RIS317941 Bijlage 1 - Visiedocument Nieuwe Eschermuseum

Nieuw Eschermuseum in de voormalige Amerikaanse Ambassade 15 februari 2024 — versie 1

Visiedocument opgesteld door Stichting Escher Collectie

Inhoud Inleiding p. 003

Escher in Het Paleis p. 004

De Amerikaanse Ambassade p. 005

Escher introductie

Escher Experience

Hoofdthema 1 – De werkelijkheid

Breuer/Bauhaus/ Ambassadetentoonstelling

p. 009

p. 010

Hoofdthema 2 – Metamorfose p. 011

Escher in de Amerikaanse Ambassade p. 006

Het nieuwe museum p. 007

Hoofdthema 3 – Spelen met ruimte

p. 015

p. 016

Educatie(lab) p. 017

Conclusie p. 018

p. 012

Hoofdthema 4 – Oneindigheid p. 013

Voor wie maken we het nieuwe Eschermuseum (doelgroepen) p. 008

Tentoonstellingsprogramma: Tijdelijke tentoonstellingen p. 014

soda_februari 2024_p2

Inleiding “Weet u zéker, of een vloer niet tevens een plafond kan zijn?” – M.C. Escher Trappen die oneindig doorlopen, vogels die in vissen veranderen, twee handen die elkaar tekenen. Wat je ziet kan niet. Dat is het gevoel dat je bekruipt als je naar een prent van Maurits Cornelis Escher kijkt. Escher speelt, verwart, verleidt, kraakt je hersenen. Hij stuurt je oog en geeft je een andere blik op de wereld. Blijf je langer kijken, dan komt er een moment dat je begrijpt wat je ziet. Aha! Om dit plezier draait het in zijn werk. M.C. Escher is een van de bekendste grafische kunstenaars ter wereld. Gedurende zijn leven maakt hij 448 litho’s, houtsneden en houtgravures en meer dan 2000 tekeningen en schetsen waarin hij speelt met architectuur, perspectief en onmogelijke ruimtes. Op meesterlijke wijze weet hij een blanco vel papier om te toveren tot oneindige werelden. Zijn optische illusies en virtuoze metamorfoses inspireren wereldwijd mensen van alle leeftijden. Escher laat ons zien hoe wonderlijk en fascinerend de werkelijkheid is. In een tijd waarin we ons steeds meer in virtuele en digitale werelden bevinden, blijft zijn ambachtelijke werk – vol virtuele werelden – actueel. In Den Haag is het werk van Escher altijd te zien. Voorheen in Kunstmuseum Den Haag, sinds 2002 in Escher in Het Paleis.

Dat maakt Den Haag de enige plek op de wereld waar Eschers werk doorlopend voor publiek toegankelijk is. En of dat nog niet bijzonder genoeg is: de collectie, in eigendom van de gemeente Den Haag, is bovendien de grootste museale Eschercollectie ter wereld. Al zijn hoogtepunten en thema’s zijn ruim vertegen-

woordigd in deze verzameling. Den Haag is zo al decennialang dé stad van Escher. En de belangstelling voor de kunstenaar en zijn werk groeit en groeit. Tentoonstellingen in binnen- en buitenland trokken het afgelopen decennium recordaantallen aan bezoekers. De Eschertentoonstelling in Schotland bijvoorbeeld was in dat land de best bezochte tentoonstelling ooit op een tentoonstelling over Vincent van Gogh na. In Brazilië was de Eschertentoonstelling de best bezochte tentoonstelling ter wereld als je het bezoekersaantal deelt door het aantal dagen dat de tentoonstelling te zien was. Hoogtepunten die in internationale media breed zijn uitgemeten. De werken op papier weten ook op veilingen records te breken. Den Haag beheert met de Eschercollectie dus een absolute schat! Bovendien vormt Escher samen met Rembrandt, Vermeer, Van Gogh en Mondriaan de ‘Big 5’: de vijf Nederlandse kunstenaars waarmee het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) in het buitenland ons land ‘verkoopt’. De groeipotentie van Escher is groot. Daarmee heeft de stad Den Haag met Escher een sterk merk in handen. De afgelopen jaren ontwikkelde Escher in Het Paleis zich tot een belangrijke speler in het culturele aanbod van het centrum van Den Haag.

Met beperkte middelen, een klein team en zonder veel actieve pr en marketing groeit het bezoekersaantal lineair, namelijk jaarlijks met een indrukwekkend percentage van 20%: bezochten in 2007 nog 70.000 mensen Escher in Het Paleis, in 2023 werden er maar liefst 187.000 bezoekers verwelkomd. Als het aan de bezoekers ligt, is de grens nog lang niet bereikt. Voor zowel reguliere bezoekers als het onderwijs. Met name van de laatste groep – van basisscholen tot voortgezet onderwijs, MBO, HBO en WO-onderwijs – blijft de vraag naar rondleidingen en educatie groeien. Dat Escher die rol vervult, is een groot goed. Zijn werk prikkelt de nieuwsgierigheid, schenkt je een beleving en geeft nieuwe inzichten. Dat geldt voor jong en oud. Met het Escher-jubileumjaar nog vers is het geheugen, heeft Den Haag ervaren hoe geliefd Escher is. Escher in Het Paleis kende in 2023 zowel zijn drukste dag als drukste week en óók was dit het drukste jaar ooit sinds de opening in 2002. Escher werd omarmd door tientallen (culturele) Haagse partners en is zo nog meer een onmisbaar deel van het Haagse DNA geworden. Honderden schoolkinderen uit alle stadsdelen van Den Haag werkten in 2023 mee aan de Megamorfose: een gigantisch kunstwerk geïnspireerd op de Metamorphose-werken van Escher. Het resultaat was te zien in het Atrium in het stadhuis.

Het succes van het Escher-jubileumjaar heeft duidelijk gemaakt welke potentie de kunstenaar heeft op alle niveaus voor de stad: van het bereiken van diverse doelgroepen tot het maken van grootschalige tentoonstellingen als Escher – Andere wereld in Kunstmuseum Den Haag, van brede participatie tot internationale bezoekersaantallen. Een succesverhaal dus. Echter, er is ook een keerzijde. De huidige locatie kent veel beperkingen waardoor verdere groei niet mogelijk is. In zowel het volume van het gebouw als de beleving voor de bezoekers zit weinig rek. Dat geldt ook voor de klimaatomstandigheden, die voor de grote hoeveelheid bezoekers tijdens piekuren niet toelaatbaar zijn. Met inmiddels zo’n 187.000 bezoekers per jaar verdeeld over 800 m2 tentoonstellingsruimte bloeit Escher in Het Paleis als nooit tevoren, maar loopt de organisatie dus meer dan ooit tegen grenzen aan.  Foto: Escher maakt een druk van Ruiter (1946) Ò M.C. Escher, Relativiteit (1953) soda_februari 2024_p3

Escher in Het Paleis Het Paleis aan het Lange Voorhout – het voormalige winterpaleis van Koningin-Moeder Emma – is lange tijd een knus onderkomen geweest. Echter, voor de nationale en internationale bezoekersstromen die het museum inmiddels trekt, is het monumentale pand een belemmering geworden. Binnen is slechts aandacht en ruimte voor 10% van Eschers creatieve nalatenschap. Naast de vaste presentatie is er nauwelijks ruimte voor tijdelijke tentoonstellingen, terwijl hiermee juist verdieping kan worden gegeven aan het werk van Escher. Tijdelijke tentoonstellingen geven liefhebbers en stadsgenoten een reden vaker terug te komen, zoals in het Van Gogh Museum wordt ervaren: de tijdelijke tentoonstellingen, die altijd een link met Van Gogh hebben, trekken veel herhaalbezoek. Een belemmering vormt ook de toegankelijkheid, zeker voor mensen met een lichamelijke beperking: voor hen is het niet mogelijk zelfstandig het gebouw te betreden en in de lift passen geen grote rolstoelen. Dit betekent dat Escher in Het Paleis formeel een niet-toegankelijke publiekslocatie is. De beperkingen leiden tot soms pijnlijke keuzes, ook op de afdeling Educatie waar steeds vaker grote schoolklassen niet ontvangen kunnen worden vanwege het ruimtegebrek. Meer dan 1.000 bezoekers per dag gaat ten koste van de museale beleving en is niet goed mogelijk in het huidige pand.

Bij 60 leerlingen per uur ligt momenteel ook de grens. Gedurende vakanties is het soms zo druk dat bezoekers niet meer kunnen genieten van hun museumbezoek. Lezingen kunnen slechts door max. 60 personen bijgewoond worden, wat een ongewenste hoge entreeprijs tot gevolg heeft om uit de kosten te komen. Om een te grote toeloop van bezoekers te voorkomen, zeker in de vakantieperiodes, is de Museumkaart niet geldig in Escher in Het Paleis. Dit alles past niet bij het beeld dat je wenst van een populair museum van een van de bekendste Nederlandse kunstenaars. De huidige klimaatinstallatie maakt gebruik van de al aanwezige schoorsteenkanalen in het monumentale pand. Daarmee is de totale capaciteit van de installatie gelimiteerd. Verbetering kan alleen door fundamentele ingrepen in het gebouw. Voor de beperkte capaciteit van de installatie en de huidige regels rondom het tonen van grafiek wordt er daarom noodgedwongen voor een groot deel gewerkt met facsimile’s, welke worden afgewisseld met originele Escherprenten. Om op vele niveaus door te kunnen groeien heeft de Eschercollectie een ander huis nodig. En laat even verderop op het Lange Voorhout nou net dat droomhuis staan: de voormalige Amerikaanse Ambassade van Bauhausarchitect Marcel Breuer.

Ö Escher in Het Paleis, façade Ò Tentoonstellingsruimte Escher in Het Paleis Ô Escher - Andere wereld in Kunstmuseum Den Haag

Het succesvolle Escher-jubileumjaar 2023 kan worden gezien als een extra bevestiging dat de verhuizing naar de voormalige Amerikaanse Ambassade geen droom hoeft te blijven. In deze visie schetst de Stichting Escher Collectie de ambities van een nieuw Nederlands Eschermuseum van wereldformaat.

soda_februari 2024_p4

De Amerikaanse Ambassade Al enkele jaren maakt de gemeente Den Haag zich sterk om Escher in Het Paleis in vernieuwde vorm te verplaatsen naar deze plek. Met een culturele publiekstrekker als een volwaardig Eschermuseum wordt niet alleen de beleving van het Museumkwartier versterkt, maar van de hele binnenstad. In het Museumkwartier zijn weinig gebouwen geschikt voor een dergelijke functie. Maar het is niet alleen de ideale locatie die de voormalige Amerikaanse ambassade zo uitermate geschikt maakt voor het nieuwe Eschermuseum. Het gebouw zelf, ontworpen door Bauhausarchitect Marcel Breuer (1902-1981), heeft ook een inhoudelijke link met Escher. Breuer lijkt voor zijn trapeziumvormige ramen en gevelplaten geïnspireerd te zijn door de Metamorphose-werken van Escher. Het tentoonstellen van het oeuvre van Escher in dit gebouw belooft zo de perfecte symbiose tussen architectuur en collectie. Escher en Breuer zijn tijdgenoten; geometrische vormen, patronen, ritme, herhaling, doorkijkjes, kristallen, geheimzinnigheid en verrassingen zien we bij beiden terug. En de precisie, helderheid en ultieme zuiverheid die Breuer toepast en ook de Bauhausstijl kenmerkt, zien we terug in het werk van Escher. Escher is een kunstenaar die ook met zuivere precisie tot de kern komt. Alles in zijn werk is gerelateerd aan het doel hij wil bereiken.

Het Eschermuseum in de Ambassade biedt de kans de stad op vele punten te versterken: cultureel, sociaal maatschappelijk, economisch, stedenbouwkundig en op het gebied van werkgelegenheid. Escher in de Ambassade zal ook het imago en de bekendheid van de stad Den Haag een stevige impuls geven. Door hier het Eschermuseum te realiseren kan de stad de komende decennia dus meerdere stappen vooruit maken.

Ö Amerikaanse Ambassade, binnentuin met aula Ò Amerikaanse Ambassade, aula interieur soda_februari 2024_p5

Escher in de Amerikaanse Ambassade Een nieuw gebouw biedt een unieke mogelijkheid om het verhaal van Escher en zijn kunst en wat hem zo fascinerend maakt voor grote groepen bezoekers te vertellen. De presentatie zal zich richten op het levensverhaal van Escher en een verdieping bieden op zijn kunst. Daarbij wordt zijn werk in een bredere kunsthistorische context geplaatst. Belangrijk bij een bezoek aan het nieuwe museum is de unieke ervaring voor de bezoekers. Escher spreekt zó enorm tot de verbeelding bij grote groepen mensen door de onmogelijkheid van zijn werken. Je denkt dat iets niet kan, maar Escher doet je twijfelen en laat zien dat het onmogelijk geachte tóch mogelijk blijkt te zijn, alleen weet je nog niet hoe. Deze fascinatie zal terugkeren in de opzet van de presentaties: in de getoonde werken van Escher, in zijn inspiratiebronnen, in zijn voorgangers en navolgers en in hedendaagse kunst waarvoor het werk van Escher als inspiratiebron heeft gediend. Deze brede inhoudelijke benadering van Escher, in combinatie met experienceachtige elementen en werk van hedendaagse kunstenaars, geeft bezoekers een onvergetelijke ervaring. De presentatie van zijn kunst in de Amerikaanse Ambassade van Marcel Breuer is niet zomaar. De architectuur van Breuer en het oeuvre van Escher sluiten goed op elkaar aan.

Een Eschermuseum in het gebouw van Breuer is een absolute meerwaarde voor zowel de kunst van Escher als de architectuur van Breuer. Beiden versterken elkaar. Breuer zal dan ook onderdeel zijn van het te vertellen verhaal in het museum.

Ö M.C. Escher, Dag en nacht (1938)  Amerikaanse Ambassade, façade soda_februari 2024_p6

Het nieuwe museum Door de prominente ligging op de hoek van het Lange en Korte Voorhout zal het gebouw dat door de Haagse bevolking nooit omarmd werd transformeren tot een absolute blikvanger. Het nieuwe Eschermuseum op deze plek zal zorgen voor nieuwe bezoekersstromen en levendigheid in het Museumkwartier en functioneren als een aangenaam schakelgebied tussen belangrijke winkelstraten in de binnenstad. Waar het gebouw nu door veel mensen als ‘een gesloten blok’ wordt ervaren, zal het door de vestiging van het Eschermuseum een dynamische plek worden.

“Ik zou een tweede leven kunnen vullen met het werken aan mijn prenten.” – M.C. Escher

Eenmaal binnen markeert een visuele en experience-achtige ‘wow’-beleving de entree. Deze interactieve ervaring voelt bijna fysiek: als bezoeker ben je meteen dichtbij Escher. Welkom in Escher in de Ambassade! Nog voor de kassa en ticketcontrole biedt het Eschermuseum al een aantal aantrekkelijke functies: horeca, een winkel, auditorium en toegang tot vergader- en evenementenruimten. Het Museumcafé, dat speels is vormgegeven met ‘Escheriaanse elementen’, heeft een breed toegankelijke kaart en voldoende zitgelegenheid. Het biedt bovendien een aantrekkelijk uitzicht op het Lange Voorhout. Onderzocht wordt nog of de horecagelegenheid langere openingstijden krijgt dan het museum. Ten behoeve van events die ‘s avonds plaatsvinden in het museum zal dit zeker gewenst en mogelijk moeten zijn. Of het ‘s avonds ook voor gasten van buiten toegankelijk wordt, is nog een punt van overweging. Het is niet de bedoeling een concurrent te worden voor de omliggende horeca. De levendigheid die de ambassade zal uitstralen zorgt voor een definitieve afrekening met het gesloten karakter van de Amerikaanse Ambassade. De museumwinkel biedt een breed aan Escher gerelateerd assortiment. De winkel is ook toegankelijk voor niet-museumbezoekers.

Een nieuw auditorium, waarin openingen, lezingen, films en andere evenementen kunnen plaatsvinden, is flexibel in te richten en kan ook als congres/borrel/dinerlocatie voor grote gezelschappen worden gebruikt. Doordat Escher in Het Paleis de laatste jaren steeds meer aanvragen krijgt van partijen die in de specifieke ambiance van Escher iets willen organiseren, worden representatieve ruimten meegenomen in het ontwerp. Dat maakt Den Haag een aantrekkelijke evenementenlocatie in het hart van het stadscentrum rijker. Het creatieve erfgoed van Escher, waarin perspectief, transformatie en transitie centrale thema’s zijn, sluit perfect aan bij Den Haag als stad van vrede en recht, en bij het naastgelegen Binnenhof waar dagelijks politieke beslissingen worden genomen. Escher leert je goed te kijken én op een andere manier naar de werkelijkheid te kijken. Escher communiceert met de kijker. Zijn werk verrast en verrijkt en is altijd een ervaring. In het nieuwe Eschermuseum zal die ervaring ook fysiek kunnen zijn. Als bezoeker ga je in het nieuwe Eschermuseum de veelzijdigheid van het leven en werk van de kunstenaar Escher ervaren. De hoofdtentoonstelling De werelden van Escher is een

verrassende reis langs Eschers belangrijkste thema’s en de prenten die daarbij passen. Deze vormen de rode draad van het nieuwe museum. De thema’s bieden de gelegenheid om Eschers werk soms intiem en soms groots te presenteren, om zijn vakmanschap en de verbinding van zijn werk met wiskunde breed voor het voetlicht te brengen, om zijn inspiratiebronnen te presenteren, maar ook om interessante inhoudelijke ‘uitstapjes’ te maken naar hedendaagse kunst. Later in dit plan zijn voorbeelden van mogelijke thema’s te vinden. De invloed die Escher heeft gehad op hedendaagse kunstenaars en de betekenis van zijn werk voor de hedendaagse kunst vormt een nadrukkelijk onderdeel van het nieuwe museum. Om de uniekheid en bijzonderheid van zijn werk te begrijpen, is een integrale opzet en benadering van een brede presentatie het uitganspunt. In de loop van de reis door leven en werk van Maurits Cornelis Escher beleef je stapsgewijs verschillende lagen. Deze reis is, net als het leven zelf, een metamorfose. Een belangrijk aandachtspunt in de ontwikkeling van het nieuwe Eschermuseum is de manier waarop je bezoekers zowel een inhoudelijke als levendige ervaring meegeeft; een goede balans hierin is onontbeerlijk voor een geslaagd museumbezoek. Je wilt mensen betoveren, maar niet overprikkelen. Een bezoek moet behapbaar blijven.

Door de gekozen indeling kan de bezoeker eigen keuzes maken in het aanbod en na het afsluiten van een bepaald onderdeel besluiten dat het genoeg is, om een andere keer nog eens terug te komen.

Escher en hedendaagse kunst

De thema’s van Escher zullen in het nieuwe Eschermuseum ook een verbinding maken met het nu, via hedendaagse kunstwerken. Hierin liggen speelse, spectaculaire en verdiepende lagen ontsloten. Deze werken vergroten het betreffende thema uit. Waar de prenten van Escher klein van formaat en gedetailleerd zijn, kunnen de hedendaagse werken door hun omvang groter zijn en zullen om een hogere ruimte in het gebouw vragen. Een variatie in hoge en lage ruimten is dan ook noodzakelijk in het nieuwe gebouw: voor het werk van Escher zijn ruimten zonder daglicht geschikt,voor de hedendaagse kunstwerken zal dit flexibel kunnen zijn. Uniek aan de toevoeging van hedendaagse kunstwerken is dat ze inhoudelijk aan Escher te verbinden zijn, maar tegelijkertijd óók op zichzelf staan. De combinatie zorgt in eerste instantie voor verdieping en uitvergroting. Wie meer van het grote effect houdt dan van de kleine details kan hier zijn hart ophalen en tóch de intrinsieke kracht van Escher meekrijgen. Deze toevoeging was nooit mogelijk in Escher in Het Paleis, maar zorgt in de ambassade ervoor dat je een bredere beleving kunt aanbieden zonder de inhoud te verliezen.

 Tomás Saraceno soda_februari 2024_p7

Voor wie maken we het nieuwe Eschermuseum (doelgroepen) Het werk van Escher is voor iedereen toegankelijk, maar dan ook écht voor iedereen. Welke kunstenaar trekt zo’n breed, divers en internationaal publiek aan: van scholier tot academicus, van Hagenees tot internationale toerist. Escher biedt iedereen een ingang: mensen van alle leeftijden. Ook heeft Den Haag veel tijdelijke bewoners: expats die een aantal jaren in de stad wonen en dan weer verder gaan. Ook zij vormen een belangrijke doelgroep. Zowel alfa als bèta-georiënteerde bezoekers. Zowel kunstliefhebbers als kunstenaars. Wetenschappers zien Escher als een unieke schakel tussen kunst en wiskunde. Wiskundigen zijn onder de indruk van het ongrijpbare en het technische, dat je door te puzzelen gaat zien wat Escher doet. Daarnaast spreekt Escher ook de niet-ervaren museumbezoeker aan. Het werk van Escher is zowel intelligent als laagdrempelig. Wie kijkt, verbaast zich. Ongeacht je achtergrond. Dit maakt het Eschermuseum tot zowel een ‘museum voor beginners’ als een museum voor de ervaren museumbezoeker. Uiteraard is het nieuwe Eschermuseum er ook voor het onderwijs, van basisschool tot studenten en (inter)nationale onderzoekers. Voor het onderwijs worden speciale programma’s aangeboden.

In het nieuwe Eschermuseum is meer ruimte om verschillende doelgroepen naast elkaar te ontvangen, zoals grotere groepen scholieren en reguliere bezoekers. Nu ligt de grens bij 60 scholieren per uur. Door uitbreiding van het educatieaanbod én de meer beschikbare ruimte zullen naast schoolkinderen ook volwassenen tegelijkertijd deel kunnen nemen aan de verschillende educatieve programma’s. Lees hier meer over onder het kopje Educatie(lab). Voor elke groep zal een educatieaanbod ontwikkeld worden.

Ò Escher in Het Paleis, Metamorphose III  Escher in Het Paleis, schoolbezoek  Escher in Het Paleis, voelobjecten voor bezoekers met een visuele beperking

Ook een belangrijke doelgroep is de zakelijke markt. De laatste jaren stijgt de vraag vanuit het bedrijfsleven, ministeries en andere partijen die bijeenkomsten in de ambiance van Escher willen organiseren. Daarvoor zijn de faciliteiten in Escher in Het Paleis beperkt. In het nieuwe Eschermuseum zal er meer mogelijk zijn. Om breed toegankelijk te kunnen zijn, zullen kortingskaarten geldig worden. Zoals de Museumkaart, maar ook reeds geldige kortingskaarten voor studenten en jongeren (CJP) en de Ooievaarspas.

soda_februari 2024_p8

Escher introductie De tentoonstelling start met een introductie over Escher: wie was hij, hoe kwam hij tot zijn wereldberoemde prenten en waarom is hij zo geliefd?

Daarna drukt hij nog wel eens ouder werk af, maar hij maakt geen nieuwe prenten meer. M.C. Escher overlijdt op 27 maart 1972 in het Diakonessehuis te Hilversum.

Maurits Cornelis Escher wordt op 17 juni 1898 geboren in Leeuwarden en groeit grotendeels op rondom Arnhem. Hij is geen goede student en haalt zijn eindexamen niet. Na een paar omzwervingen belandt hij op de School voor Bouwkunde en Sierende Kunsten in Haarlem. Daar stapt hij in 1919 over van bouwkunde naar grafiek, gestimuleerd door zijn leraar grafische technieken Samuel Jessurun de Mesquita. Hij heeft een grote invloed op de jonge Escher. In zijn vroege werk kiest hij voor een breed scala aan traditionele onderwerpen. Zo verkent hij zijn talent in houtsneden en litho’s van personen, landschappen en stadsgezichten. Na het afronden van zijn opleiding reist hij door Zuid-Europa. Hij wordt verliefd op Italië en het landschap, en op de Zwitsers-Russische Jetta Umiker. Na hun huwelijk in 1924 vestigt het kersverse stel zich in Rome, van waaruit Escher vele reizen door het land maakt. In zijn werk focust hij zich op het weergeven van de wereld om hem heen, waarbij hij steeds kiest hij voor een extreem perspectief op natuur en gebouwen en regelmatig de grenzen van de werkelijkheid verkent. Ook reizen naar Spanje hebben invloed op Eschers artistieke ontwikkeling, waaronder bezoeken aan het Alhambra in Granada en de Mezquita in Córdoba. In 1935 vertrekt hij uit Italië, maar het landschap van Zwitserland en – na nog een verhuizing – België inspireert hem nauwelijks.

Escher gaat steeds meer zijn fantasie gebruiken. Urenlang kan hij nadenken over nieuw te scheppen werelden vol onmogelijkheden, maar met Italië altijd in zijn achterhoofd. Na een lange zeereis naar Spanje in 1936 stort hij zich weer op het maken van vlakvullingen. Deze aaneensluitende patronen vormen vanaf dat moment steeds vaker de basis voor zijn prenten.

Ô M.C. Escher op 14-jarige leeftijd  M.C. Escher, Reptielen (1943)  Samuel Jessurun de Mesquita, Zelfportret met wandelstok, bolhoed en sigaar (1935)  M.C. Escher, Acht koppen (1922)

“Ik word niet volwassen. In mij is het kleine kind van vroeger.” – M.C. Escher Vanaf 1941 vestigt hij zich in het Nederlandse Baarn, waar hij het grootste deel van zijn leven zal blijven wonen en veel van zijn bekendste prenten zal maken, zoals Waterval, Belvédère en Relativiteit. Met zijn optische illusies vol onmogelijkheden wordt Escher wereldberoemd. Zijn carrière neemt een vlucht na twee artikelen in de Amerikaanse tijdschriften Time en Life in de jaren 50. Ook zijn succesvolle tentoonstelling in het Stedelijk Museum Amsterdam in 1954 ten tijde van het Internationaal Mathematisch Congres zorgt voor een stroom aan nieuwe liefhebbers. Wiskundigen en andere wetenschappers bewonderen zijn werk en geven hem op hun beurt weer artistieke inspiratie. Door zijn populariteit en ook zijn achteruitgaande gezondheid maakt Escher steeds minder nieuw werk, maar drukt hij wel prenten bij op verzoek van klanten. Hoewel het zijn tijd opslokt, ziet hij het als de roeping van de graficus: zo veel mogelijk mensen blij kunnen maken met zijn werk. In 1968 wordt in het Haags Gemeentemuseum (nu Kunstmuseum Den Haag) Eschers eerste grote overzichtstentoonstelling gehouden, ter ere van zijn 70ste verjaardag. In 1969 maakt Escher zijn laatste houtsnede: Ringslangen. soda_februari 2024_p9

Hoofdthema 1 – De werkelijkheid Escher kijkt van jongs af aan al met een nieuwsgierige blik de wereld in. Hij tekent liever dan hij leert. Ook naar de natuur kijkt hij vol verwondering. Hij ziet details die niemand anders ziet. Als jonge graficus is Escher op zoek naar een eigen stijl. In zijn vroege werk kiest hij voor een breed scala aan traditionele onderwerpen. Zo verkent hij zijn talent in houtsneden van landschappen, personen en stadsgezichten. Na het afronden van zijn opleiding trekt Escher door Zuid-Europa. Hij wordt verliefd op Italië en het landschap, en op de Zwitsers-Russische Jetta Umiker. Na hun bruiloft in 1924 vestigt het jonge stel zich in Rome, van waaruit Escher vele reizen door het land maakt. Het liefst zoekt hij de afgelegen en bergachtige gebieden met kleine dorpjes op. Hij heeft een voorliefde voor de flora en fauna die hij in de Italiaanse natuur aantreft en is gefascineerd door de hoogteverschillen van het mediterrane landschap. De weidse blikken over toppen en dalen tijdens zijn wandeltochten, waaronder langs de Amalfitaanse kust, legt hij in de jaren 20 en 30 vast in vele prenten.

 M.C. Escher, Drie werelden (1955)  M.C. Escher, Scilla, Calabria (1931)  Samuel Jessurun de Mesquita, Aronskelken (1919)

WAT GAAN WE ZIEN: — Vroeg werk uit Italië — Zowel natuur als architectuur — Eerste portretten — Vormende reizen naar dorpjes en steden in Italië en Spanje — Jonge kunstenaar met een fascinatie voor de wereld om — hem heen — Escher die zich stap voor stap de grafische technieken — eigen maakt

Ö Mareo Rodriguez Ò Carlos Amorales soda_februari 2024_p10

Hoofdthema 2 – Metamorfose In Italië begint voor Escher een tijd van verandering en ondergaat hij als kunstenaar zowel letterlijk als figuurlijk een metamorfose. Zijn reizen naar Spanje in 1922 en 1936 zijn van grote betekenis voor Eschers artistieke ontwikkeling. Met zijn vrouw Jetta bezoekt hij onder andere het Alhambra in Granada, een middeleeuws fort en paleizencomplex. De kleurrijke tegels die de wanden van het Alhambra bekleden laten een diepe indruk achter. De tegelpatronen zijn rijk en tegelijkertijd eenvoudig en vormen een belangrijke inspiratiebron voor Escher. Gretig tekent hij de decoraties na, die gelijkenissen vertonen met de vlakvullingen die Escher in het begin van zijn carrière maakte. Deze vlakvullingen, door Escher ook soms vlakverdeling genoemd, zijn motieven waarvan de buitenlijnen aan alle kanten naadloos aansluiten, waardoor deze vorm eindeloos kan worden herhaald. In zijn eigen versies creëert hij patronen met gezichten en dieren, iets wat in de islamitische kunst die hij ziet in het Alhambra niet gangbaar is.

WAT GAAN WE ZIEN: — De invloed van Eschers bezoek aan het Spaanse Alhambra — Islamitische kunst en architectuur — Fascinatie voor patronen genaamd vlakvullingen — Invloed van kristallografie via zijn halfbroer en hoogleraar — Berend Escher op zijn vlakvullingen — Omslagpunt: Italiaanse steden worden ook optische illusies — Eerste metamorfoses aan de hand van vlakvullingen: — Lucht en water I (1938) en Metamorphose I (1937)  M.C. Escher, Houtblok Kleiner en kleiner (1956)  M.C. Escher, Lucht en water I (1938)  Tegeltableau uit Alhambra

De invloeden van het Alhambra en de grafische technieken die hem steeds meer eigen worden in de jaren 30 dragen bij aan veranderingen in Eschers kunst. Ook zijn verhuizing naar Zwitserland en België dragen hieraan bij: Escher mist het mediterrane Italiaanse landschap vol bergen en dalen. Doordat het landschap in Zwitserland en België hem niet inspireert, moet Escher zijn inspiratie ergens anders vandaan halen.

Ö Ò

Dana Awartani Anila Quayyum Agha soda_februari 2024_p11

Hoofdthema 3 – Spelen met ruimte In zijn latere werk speelt Escher met de perceptie van de wereld om ons heen. Een trap kan eindeloos doorgaan, hol kan gelijktijdig bol zijn en een blad papier komt driedimensionaal tot leven. In zijn prenten wordt de toeschouwer door Escher verleid een onmogelijke situatie als werkelijkheid te ervaren. Meestal is pas bij een tweede keer kijken duidelijk dat dit niet waar kan zijn. Escher bedenkt telkens andere combinaties om verwondering bij zijn toeschouwers op te roepen. In een lezing van 1963 zegt hij:

“Er moet een zekere raadselachtigheid in zijn, die niet onmiddellijk in het oog springt.” – M.C. Escher Wiskundige en Escherkenner Bruno Ernst (1926-2021) noemde Escher “een ontwerper van onmogelijke werelden”. Escher laat zijn fantasie vaak de vrije loop en zet daarmee zijn toeschouwers met veel liefde op het verkeerde been. Met zijn optische illusies vol onmogelijkheden wordt Escher wereldberoemd. Ook in zijn spiegelingen komt Eschers spel met ruimte terug. Een van zijn bekendste werken is Hand met spiegelende bol (1935), waarin hij een bolle spiegel vastheeft die hem reflecteert, zittend in zijn huis in Rome. Door de bolling wordt de omgeving rondom de kunstenaar vertekend weergegeven. Alles lijkt uit verhouding te zijn: wat dichtbij is, wordt extra vergroot en wat veraf is, wordt juist verkleind. Bij Escher weet je nooit zeker wat je kan verwachten als je een blik in een spiegel werpt. Hij gaat graag het duel aan met die verwachtingen door iets onverwachts te creëren. WAT GAAN WE ZIEN: — Optische illusies — Spel met je oog: waar kijk je naar? — Spiegelingen — Onmogelijke architectuur — 2D versus 3D

Ò Johannes Gumpp, Zelfportret (1646) Ø M.C. Escher, Hand met spiegelende bol (1935) Ô M.C. Escher, Toverspiegel (1946)

Ö Alicja Kwade Ò Anish Kapoor

soda_februari 2024_p12

Hoofdthema 4 – Oneindigheid Escher wil de oneindigheid op papier vangen. Zijn vlakvullingen, cirkellimieten en knopen zijn uitingen van deze belangstelling. Kringloop (1938) is een prachtig voorbeeld van deze fascinatie: een perpetuum mobile, een beweging die uit zichzelf eeuwig doorgaat zonder start- of eindpunt. Een figuurtje wordt opgenomen in een geometrisch patroon, dat geleidelijk verandert in het gebouw waaruit het figuurtje weer tevoorschijn komt. Zo’n cyclus doet denken aan een zogenoemde Möbiusband, een wiskundig concept dat Escher aanspreekt vanwege de suggestie van oneindigheid. In zijn metamorfoses diept Escher die fascinatie uit door een naadloze aaneenschakeling van vormen, patronen en figuren te maken: een transformatie die eindigt bij het begin, of begint bij het einde. Hoewel zijn werk een andere indruk wekt, heeft Escher geen wiskundeknobbel. Op gevoel maakt hij de meest complexe prenten, waarbij hij erin slaagt om abstracte mathematische theorieën te visualiseren. Maar Eschers fascinatie ligt niet in het wiskundige, maar is meer conceptueel van aard: hij wil de oneindigheid kunnen verbeelden op papier.

WAT GAAN WE ZIEN: — Nieuwe werelden — Oneindige fantasie — Verbinding naar wiskundige inspiratie in zijn latere werk — Kringlopen, cycli, cirkellimieten — Grote werken als Metamorphose II (1939-1940) en — Metamorphose III (1967-1968) — Speciale plek voor laatste werk: Ringslangen (1969)

Ò M.C. Escher, Prentententoonstelling (1956) Ø M.C. Escher, Kringloop (1938) Ô De Mezquita in Córdoba

Ö Anthony James Ò Yayoi Kusama soda_februari 2024_p13

Tentoonstellingsprogramma: Tijdelijke tentoonstellingen

— Escher en zijn grafische technieken — Escher en hedendaagse grafiek — Speciale Eschercollecties, van bijvoorbeeld National Gallery — of Art in Washington D.C. of National Gallery of Canada — in Ottowa

Naast de hoofdtentoonstelling De werelden van Escher is er in het nieuwe Eschermuseum ruimte voor tijdelijke tentoonstelling waarbij (het werk van) Escher altijd het uitgangspunt is. Deze tijdelijke tentoonstellingen vertellen nieuwe verhalen, waarbij het Eschermuseum ook de ruimte heeft om vernieuwend onderzoek te tonen, ontsluiten en publiceren.

Escher is geïnspireerd door verschillende bronnen als landschappen, patronen en kunstenaars voor hem. Er zijn ook vele navolgers: niet alleen kunstenaars maar ook filmmakers, architecten, wiskundigen en vele anderen, die vandaag de dag ook hun eigen stempel drukken op het culturele landschap.

“Alleen zij die het absurde willen benaderen, zullen het onmogelijke bereiken” – M.C. Escher

Meer dan alleen Escher

— Escher in film/tv (Squid Game, Labyrinth met David Bowie, — — Inception van Christopher Nolan) — Escher in mode (Iris van Herpen, Jan Taminiau, Issey Miyake, — Alexander McQueen) — Escheriaanse architectuur

 Giovanni Battista Piranesi, Carceri d’invenzione (plaat 7) (1761)  Alexander McQueen, jurk uit Horn of Plenty-collectie, 2009

De tentoonstellingen tonen bijvoorbeeld werk van tijdgenoten, Eschers fascinaties en inspiratiebronnen (zoals kunst uit Japan), wiskundigen die zich bezighielden met de vraagstukken die Escher verwerkte in zijn kunst, en het ‘hergebruik’ van zijn vormentaal in allerlei media als film, mode, games, tatoeages, interieur design en architectuur. Met het Kunstmuseum als ‘moedermuseum’ kan er te allen tijde gebruik gemaakt worden van de rijke kunstcollectie, zoals van de beroemde Islamicaverzameling. Door de verdieping die het museum zo biedt, blijft het museum door de wisselende tentoonstellingen interessant voor herhaalbezoek.

Escher en zijn inspiratiebronnen

In deze reeks tentoonstellingen komen Eschers inspiratiebronnen, van zowel geliefde thema’s als kunstenaars, aan bod. Door wie was Escher geïnspireerd? Wie waren de tijdgenoten met wie Escher zich kon meten? — Escher en Piranesi — Escher en Japan — Escher en zijn fotografie — Escher en Gerd Arntz

Optische kunst

Eschers optische illusies spelen met je ogen. Ze bevragen wat je denkt te zien en dagen je uit beter te kijken. Het is een fysieke ervaring, die op een eigen wijze ook in optische kunst terugkomt. In de tijdelijke tentoonstellingen is ruimte voor highlights uit de Op-art-beweging, maar ook voor optisch glas uit de omvangrijke collectie van Kunstmuseum Den Haag. — Optisch glas — Escher en Victor Vasarely

Vakmanschap: grafiek & techniek

Escher noemde zichzelf geen kunstenaar, maar een graficus. Een ambachtsman pur sang: de grafische techniek was de basis van zijn werk. Deze tijdelijke tentoonstellingen geven ruimte aan de kunstenaars die vakmanschap ook omarmen. Het focust zich op grafiek, maar zou eventueel ook breder getrokken kunnen worden (denk aan 3D-printen).

soda_februari 2024_p14

Escher Experience De Escher Experience is de ultieme combinatie van inhoud en beleving. Hier krijgen bezoekers de kans elementen uit het werk van Escher fysiek of interactief te beleven. Zeker voor de jongere doelgroepen zal de experience een speelse ontmoeting zijn met wat het werk van Escher met je kan doen. De wereld van Escher instappen kan hier letterlijk: denk hierbij aan een ‘trappenlandschap’, gebaseerd op zijn onmogelijke gebouw in de prent Relativiteit. De ervaringen in deze experience vormen een doordacht geheel. Daarbij zit de kracht van deze experience in de verbazing; eenzelfde emotie die je bij het zien van het werk van Escher ervaart, maar dan fysieker. In de experience ervaar je geluksmomenten. Alles wat je hier doet en beleeft is terug te brengen naar het werk van Escher; daar ben je je extra van bewust als je net het werk van Escher hebt gezien. De Escher Experience zal een combinatie zijn van fysieke ervaringen en techniek en gebaseerd op wat Escher doet: op tweedimensionale wijze creëert hij een driedimensionale illusie. Uiteraard wordt dankbaar gebruik gemaakt van de jarenlange ervaringen in Escher in Het Paleis.

Hier blijkt de combinatie van de Eschercollectiepresentatie met de Escheriaanse attracties in Kijken als Escher op de tweede verdieping heel goed te werken, omdat je het gevoel krijgt dat je deel wordt van Eschers wereld: in een magische bol verschijnen en verdwijnen werelden. In een zaal lijken muren te veranderen en te bewegen, iets verderop ligt een spannende vloer. In de Kamer van Escher stap je in zijn magische wereld. Door middel van deze fotoshoot verander je zelf het perspectief: kinderen lijken zo groter dan hun ouders. In het nieuwe Eschermuseum zal de Experience bestaan uit deelgebieden die relateren aan de hoofdthema’s van Escher en zullen elementen uit het werk worden uitvergroot tot een hoog belevingsniveau. Met de technieken van nu, maar vooral met de technieken en mogelijkheden ten tijde van de opening van het nieuwe Eschermuseum (over pakweg zeven jaar) zal de Experience alle verwachtingen die we nu hebben overtreffen. Simpelweg omdat de (technische) ontwikkelingen zo snel gaan kunnen we hier nog niet precies schetsen wat we straks gaan zien en beleven. Maar de kracht en kern van Escher zullen worden uitvergroot in onvergetelijke en vooral inspirerende belevingen. Waar bij de tentoonstellingen in het nieuwe Eschermuseum de nadruk ligt op de individuele ervaring, wordt de Escher Experience de plek waar de nadruk ligt op het gezamenlijk ervaren.

Dit werkt verbindend voor families, groepen en scholen. Deze ervaringen neem je mee en blijven je bij, tot lang na je bezoek aan het Eschermuseum. Hoewel, lang na je bezoek… wie de mogelijkheid heeft zal zo snel mogelijk willen terugkomen.

 teamLab Borderless Tokyo  Escher in Het Paleis, Kamer van Escher Ò Leandro Erlich ÒÒ Escher in Het Paleis, interactieve verdieping Kijken als Escher soda_februari 2024_p15

Breuer/Bauhaus/ Ambassadetentoonstelling Het ontwerp, de architect en de geschiedenis van de functie van het gebouw bieden tal van aanknopingspunten voor mooie presentaties. Deze presentatie zal dan ook een levendig onderdeel zijn van het Eschermuseum. Het rijksmonument van de Amerikaans-Hongaarse architect Marcel Breuer heeft een bijzondere geschiedenis die de moeite waard is om aan het publiek te tonen. Het ontwerp van de ambassade en het overige oeuvre van de architect en ontwerper, zoals Breuers Wassilystoel uit 1925 en buisframestoel uit 1929, zijn immers wereldberoemd.

Ò Foto: Breuer in Wassilystoel ÒÒ Tekening Amerikaanse Ambassade Breuer (1955)  Bauhaus Academie Dessau  Bouw Amerikaanse Ambassade (1959)  Detail interieur Amerikaanse Ambassade

soda_februari 2024_p16

Educatie(lab) Met zijn oneindige prenten en onmogelijke werelden leert Escher je buiten de bestaande kaders te denken. Zijn werk leent zich fantastisch voor educatie op vele terreinen: wiskundige vraagstukken, ruimtelijke principes, de werking van het menselijk brein, het ambacht van houtsnijden, enzovoorts. Escher in Het Paleis maakt hier voor zowel scholen (primair en voortgezet onderwijs) als individuele bezoekers inspirerend educatiemateriaal voor. Ook is er een wiskundepakket ontwikkeld. Voor volwassenen zal het aanbod (eindelijk) kunnen worden uitgebreid. Ook voor deze doelgroep geldt: Escher laat je leren, beleven, begrijpen en geïnspireerd raken.

“Om vrede te hebben met dit rare leven; om te aanvaarden wat wij niet begrijpen; om rustig af te wachten wat ons te wachten staat; moet je wijzer zijn dan ik ben.” – M.C. Escher

Op de huidige locatie kan maar een beperkt aantal deelnemers ontvangen worden. In het nieuwe Eschermuseum in de Ambassade is veel meer ruimte voor groepen en kan er optimaal invulling aan alle educatieprogramma’s worden gegeven, de plannen hiervoor zijn al in de maak. De wens is educatieruimten te creëren voor verschillende leeftijdsgroepen. Daarbij is mogelijk zelfs ruimte voor aanverwante faciliteiten voor schoolklassen (educatieruimtes met eigen kluisjes en toiletten), zodat grote groepen scholieren én andere, reguliere, bezoekers tegelijkertijd goed ontvangen kunnen worden. Voor het Educatielab wil het nieuwe Eschermuseum ook samenwerkingen verkennen met bijvoorbeeld TU Delft voor experimenten op het gebied van wiskunde en bouwkunde. Ook zullen samenwerkingen gezocht worden met het middelbaar beroepsonderwijs. Het werk van Escher nodigt uit tot goed kijken. En daarom is er óók programmering voor blinden en slechtzienden. Escher in

Het Paleis kreeg hiervoor al de juryprijs van de Raak stimuleringsprijs uitgereikt voor de multi-zintuiglijke objecten, die aan de hand van een variant van een Escherprent een gesprek kunnen initiëren tussen zienden en mensen met een visuele beperking. Deze objecten hebben momenteel een vaste plek in Escher in Het Paleis en zijn ontwikkeld samen met leerlingen van een Technasium, studenten bestuurskunde van de Haagse Hogeschool en de doelgroep zelf. Er is ook een visuele handleiding ontwikkeld voor de museumlessen en regulier bezoek voor prikkelgevoelige bezoekers. Er zijn daarnaast audiotours voor slechthorenden in meerdere talen. Het nieuwe Eschermuseum zal zich nog breder en inclusiever gaan oriënteren op de verschillende doelgroepen. Niet alleen op educatiegebied, maar uiteraard ook in de tentoonstellingen. Zelf maken zal ook een onderdeel worden van het educatieprogramma. Want Escher was naast een briljant tekenaar een echte ambachtsman. Wanneer je ontdekt hoe het werk gemaakt is, krijg je er nog meer waardering voor. Escher was een graficus, maar wat houdt dat nu precies in? In het Educatielab leer je meer over de belangrijkste technieken die hij beheerste, zoals de houtsnede, houtgravure, linoleumsnede en de litho. Uiteraard ga je zelf ook aan de slag.

 Escher in Het Paleis Atelier Ò Escher in Het Paleis museumles  College Universiteit Eindhoven  Hendrik Lenstra, Basis voor Prententoonstelling (1956)

soda_februari 2024_p17

Conclusie Waarom een nieuw Eschermuseum en wat levert het de stad Den Haag en Nederland op? Wat hebben een Russische astronaut, een Israëlische ambassadeur, een Japanse industrieel en een echtpaar uit Australië met elkaar gemeen? Zij namen in de afgelopen decennia allen contact op om hun bezoek aan te kondigen met daarbij de wens specifiek het werk van M.C. Escher te willen komen bekijken. Den Haag is de enige plek ter wereld waar Escher altijd te zien is. Tentoonstellingen over de graficus trokken de afgelopen decennia wereldwijd recordaantallen bezoekers en ook in eigen land blijf hij geliefd en gewild. Sinds 2002 is de collectie Escher, in bezit van de gemeente Den Haag, te zien in Escher in Het Paleis. Daar groeiden sinds 2007 de bezoekersaantallen met 20% per jaar. In 2023 werd gevierd dat Escher 125 jaar geleden werd geboren. Met tentoonstellingen in de stad en samenwerkingen met Haagse culturele partners werden de verwachtingen overtroffen. Escher in Het Paleis beleefde de drukste maanden ooit.

Museumkwartier. Het betrekken van de voormalige Amerikaanse ambassade geeft de stad bovendien een nieuw icoon: het gebied rondom de voormalige ambassade wordt er levendiger door. Het nieuwe Eschermuseum zal een bredere, diversere groep bezoekers ontvangen waardoor er een groterere economische spinoff voor de binnenstad gerealiseerd. Een deel van de extra bezoekers van het museum legt combinatiebezoeken af in de binnenstad van Den Haag. Door de centrale ligging van het museum is het immers aantrekkelijk om te gaan winkelen en van de horeca in de binnenstad gebruik te maken. Daarmee worden meer bestedingen van ‘dagjesmensen’ bereikt in de Haagse binnenstad. Internationale bezoekers zorgen daarnaast voor meer hotelovernachtingen. Hierin zit nog meer groeipotentie. In het huidige inclusieve en diverse klimaat kan Escher zelfs een voorbeeldfunctie vervullen. Escher heeft altijd vastgehouden aan wie hij daadwerkelijk was en wat hij wilde tonen. Hij was geen ster op school, hij was linkshandig, hij wilde zich niet conformeren aan kunststromingen. Escher was eigen, zichzelf. En dat was in zijn tijd uiteindelijk gelukkig helemaal oké.

Escher zei het zelf al:

“Misschien streef ik wel uitsluitend verwondering na en tracht ik dus ook uitsluitend verwondering bij mijn toeschouwer op te wekken.” Tegelijkertijd werd duidelijk dat de huidige huisvesting de groei niet verder aankan om redenen die in deze visie zijn besproken. Stichting Escher Collectie beschouwt de verhuizing als een droomkans een internationaal onderscheidend museum voor Den Haag én Nederland toe te voegen. Met de mogelijkheid om met de gemeentelijke Eschercollectie het integrale verhaal van Escher en zijn werk te tonen. Om ook ruimte te geven aan zijn inspiratiebronnen en navolgers. Om het mogelijk te maken meer bezoekers te ontvangen en meer aan educatie te kunnen doen voor jongeren én volwassenen. Om een interessante publiekstrekker te worden voor een breed publiek: van Hagenees tot internationale toerist. Om ruimte te geven aan spectaculaire ‘Escheriaanse experiences’ die zowel individueel als gezamenlijk beleefd kunnen worden. Een hoogwaardig cultureel aanbod draagt bij aan een sterk imago van de stad Den Haag. Escher behoort tot de vijf meest beroemde kunstenaars van Nederland. Bovendien is Escher een van de vijf kunstenaars die door het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) wereldwijd wordt gepromoot, naast Rembrandt, Van Gogh, Mondriaan en Vermeer. Met een aantrekkelijk nieuw Eschermuseum wordt de stad op cultureel gebied nog hoogwaardiger.

Voor Escher, Mondriaan en Vermeer kom je naar Den Haag! Met een nieuw Eschermuseum wordt het aanbod van het Museumkwartier versterkt. Niet alleen het museum zelf is dan internationaal onderscheidend, maar ook het Museumkwartier als geheel. Zonder Eschermuseum is er geen volwaardig

Ò

M.C. Escher, Ringslangen (1969) soda_februari 2024_p18

Copyright Alle afbeeldingen van M.C. Eschers werk © The M.C. Escher Company – Baarn – Holland. All rights reserved. www.mcescher.com Foto’s Escher: Collectie Kunstmuseum Den Haag Met foto’s van: Gerrit Schreurs, Johnny Umans en Fred Ernst

Ò

M.C. Escher, Belvédère (1958) soda_februari 2024_p19