RIS317025 Bijlage 2

Participatieverslag Beeldkwaliteitsdocument herontwikkeling Anna van Hannoverstraat 4 (voormalig ministerie Sociale Zaken (SoZa)) Inleiding De gemeenteraad van Den Haag heeft een participatie- en communicatieplan CID vastgesteld. Conform dit plan is er over het beeldkwaliteitsdocument (BKD) een participatietraject doorlopen. De keuze om een beeldkwaliteitsdocument voor SoZa op te stellen is gemaakt conform de commissiebrief uitvoering Structuurvisie CID (RIS308571). Het doel van de participatie over het BKD was om omwonenden de mogelijkheid te geven om richting te geven aan de criteria over beeldkwaliteit om te zijner tijd een omgevingsvergunning aan te toetsen. Het participatieniveau is raadplegen. In het verslag is vermeld welke punten zijn overgenomen. Het kader is daarbij wel dat het BKD ook werkbaar moet zijn voor de Welstand. Daarbij was ruimte voor inbreng om zaken aan te scherpen en/of andere keuzes te maken. Naast omwonenden, die via huis-aan-huis brieven zijn uitgenodigd, zijn er ook andere stakeholders gevraagd deel te nemen.

Participatieproces Een eerste concept BKD is besproken met de Welstandscommissie. Daarnaast heeft er een bijeenkomst plaatsgevonden op 14 december 2022 met de klankbordgroep SoZa, die ontstaan is naar aanleiding van de participatie over het bouwplan door ontwikkelaar VORM. Hierbij waren 9 omwonenden aanwezig. Eveneens is er een buurtbrede participatiebijeenkomst geweest op 30 maart 2023, waarvoor via een e-mailbericht naar bezoekers van de vorige gemeentelijke SoZa-bijeenkomst en huis-aan-huis verspreide brieven omwonenden zijn uitgenodigd. Deze bijeenkomst was tegelijkertijd met een voorlichtingsavond over het ontwerp-bestemmingsplan en MER. Niet alleen personen die woonachtig zijn in Bezuidenhout zijn uitgenodigd, ook omwonenden uit Voorburg-Noord zijn uitgenodigd voor de bijeenkomst. Bij deze bijeenkomst zijn er 43 personen uit Den Haag en 46 personen uit Voorburg aanwezig geweest. De ideeën die tijdens deze gesprekken o.a. via post-its naar voren zijn gebracht zijn al dan niet overgenomen in het ontwerp-BKD. Zie daarvoor bijgevoegde verslagen als bijlage 1 en 2. Het participatieproces heeft nuttige inzichten opgeleverd, omdat beeldkwaliteit en esthetiek deels ook subjectief van aard zijn en inbreng van omwonenden soms elkaar tegenspreekt, is het niet mogelijk om alle opmerkingen zonder meer te verwerken.

Vervolgproces Het ontwerp-BKD wordt na een besluit van het college ter inzage gelegd. Men kan daarop via de geëigende weg reageren Na verwerking van alle reacties zal het BKD hetzelfde besluitvormingsproces doorlopen als het bestemmingsplan en de MER. Dat wil zeggen vaststelling door het college van B&W, bespreking in de commissie Ruimte, vaststelling in de gemeenteraad.

1

Overzicht verwerkte reacties ontwerpBKD Onderstaande tabel geeft per onderwerp aan welke reacties zijn verwerkt. Het zijn punten die door de stakeholders zijn ingebracht tijdens één van de bijeenkomsten.

Bouwvolume & Materialisatie Onderwerp Diversiteit en speels ontwerp: blokken kleiner maken door verschillende materialisatie, torens die verspringende opbouw/ gevels hebben in het midden situeren, de torens moeten ergens wel samenhang hebben anders wordt het rampzalig. Gebouwen ogen nu nog te massief en saai. Hoogteopbouw vanaf Schenk lager/ Spoor hoger Wens voor grote leefbalkons.

Aandacht voor materialisatie en details. Balans tussen steen en glas. Voorstelbaar als plint ander materiaal heeft zoals natuursteen. Kleuren en uitstraling: stedelijke Laag Stationzijde goede referenties (licht, natuurlijk), Schenkzijde niet goed (donker, hard, somber). Wens voor warme - lichte kleuren Even praktisch (staat mogelijk al ergens) uitvoerig / vormgeving balkons (op de foto’s) – staat speels die verspringingen. Let op privacy! Zo kijk je erg op het balkon schuin beneden.

Verwerking Er is een aanvulling gemaakt in het document op het onderwerp samenhang tussen de verschillende bouwvolumes (stedenbouwkundige uitgangspunten). Daarnaast is er aandacht gegeven aan het minder massief maken van de bouwvolumes. (architectonische uitgangspunten)

Dit zit in het huidige ontwerp-bestemmingsplan. In het ontwerp BKD zijn balkons opgenomen, deze verschillen in uitvoering en afmeting per locatie. daarnaast zijn de twee daktuinen ook bedoeld als een plek waar het aangenaam buiten verblijven is. Er is veel aandacht om een balans te vinden tussen eenheid en verscheidenheid. Zo is er gekozen om een palet van kleuren vast te stellen. Ook is de dubbelhoge plint visueel onderscheidend van de rest van het complex. In BKD wordt een kleurpalet vastgesteld. Inclusief de keuze om met een gering aantal kleuren te werken om een zekere mate van eenheid in het ontwerp te krijgen.

Door situering en afstand van de balkons moet voldoende privacy geborgd zijn.

Openbare Ruimte, Routing Onderwerp Oriëntatie als je vanuit stations komt moet duidelijk zijn. Let op dat gebouw geen blokkade is, maar een entree. Entree of

Verwerking De sloop- nieuwbouw van het project is grotendeels ingegeven juist om de blokkade van het huidige gebouw op te heffen. Belangrijk element voor de doorwaadbaarheid is de tussenstraat. 2

poort-functie zou moeten aansluiten op mobiliteitsstromen. Lange lijnen: perspectief vanuit Forens en Ooghoogte, niet vanuit de lucht. Tussenstraat moet geen steeg worden, is deze nu 15 m? Er is weinig zon, het is omringd door de twee gebouwen. Denk ook aan wind/tochthinder voor terrassen (windschermen) en wandelaars. Functie zou moeten aansluiten op mobiliteitsstromen --> voorstel tussenstraat loopt dood op de schenk met schuine bruggen moet als looproute logischer worden. Gevel aan de oostkant (6 meter straat naast tankstation) graag groen invullen. Onze kant van laan van NOI is erg grijs en heeft teveel grijs/asfalt.

Er is veel aandacht voor de wijze waarop het gebouw vanaf ooghoogte en vanuit de lange lijnen (hoofdstuk 3) waargenomen gaat worden. In het toekomstig ontwerp voor de openbare ruimte zal aandacht zijn voor het toekomstige windklimaat en goede routes voor langzaam verkeer. Een belangrijk punt is het ‘open’ houden van de ruimte tussen de bouwfases, de tussenstraat. Daarom worden er maar aan 1 kant uitkragende balkons toegestaan, is er op de begane grond een arcade die voor verbreding zorgt en zijn entrees voor de woningen voorzien aan de tussenstraat. De breedte is vastgelegd in de bestemmingsplankaart.

Het is de bedoeling het complex deels ‘groen’ uit te voeren. Daarbij moet het systeem van natuurinclusief bouwen worden toegepast.

Groen en klimaat Onderwerp Groen irt bebouwing: Toepassen verticaal groen op gevels. Schenkzijde s.v.p. zoveel mogelijke natuurlijke uitstraling (noordzijde). Grote groene balkons. Denk aan groene overstek in de tussenstraat. Uitgangspunt groen zichtbaar vanaf ooghoogte botst met groen op verhoogd binnentuinen. Denk aan toekomstig klimaat: moet hittestress verlagen. Ook voor de omliggende wijk, let op windhinder en toekomstige stormen en hoogwater. Noordzijde slecht klimaat voor planten en mensen (zon en wind). Zou alsjeblieft oorlogsmonument mogen

Verwerking Voor de nieuwbouw moet het systeem van natuurinclusief bouwen worden toegepast, daarmee wordt groen in voldoende mate geborgd.

Klimaatadaptief landschap is opgenomen als speerpunt voor de openbare ruimte. Hierin staan eisen voor toevoegen van groen, (oppervlakte) waterberging & infiltratie, gebruik van daken. Door de systematiek van natuur-inclusief bouwen moet hittestress voorkomen worden. De waterpartij die nu in de openbare ruimte is voorzien zal ook voor natuurlijke verkoeling zorgen. Het oorlogsmonument 3 maart 1945 kan alleen verplaatst worden indien daartoe in goed overleg met 3

verdwijnen? Het past er niet bij!

de stichting, het stadsdeel een goede alternatieve locatie voor wordt gevonden. Een deel van de omwonenden wil dat het monument op de locatie blijft, een deel van de omwonenden wil dat het verplaatst gaat worden.

4

Bijlage 1 Verslag participatiebijeenkomst BKD Klankbordgroep SoZa Woensdag 14 december 2022 The Hague Tech Aanleiding en doel Er wordt een beeldkwaliteitsdocument (BKD) opgesteld door de gemeente Den Haag. In deze bijeenkomst worden reacties opgehaald vanuit de klankbordgroep SoZa die naar aanleiding van eerdere participatie - georganiseerd door VORM - over het bouwplan is ontstaan. Vervolgstappen De volgende stap is een buurtbrede participatiebijeenkomst over het BKD. Naast participatie met omwonenden wordt er ook een advies van de Welstand gevraagd. Met deze verslagen en adviezen wordt het beeldkwaliteitsdocument afgemaakt. Dan wordt het te zijner tijd vastgesteld door B&W en de gemeenteraad stelt uiteindelijk het beeldkwaliteitsdocument vast. Dan wordt het als toetsingskader door de Welstand gebruikt. Deelnemers - Er zijn diverse buurtbewoners uit Bezuidenhout - Er is een lid van de werkgroep SoZaWe - Er zijn enkele vertegenwoordigers van VORM aanwezig. - De projectleider en stedenbouwkundige zijn aanwezig. Daarnaast een medewerker die het verslag maakt. Introductie Door de stedenbouwkundige wordt een korte toelichting gegeven op het BKD. Het BKD volgt de opbouw van het kwaliteitsplan CID, dit document is weer een uitwerking op kwaliteitsaspecten van de structuurvisie CID. Het BKD betreft een gebied specifieke uitwerking van het Beeldkwaliteitsplan (BKP).

Omdat het project vooruitlopend is op het BKP Laan van NOI wordt er voor SoZa een BKD gemaakt. In het BKD worden de beoogde stedenbouwkundige, landschappelijke en architectonische kwaliteit van een bouwplan geborgd. Tijdens de toelichting worden er uiteenlopende reacties gegeven. Na de presentatie is er gelegenheid om op de gepresenteerde documenten post-its te plakken met opmerkingen wat goed gaat en wat minder goed gaat. Algemene reacties - De wenselijkheid van een los BKD voor SoZa, in plaats van een beeldkwaliteitsplan voor het hele gebied. Omdat er nog geen beeldkwaliteitsplan voor het gebied is vastgesteld, heeft de gemeenteraad besloten om voor SoZa een beeldkwaliteitsdocument te maken. - Er wordt gevraagd waarom geen mensen uit Voorburg zijn uitgenodigd. Er zitten er ook bewoners uit Voorburg in de klankbordgroep, maar die zijn vanavond niet aanwezig. - De omwonenden uiten de zorg dat het CID / deelgebied Laan van NOI steeds groter lijkt te worden. Volgens SoZaWe is de grens van het CID opgeschoven richting NWO; - Ook vinden enkele omwonenden dat de ruimte tussen twee bouwblokken te krap is. - Niet alle omwonenden kunnen de hoogbouw waarderen. Het gevoel leeft dat de wijk Bezuidenhout wordt opgesloten in hoogbouw. De bewoners willen graag variëteit in de torens zien.

- De bewoners benadrukken ook het belang van groen en de bewoners verwachten dat het groen niet zo zichtbaar wordt als op de getoonde afbeeldingen. - Ook volgt het project volgens een omwonende niet de lange lijnen die er in Den Haag zijn. - Enkele omwonenden hadden graag een iconisch nieuw gebouw gezien. - Er is een vraag wat natuurinclusief bouwen is. 5

-

Enkele bewoners merken op dat de route door het gebouw vanaf de stationsuitgang niet logisch is voor fietsers, het is echter ook primair bedoeld als looproute. De nieuwe looproute komt uit op de Schenk en heeft nu geen landing in de Schenkzone.

Na de presentatie ging men aan de slag met de onderwerpen uit het BKD. Daarop werden de onderstaande opmerkingen en suggesties meegegeven. Daarbij is afgesproken dat de roze post-its positief zijn, de oranje neutraal en geel minder goed met een voorstel om te verbeteren. Onderstaand is een volledig fotoverslag van de sheets opgenomen. De opmerkingen zijn gebundeld in drie thema's. Bouwvolume & Materialisatie - Diversiteit en speels ontwerp: blokken kleiner maken door verschillende materialisatie, torens die verspringende opbouw/ gevels hebben in het midden situeren, de torens moeten ergens wel samenhang hebben anders wordt het rampzalig. Gebouwen ogen nu nog te massief en saai. - Hoogteopbouw vanaf Schenk - lager/ Spoor hoger - Wens voor grote leefbalkons. - Aandacht voor materialisatie en details. Balans tussen steen en glas. Voorstelbaar als plint ander materiaal heeft zoals natuursteen. - Kleuren en uitstraling: stedelijke Laag Stationzijde goede referenties (licht, natuurlijk), Schenkzijde niet goed (donker, hard, somber). Wens voor warme - lichte kleuren Openbare Ruimte, Routing - Lange lijnen: perspectief vanuit Forens en Ooghoogte, niet vanuit de lucht. - Oriëntatie als je vanuit stations komt moet duidelijk zijn. Let op dat gebouw geen blokkade is, maar een entree. Entree of poort-functie zou moeten aansluiten op mobiliteitsstromen.

- Tussenstraat moet geen steeg worden, is deze nu 15 m? Er is weinig zon, het is omringd door de twee gebouwen. Denk ook aan wind/tochthinder voor terrassen (windschermen) en wandelaars. Functie zou moeten aansluiten op mobiliteitsstromen --> voorstel tussenstraat loopt dood op de schenk met schuine bruggen moet als looproute logischer worden. - Levendige plint : zorg dat zowel overdag en ’s avonds activiteit te zien is, zoals kantine/restaurant, sportschool. Niet levendig: kantoor, magazijn, geblindeerd glas, enge steeg. Blok zou aan de rand levendig moeten zijn en niet aan de tussenstraat. Zorg is winkels met grote posters waardoor het niet levendig is. Het is geen levend aantrekkelijk gebied waar mensen samen komen. - Sociale veiligheid komt onder druk te staan.

Groen en klimaat - Groen irt bebouwing: Toepassen verticaal groen op gevels. Schenkzijde s.v.p. zoveel mogelijke natuurlijke uitstraling (noordzijde). Grote groene balkons. Denk aan groene overstek in de tussenstraat. Uitgangspunt groen zichtbaar vanaf ooghoogte botst met groen op verhoogd binnentuinen. - Groen in openbare ruimte: veel te weinig groen op maaiveld. Slechtste plek van het hele plan qua bezonning is bestemd voor openbaar groen (noordzijde). Maak voldoende gebruiksgroen - Aandacht voor beheer van het groen; Groen kan in ontwerp openbaar zijn, maar in praktijk binnen no-time afgesloten vanwege overlast. - Groen op daktuinen telt niet mee aan groennorm, is niet groen voor de wijk. - Denk aan toekomstig klimaat: moet hittestress verlagen. Ook voor de omliggende wijk, let op windhinder en toekomstige stormen en hoogwater. Noordzijde slecht klimaat voor planten en mensen (zon en wind). 6

Tot slot is er een ronde gedaan om de belangrijkste punten te delen met alle aanwezigen: - De tussendoorgang mag geen steeg worden - Wat gaan jullie met de adviezen van de bewoners doen? - Zijn de torens zichtbaar vanuit de straten van het Bezuidenhout? - Dit is geen eeuwige Haagse schoonheid. Het sluit niet aan op het Siemens complex of het WTC aan de Beatrixlaan; Gemeente: maak een BKP; - De groennorm moet 8m2 per woning zijn; - De nieuwbouw is geen iconisch gebouw; - Voor wie maak je een BKD? - Er is een spagaat tussen glanzende gevels en groen; - Het is een toevoeging aan de wijk; - Ook voorzieningen voor Sport en Spel opnemen; - Graag een levendige plint + kantine + Sportstraat; - Het wordt levendig en dynamisch door de mensen die er wonen; - De stationszijde is licht, de siemens zijde donker. Het glas meer naar achteren leggen. Een eier-doos dempt geluid; - De lange lijn loopt via NOI naar Voorburg, wij willen geen muur tussen Voorburg en Den Haag; - Hoe zit het met de uitrit op de Schenk?

Roze = positief, oftewel houden Oranje / geel = Denk aan/ Ik mis / Tips

+ Blokken kleiner maken door verschillende materialisatie + Schenk - lager/ Spoor hoger + Goed, torens die verspringende opbouw/ gevels hebben in het midden situeren. ~ De torens moeten ergens wel samenhang hebben anders wordt het rampzalig

~ Moet hitte stress verlagen. Ook voor de omliggende wijk ~ Let op windhinder en toekomstige stormen en hoogwater ~ Plint ander materiaal zoals natuursteen. ~ Aandacht voor details

7

~ Wordt groen ook meegenomen in beheer?

~ Foto is <---> kleurstelling. Bij deze toren staat: contrasterende kleurstelling, maar zie ik niet bij de foto's voorbeelden terug? Geveluitwerkingen voorbeelden wel OK.

~ Als je een trap wilt dan moet deze ook van zijkant zichtbaar zijn. Dan zou dit blok aan de 'rand' LvNOI moeten zijn en niet aan de 'steeg' zijde. ~ Speels en beleefbaar/ bruikbaar groen aan buitenzijde

~ Grote - groene balkons ivm leefbaarheid. ~ Teveel steen niet mooi, maar teveel glas ook niet. + Groene weide goed ~ Gebouw te massief en saai > meer speelse manier van ontwerpen ~ Sociale veiligheid …. ~ Te massief /Te donker. Natuurkleuren ok

8

~ Alle wanden groen verticaal ivm klimaat/ verblijf/ kwaliteit/ hittestress/ natuur !!

~ Materiaal in kleurkeuze aan station. Zijde OK (licht/ natuurlijk) aan Schenk. Zijde niet OK want hard/ somber/ donker. Geldt voor stedelijke laag Schenkzijde als geheel en zie dat vooral bij uitwerking Torens 1 en 4. Hoewel is aangegeven dat er een warme/ lichte kleurstelling wordt aangehouden blijkt het niet uit de voorbeelduitwerkingen/ foto's. komt doordat raampartijen en balkons "terug "liggen in de gevels. Zie uitwerking stedelijke laag stationzijde; die ziet er veel beter uit dan die van de Schenkzijde. Toren 2 is ook lichter uitgewerkt

. ~ Veel te weinig groen op maaiveld. ~ Groene wanden ~ Grote leefbalkons ~ M2 groen: kan in ontwerp wel openbaar zijn maar in de praktijk in NO-time afgesloten vanwege 'overlast' --> daardoor niet meer openbaar.

~ 15m of meer? Steeg/ doorgang. Denk aan groene overstek/ wind/ tocht. ~ De vraag is of je als de zon hier is er niet teveel wind/ tocht is. ~ Wie gaat er op een terras zitten --> windschermen in ontwerp opnemen.

9

~ Lange lijnen; perspectief vanuit torens en ooghoogte, niet vanuit de lucht.

~ Plint, levendig; ~ Winkel is niet levendig want grote posters. ~ Levendig is wanneer er overdag en 's avonds activiteit te zien is. ~ Levendig: Overdag kantine en 's avonds restaurant. Sportschool ~ Niet levendig: Kantoor avond, Geen KB-steeg- magazijn deuren, Geblindeerd glas-enge steeg

~ Schenkzijde SVP zoveel mogelijk 'natuurlijke' uitstraling (hout? Verticaal groen?) ~ Lastig want Noordzijde ~ Slechtste plek van het hele plan is bestemd voor openbaar groen. ~ Slecht klimaat (zon, wind) voor planten en mensen. ~ Uitgangspunt groen zichtbaar vanaf ooghoogte botst met groen op verhoogde binnentuinen.

10

~ Goede vertaling van eerder input op bouwplan (juni '22) ~ "Entree "of "poort" ~ Functie zou moeten aansluiten op mobiliteitsstromen --> voorstel tussenstraat loopt dood op de schenk met schuine bruggen moet looproute logischer worden. ~ Oriëntatie als je vanuit station komt moet duidelijk zijn. ~ Gebouw is eerder een blokkade dan een entree.

11

Bijlage 2 reacties gegeven op de bewonersavond SoZa Donderdag 30 maart 2023 The Hague Tech

-

Denk niet vanuit wat de gemeente vindt (e.g. mensen moeten niet in de wijken parkeren) maar vanuit de gedragswensen van mensen. (Design think principe). Aan de Voorburgse kant begin jaren ’30 wijk en idem aan de Haagse kant. Het tussenliggende gepresenteerde plan detoneert totaal. Hou dan minimaal 30% sociale huur aan. 12

-

Het zijn dezelfde “blokkendozen” als in de Binckhorst. Kijk naar steden als Berlijn en Barcelona. Het kan o.i. anders. Gevel aan de oostkant (6 meter straat naast tankstation) graag groen invullen. Onze kant van laan van NOI is erg grijs en heeft teveel grijs/asfalt. Een mooi concept complimenten! Succes met uitvoeren. Even praktisch (staat mogelijk al ergens) uitvoering / vormgeving balkons (op de foto’s) – staat speels die verspringingen. Let op privacy! Zo kijk je erg op het balkon schuin beneden. De voorzieningen voor eerstelijnszorg zijn niet echt ruim! Er is al praktijkruimte te kort. Zou alsjeblieft oorlogsmonument mogen verdwijnen? Het past er niet bij! Meer detailhandel in de plint! (meer dan 5 vestigingen en meer vierkante meters.) I’s like to have more pure nature and community environment. Like café’s and chilling area’s, benches… etc.. Ik vind dat het mooi goed duurzaam word.

13