleid niet specifiek aansturen op een toename van bomen met een meerwaarde voor biodiversiteit. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat sommige gemeenten in de tussenliggende periode soms wel een piek hadden in het percentage aangeplante bomen van de groene lijst. Hieronder zijn een aantal opvallende resultaten van specifieke gemeenten uitgelicht. • De daling in het aantal aangeplante bomen van de groene lijst per periode geldt het sterkst voor Alkmaar, Breda, Leiden en Utrecht (figuur 1). • In Alkmaar daalt het percentage aangeplante bomen van 86 procent in de periode 2000-2003 naar 69 procent in 2020-2023. Tussen de laatste twee periodes (2016-2019 en 2020-2023) is wel een lichte stijging zichtbaar. De meest voorkomende soort is de schietwilg (Salix alba).

• In Breda daalt het percentage van 81 procent (2000-2003) naar 61 procent (2020-2023). In die laatste periode werden 149 bomen geplant die in de data als onbekend zijn aangeduid. • In Leiden zijn er in de periode 2012-2015 opvallend meer bomen van de groene lijst geplant dan in andere jaren, maar na 2015 nam het percentage groen flink af van 88 naar 55 procent (2020-2023). In de periode 2012-2015 was de meest aangeplante soort van de groene lijst de beuk (Fagus sylvatica); daarvan werden 127 stuks geplant. In de laatste periode werden er geen beuken meer geplant. • In Utrecht daalt het percentage van 74 procent (2000-2003) naar 61 procent (2020-2023). Net als in Alkmaar is in Utrecht tussen de laatste twee periodes (2016-2019 en 2020-2023) een lichte stijging zichtbaar. In de laatste periode werden 2.133 nieuwe bomen bestaande uit 77 verschillende soorten van de groene lijst geplant. • Gemiddeld was het percentage soorten van de groene lijst bij de onderzochte gemeenten 65 procent in de meest recente periode (2020-2023). Dit is lager dan het gewogen gemiddelde van alle perioden samen. Dit wijst ook op een afname in het percentage aangeplante bomen van de groene lijst in de afgelopen jaren. Door het relatief hoge percentage onbekende bomen in deze periode, is het mogelijk dat dit percentage in werkelijkheid hoger ligt.

natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

15

Figuur 1 De vier gemeenten met de meest uitgesproken afname van percentage aanplant bomen uit de groene lijst 100% 90%

Alkmaar

80%

Breda

70%

Leiden

60%

Utrecht

50% 40% 30% 20% 10% 0% 2000-2003

2004-2007

2008-2011

2012-2015

2016-2019

2020-2023

Bij sommige gemeenten schommelt het percentage aanplant van groene bomen, maar is er geen noemenswaardige af- of toename te zien. In figuur 2 staan hiervan drie voorbeelden. • In Zwolle bijvoorbeeld schommelt het percentage aangeplante bomen van de groene lijst sinds 2000 tussen de 73 en 81 procent. • In Amsterdam schommelt het tussen 69 en 75 procent. • In Leeuwarden blijft het (met uitzondering van periode 2020-2023) ongeveer even hoog: er werden altijd tussen de 82 en 86 procent bomen van de groene lijst aangeplant. In de periode 2020-2023 is dat lager, omdat 61 procent van de bomen onbekend is. Figuur 2 Drie voorbeelden van gemeenten waar het percentage aangeplante groene bomen per periode ongeveer gelijk bleef 100% 90%

Amsterdam

80%

Leeuwarden

70%

Zwolle

60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 2000-2003

2004-2007

2008-2011

2012-2015

2016-2019

2020-2023

Bij een enkele gemeente was een lichte verhoging in het percentage aangeplante bomen van de groene lijst (figuur 3) tussen 2000 en 2023. • Bijvoorbeeld in Deventer, waar het percentage in de laatste periode (2020-2023) toeneemt naar 87 procent. Maar ook in Deventer is geen uitgesproken stijgende trend te zien. Het ontbreken van data over de periode 20152019 maakt het lastig om hierover definitieve uitspraken te doen. • Ook Haarlem lijkt procentueel gezien sinds 2000 een toename te hebben in aangeplante bomen van de groene lijst. In de laatste periode zijn er echter weinig bomen aangeplant (slechts 84), waardoor er met weinig zekerheid iets gezegd kan worden over de tendens.

natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

16

Figuur 3 Twee voorbeelden van gemeenten waar het percentage aangeplante groene bomen per periode toenam 100% 90%

Deventer

80%

Haarlem

70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 2000-2003

2004-2007

2008-2011

2012-2015

2016-2019

2020-2023

Aanplant van soorten van de zwarte lijst Het percentage aangeplante bomen van de zwarte lijst laat bij de meeste gemeenten sinds 2000 geen duidelijke toe- of afname zien. De percentages zijn bij bijna alle gemeenten laag. Dit betekent dat steeds een gelijk aandeel van de aangeplante bomen een soort van de zwarte lijst is. Het is dus aannemelijk dat de geanalyseerde gemeenten niet alle soorten op de zwarte lijst identificeren als onwenselijk. In figuur 4 staan hiervan drie voorbeelden. • In Nijmegen blijft het percentage bijvoorbeeld tussen de 3 en 6 procent. Er komen geen soorten van de zwarte lijst voor in de top 5 van deze gemeente. • In Venlo blijft het percentage tussen de 1 en 3 procent. Daarvan zijn de meest voorkomende soorten de Amerikaanse eik (Quercus rubra) en de valse acacia (Robinia pseudoacacia). • Hoewel in Leiden een afname te zien is in het percentage aanplant van soorten van de groene lijst, plant de gemeente al jaren weinig bomen van de zwarte lijst aan. In de laatste jaren (2020-2023) werden er maar vier stuks (1,5 procent) geplant: twee krentenboompjes (Amelanchier lamarckii) en twee witte abelen (Populus alba). • Gemiddeld was het percentage soorten van de zwarte lijst bij de gemeenten 4 procent in de meest recente periode (2020-2023). Dit is gelijk aan het gewogen gemiddelde van alle perioden samen.

Dit wijst er ook op dat het percentage aangeplante bomen van de zwarte lijst de afgelopen jaren niet afneemt. Figuur 4 Drie voorbeelden van gemeenten waar het percentage aangeplante zwarte bomen per periode geen duidelijke toe- of afname heeft 10% 8% 6% Leiden

4%

Nijmegen Venlo

2% 0% 2000-2003

2004-2007

2008-2011

2012-2015

natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

2016-2019

2020-2023

17

Een enkele gemeente laat een voorzichtige toe- of afname zien in het percentage aangeplante zwartelijstsoorten tussen 2000 en 2023. In figuur 5 staan hiervan twee voorbeelden. • In Zoetermeer stijgt het percentage van 2 procent (2000-2003) naar 6 procent (2020-2023). Maar ook daar zijn de aantallen laag en is er geen sprake van een duidelijke stijgende trend. De meest voorkomende soort van de zwarte lijst in deze gemeente is de Canadese populier (Populus ×canadensis). • Datzelfde geldt voor de afname zoals bijvoorbeeld in Alphen aan den Rijn, waar het percentage zakt van 6 procent (2000-2003) naar 2 procent (2020-2023). Ook hier is de Canadese populier de meest voorkomende soort van de zwarte lijst: met 1.546 stuks komt deze soort voor in de top 5 meest voorkomende soorten van deze gemeente. Figuur 5 Twee voorbeelden van gemeenten waar het percentage aangeplante zwarte bomen tussen de eerste en laatste periode toe- of afnam 10% 8% 6% Alphen ad Rijn

4%

Zoetermeer 2% 0% 2000-2003

2004-2007

2008-2011

2012-2015

2016-2019

2020-2023

Uitschieters soorten van de zwarte lijst Er zijn ook gemeenten die in een periode een opvallende uitschieter van aangeplante bomen van de zwarte lijst hebben. In figuur 6 staan hiervan twee voorbeelden. • In de gemeente Haarlemmermeer is bijvoorbeeld 16 procent van alle bomen die in de periode 20162019 werden geplant, een soort van de zwarte lijst. Er werden in die periode 943 bomen van de zwarte lijst aangeplant; 817 daarvan waren Canadese populieren (Populus ×canadensis). • Ook Groningen lijkt een uitschieter te hebben van 10 procent in 2020-2023. Omdat in deze periode slechts 109 bomen zijn geplant, is dit echter moeilijker te vergelijken met de andere periodes. Van de 109 nieuwe bomen zijn 11 stuks een vederesdoorn (Acer negundo), een soort van de zwarte lijst. Figuur 6 Twee voorbeelden van gemeenten waar het percentage aangeplante zwarte bomen een uitschieter had in een bepaalde periode 20%

15%

10% Haarlemmermeer Groningen 5%

0% 2000-2003

2004-2007

2008-2011

2012-2015

natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

2016-2019

2020-2023

18

Categorie ‘onbekend’ Van veel gemeenten zijn (bijna) alle boomsoorten bekend, waardoor we goed inzicht hebben in wat een gemeente aanplant. Sommige gemeenten hebben echter een grote categorie ‘onbekend’, waardoor het lastiger is inzicht te krijgen in de trends. Hieronder een aantal opvallende resultaten van specifieke gemeenten. • Van de gemeenten Amersfoort en Arnhem zijn (afgerond) 0 procent van alle bomen in de dataset onbekend. • In Leeuwarden en Nijmegen is de categorie onbekend vooral groot in de laatste jaren (2020-2023): resp. 61 en 30,5 procent. Het is mogelijk dat deze data nog worden aangevuld. • Sommige gemeenten hadden echter ook in andere periodes een hoog percentage onbekend, zoals Delft, Eindhoven en Zaanstad. Deze factor maakt het lastig om uitspraken te doen over toe- of afnames van groene- en zwartelijstsoorten, en om inzicht te krijgen in het aanplantbeleid met betrekking tot biodiversiteit.

Trends in aantallen geplante bomen Opvallend is dat in veel gemeenten sinds 2000 sprake is van een afname in het aantal geplante bomen per periode. In elke gemeente werden wel in elke periode nieuwe bomen aangeplant. Bij sommige was het aantal in de laatste periode echter lager dan in eerder perioden. In figuur 7 staan hiervan zes voorbeelden. • In bijvoorbeeld Breda, Groningen, Amersfoort en Utrecht was sprake van een afname in het aantal geplante bomen per periode. • In Tilburg zijn in de periode 2020-2023 slechts 63 nieuwe bomen geplant. • In Zaanstad zijn in dezelfde periode slechts 44 nieuwe bomen geplant. Figuur 7 Voorbeelden van gemeenten waar het aantal geplante bomen per periode afnam 25000 20000 15000 2000-2003 2004-2007

10000

2008-2011 2012-2015

5000

2016-2019 2020-2023

0 Amersfoort

Breda

Groningen

Utrecht

Tilburg

Zaanstad

Een enkele gemeente liet een toename zien in het aantal geplante bomen per periode. Die staan in figuur 8. • Dit was het geval in Nijmegen: in de periode 2000-2003 werden er 2.897 bomen geplant en in de periode 2020-2023 4.183. • Dit geldt ook voor Rotterdam. Het aantal aangeplante bomen steeg van 9.759 (2000-2003) naar 12.136 (2020-2023).

natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

19

Figuur 8 Voorbeelden van gemeenten waar het aantal geplante bomen per periode toenam 25000 20000 15000 2000-2003 2004-2007

10000

2008-2011 2012-2015

5000

2016-2019 2020-2023

0 Nijmegen

Rotterdam

Waarschijnlijk hebben deze verschillen te maken met stadsontwikkeling en aanleg van bijvoorbeeld nieuwe wijken en parken. Uit de data is niet af te leiden of het totale aantal bomen in de openbare ruimte in de onderzochte gemeenten toeof afneemt. De plantdatum is in veel gevallen bekend, maar niet of er bomen zijn gekapt, verplaatst of dat de openbare ruimte van een gemeente is toegenomen door bijvoorbeeld een fusie met een andere gemeente of door herinrichting.

Top 5 bomen per gemeente Van elke gemeente staat in bijlage 4 ook de top 5 meest voorkomende bomen. Hieruit blijkt dat acht gemeenten relatief veel groene bomen hebben en daardoor alleen soorten van de groene lijst in de top 5 hebben staan: Amersfoort, Apeldoorn, Den Haag, Groningen, Nijmegen, Venlo, Zoetermeer en Zwolle. Daarnaast blijkt dat acht andere gemeenten relatief veel Canadese populieren (Populus ×canadensis) en Amerikaanse eiken (Quercus rubra) hebben in de openbare ruimte: Alkmaar, Almere, Alphen aan den Rijn, Deventer, Dordrecht, Ede, Haarlemmermeer en Rotterdam. De Canadese populier en Amerikaanse eik zijn beide soorten van de zwarte lijst die bij deze acht gemeenten voorkwamen in de top 5 van meest voorkomende bomen. Hoewel Den Bosch het hoogste aandeel soorten van de zwarte lijst heeft (7 procent), komt geen soort van de zwarte lijst terug in de top 5. Dit komt doordat er relatief veel soorten in kleine aantallen voorkomen in de gemeente.

Diversiteit van bomen Het aantal verschillende soorten per gemeente verschilt. Zo heeft Amsterdam 655 verschillende soorten terwijl Breda, Dordrecht en Zaanstad alle drie minder dan 200 verschillende soorten hebben (resp. 189, 196 en 163). Maar niet alleen het aantal soorten is van belang, ook de aantallen per soort zijn belangrijk. Als één of een paar soorten in grote aantallen voorkomen, zijn ze dominant in het bomenbestand en is de diversiteit laag. Zoals eerder beschreven kan voor het realiseren van diversiteit in het boombestand de 10-20-30 vuistregel worden aangehouden: niet meer van 10 procent van dezelfde soort, 20 procent van hetzelfde geslacht en 30 procent van dezelfde familie (Kendal et al., 2014). In dit onderzoek hebben we voornamelijk informatie op soortniveau. In totaal zijn er 19 gemeenten met meer dan 10 procent van de bomen van dezelfde soort. Bij de overige 9 gemeenten zijn alle soorten onder de 10 procent: Alkmaar, Almere, Amsterdam, Arnhem, Delft, Den Haag, Haarlem, Rotterdam en Zoetermeer. De diversiteit is nog verder onderzocht aan de hand van de meest voorkomende soorten per gemeente. Er is onderzocht hoeveel soorten samen 50 procent van het totale aantal bomen vertegenwoordigen. Hoe hoger dit getal, hoe lager de aantallen per boomsoort. Dit is een indicatie voor een hogere diversiteit, omdat niet één of een paar soorten de overhand hebben.

Als wel één of meerdere soorten in grote aantallen voorkomen, is dit getal lager. Dit is dus een indicatie van een lagere diversiteit in het bomenbestand. De resultaten van deze analyse staan per gemeente weergegeven in tabel 5. Hieronder staan een paar resultaten toegelicht. natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

20

• Ede en Deventer hebben vergeleken met de andere gemeenten de laagste diversiteit. In Ede bestaat meer dan de helft van de bomen uit slechts drie soorten, en in Deventer uit vier soorten. In deze gemeenten zijn zomereiken en beuken dominant. Bij beide is ongeveer een derde van de bomen een zomereik (Quercus robur), resp. 35,8 en 32,3 procent. De soort die daarna het meest voorkomt is de beuk (Fagus sylvatica), resp. 10,1 en 9,6 procent. • In de gemeente Rotterdam zijn de aantallen per boomsoort meer gelijkwaardig verdeeld en zijn er geen dominante soorten te onderscheiden. Rotterdam heeft 344 soorten op 166.949 bomen; 50 procent van de bomen wordt gevormd door 15 soorten. • Niet alleen een grote gemeente zoals Rotterdam heeft een divers bomenbestand, ook in kleinere gemeenten zoals Almere is een vergelijkbaar beeld te zien. Almere heeft 109.350 bomen en in totaal 245 soorten. 50 procent van de bomen wordt gevormd door 13 soorten. • Ook de grootste gemeente, Amsterdam, heeft een relatief hoge diversiteit in boomsoorten. 50 procent van de bomen in Amsterdam wordt gevormd door 12 soorten. In totaal heeft Amsterdam de meeste verschillende boomsoorten. Tabel 5 Het aantal boomsoorten die 50% van de bomen vertegenwoordigen per gemeente Gemeente

Aantal soorten die

Gemeente

Aantal soorten die

50% van de bomen

50% van de bomen

vertegenwoordigen

vertegenwoordigen

Alkmaar

9

Eindhoven

9

Almere

13

Groningen

7

Alphen aan den Rijn

11

Haarlem

13

Amersfoort

8

Haarlemmermeer

10

Amsterdam

12

Leeuwarden

8

Apeldoorn

5

Leiden

8

Arnhem

12

Nijmegen

10

Breda

7

Rotterdam

15

Delft

10

Tilburg

8

Den Bosch

11

Utrecht

9

Den Haag

14

Venlo

6

Deventer

4

Zaanstad

11

Dordrecht

7

Zoetermeer

12

Ede

3

Zwolle

8

natuur & Milieu | Bomen voor Biodiversiteit - december 2023

21

Conclusies en aanbevelingen Conclusies Dit onderzoek biedt inzicht in de aanwezigheid en aanplant van bomen met meerwaarde voor biodiversiteit (groene lijst) en invasieve exoten (zwarte lijst) in grote steden. Ook biedt het inzicht in het plantbeleid van gemeenten. Uit de analyse blijkt dat driekwart van de bomen uit de datasets soorten zijn die op de groene lijst voorkomen. Alle gemeenten hebben een percentage bomen van de groene lijst van 50 procent of meer. Het hoogste percentage ligt zelfs op 81 procent. Veelvoorkomende soorten van de groene lijst zijn onder andere de zomereik (Quercus robur) en de es (Fraxinus excelsior). Een klein deel van de bomen zijn soorten die op de zwarte lijst voorkomen, gemiddeld 4 procent per gemeente. De meest voorkomende soort van de zwarte lijst is de Canadapopulier (Populus ×canadensis). Dat de data uitwijzen dat gemeenten vooral bomen aanplanten met meerwaarde voor de biodiversiteit, is positief. Na analyse van individuele gemeenten blijkt echter wel dat de meeste gemeenten de recente jaren een afname laten zien van het percentage aangeplante bomen van de groene lijst. Er worden daar in verhouding dus steeds minder bomen van de groene lijst aangeplant. In een enkele gemeente is een voorzichtige toenemende trend te zien, maar in geen enkele gemeente is de trend zeer duidelijk stijgend.

Gemiddeld daalt het percentage geplante bomen van de groene lijst in de periode 2020-2023 naar 65 procent. Het is dus aannemelijk dat er in het plantbeleid van de onderzochte gemeenten niet specifiek wordt aangestuurd op toename van bomen met meerwaarde voor biodiversiteit. Hoewel het percentage bomen van soorten van de zwarte lijst laag is, komen ze voor in de top 5 van meest aanwezige bomen van 8 gemeenten. Daarnaast is in het percentage aangeplante bomen van de zwarte lijst geen duidelijke dalende trend te zien; gemiddeld is dat ook in de meest recente periode 4 procent. In verhouding worden er dus elk jaar ongeveer evenveel bomen van de zwarte lijst aangeplant. Het is daarom aannemelijk dat een aantal soorten van de zwarte lijst door gemeenten nog niet worden geïdentificeerd als onwenselijk en het beleid niet aanstuurt op het vermijden van deze soorten. Het gaat dan voornamelijk om de Canadapopulier (Populus ×canadensis), valse acacia (Robinia pseudoacacia) en de Amerikaanse eik (Quercus rubra). Er zijn zelfs een paar gemeenten die de hemelboom (Ailanthus altissima), die sinds 2019 op de Europese Unie-lijst staat, in 2023 nog hebben geplant. Qua diversiteit in het bomenbestand zijn ook grote verschillen te zien tussen gemeenten. Er zijn gemeenten waar meer dan een derde van de bomen van één soort is en waar de diversiteit laag is.