RIS316760 Bijlage Handreiking Ambtenaren en vrijheid van meningsuiting in het publieke debat
Tekst van het document
Ambtenaren en vrijheid van meningsuiting in het publieke debat
Een handreiking voor medewerkers en leidinggevenden
Ambtenaren en vrijheid van meningsuiting in het publieke debat
Inleiding Als ambtenaar en medewerker van de gemeente Den Haag
Hierin staat niet beschreven hoe je als ambtenaar i nvulling
heb je een bijzondere en belangrijke functie. Je werkt voor
kan geven aan de vrijheid van meningsuiting in het publieke
alle inwoners, ondernemers en organisaties in Den Haag.
debat, daarom is deze handreiking geschreven. In deze
Dat is een grote verantwoordelijkheid. Veel ambtenaren zijn
handreiking vind je meer informatie over wetten, regels
ook buiten het werk maatschappelijk of politiek betrokken.
en afspraken voor ambtenaren en medewerkers van de
Je inzetten voor de samenleving is belangrijk. Misschien is
gemeente Den Haag.
jouw betrokkenheid juist de reden waarom je ambtenaar bent geworden. De gemeente Den Haag is blij en trots dat haar
Wat betekent dit nou in de praktijk? Dat is een vraag waarop
ambtenaren betrokken zijn bij de samenleving. Want dat is
we niet één antwoord kunnen geven. Hoe jij als ambtenaar je
wat onze stad nodig heeft!
mening kunt geven, hangt altijd af van de feiten en de speci fieke situatie. Het is maatwerk. Deze handreiking helpt jou
Je maatschappelijk betrokken voelen, kan betekenen dat je je
op weg bij het maken van afwegingen en keuzes. Waar moet
stem wilt laten horen. Bijvoorbeeld omdat je een onderwerp
je op letten als je meedoet aan een demonstratie, een petitie
belangrijk vindt of omdat iets je raakt. Dat mag. De vrijheid
ondertekent of je mening geeft op sociale media? Bij twijfel is
van meningsuiting is een belangrijk recht voor iedereen.
de belangrijkste stap: bespreek jouw situatie met collega’s en
Daarom is het ook als grondrecht vastgelegd. Tegelijkertijd
je leidinggevende. Want juist door er met elkaar over te praten,
is het belangrijk om je als ambtenaar bewust te zijn van je
kun je uitzoeken wat in jouw situatie mogelijk is.
bijzondere positie, ook wanneer je je mening uit. Dit is vast gelegd in de ambtenarenwet.
Het gesprek over dit onderwerp is in volle gang. Inzichten
Onze gedragscode beschrijft welk gedrag we verwachten
daaruit kunnen deze handreiking aanvullen. De handreiking
van jou als ambtenaar en medewerker, ook na werktijd.
blijft dus in ontwikkeling.
Deze handreiking kort samengevat 1. Ons vak als ambtenaar Als ambtenaar ben je neutraal en objectief in de uitoefening van je vak. De b urgemeester, het college en de gemeenteraad nemen besluiten. Als ambtenaar heb je een ondersteunende, adviserende en uitvoerende rol. Dit betekent dat je het bestuur als professional en met kennis van zaken zo objectief mogelijk adviseert. Je legt daarbij alle inzichten en opties aan het college voor. Vervolgens voeren ambtenaren de besluiten van het bestuur uit. Zo werkt ons vak als ambtenaar.
2. Vrijheid van meningsuiting De vrijheid van meningsuiting is een grondrecht dat voor iedereen geldt, ook voor ambtenaren. Dat vinden we als gemeente Den Haag heel belangrijk. Omdat je als ambtenaar een bijzondere positie hebt, zijn er in de Ambtenarenwet aanvullende regels opgenomen. Deze wet stelt grenzen aan de vrijheid van meningsuiting van ambtenaren wanneer het uiten van die mening het werk of de gemeente beschadigt. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren als jij je in jouw werk bezighoudt met het onderwerp waarover je je uitlaat. Of als je een voorbeeldfunctie hebt binnen de gemeente. Als ambtenaar word je dan geacht neutraal te zijn. Je persoonlijke mening of overtuiging mag dat niet in de weg staan. Het is jouw verantwoordelijkheid als ambtenaar om hier rekening mee te houden.
3. Ruimte voor gesprek en tegenspraak Bij de gemeente Den Haag vinden we het belangrijk dat ambtenaren het bestuur vrij kunnen adviseren en daarbij alle aspecten en verschillende invalshoeken op tafel kunnen leggen. Dit doen we voordat besluiten worden genomen én wanneer we zien dat besluiten in de praktijk een andere uitwerking hebben dan bedoeld. Ook voor onderwerpen buiten het dossier of voor morele vraagstukken moet steeds ruimte zijn voor gesprek. De gemeente is daar als werkgever verantwoordelijk voor en probeert dit zo goed mogelijk te ondersteunen. 2
Ambtenaren en vrijheid van meningsuiting in het publieke debat
Ons vak als ambtenaar Als ambtenaar vervul je een bijzondere rol in de samenleving.
Op grond van de Ambtenarenwet en onze ambtseed
Het is de taak van een ambtenaar het werk objectief en
zweren of beloven we om ons te gedragen als een
onafhankelijk uit te voeren. Je adviseert professioneel en met
goed ambtenaar. In de gedragscode staat wat dat in de
kennis van zaken. Daarbij houd je rekening met de belangen
praktijk betekent. In de wet staat niet precies wanneer
van alle inwoners en organisaties die het raakt. Hiermee draag
en hoe je je als ambtenaar mag uitspreken in het openbaar.
je bij aan open en goede besluitvorming. Dit betekent niet dat
Wat wel d uidelijk is, is dat jouw acties in het openbaar en
jouw advies altijd wordt overgenomen. De burgemeester, het
op sociale media jouw functie en het functioneren van de
college en de gemeenteraad nemen een besluit op basis van
gemeente niet mogen beschadigen. Als we het hebben
alle argumenten, alle voors en tegens en alle gevolgen die bij
over het gedrag als goed en integer a mbtenaar, gaat het
dat besluit horen. Daarna is het aan de ambtenaren om dat
daarom over meer dan alleen wat wel of niet mag. Het gaat
besluit uit te voeren. Dat is niet altijd makkelijk. Zeker niet als
ook om wat in een bepaalde situatie wijs en verstandig
het gaat om onderwerpen die voor jou heel belangrijk zijn.
is om te doen. Bespreek dat vooral met je collega’s en
Het kan zijn dat je het persoonlijk niet eens bent met een besluit.
je leidinggevende.
Vrijheid van meningsuiting De vrijheid van meningsuiting en het recht om te
kunnen jouw uitspraken namelijk gezien worden als
demonstreren zijn grondrechten, ook van jou als ambtenaar.
uitspraken van de gemeente. Je denkt daarom goed na of
Tegelijkertijd werk je als ambtenaar voor de samen
– en zo ja, hoe en wanneer – je jouw persoonlijke opvattingen
leving. Je moet daarom je werk objectief en onafhankelijk
in het openbaar deelt. En bijvoorbeeld ook welke uitspraken,
kunnen doen. Je denkt daarom goed na voordat je je in het
foto's of video's je plaatst op sociale media. Daarnaast geldt
openbaar uitspreekt. Jouw uitspraken kunnen namelijk
natuurlijk ook altijd dat je geen wetten overtreedt en regels
gevolgen hebben voor het vertrouwen in en functioneren
en instructies van hulpdiensten en de overheid, zoals de
van onze gemeente. Als bekend is dat jij ambtenaar bent,
politie en boa’s opvolgt.
Ruimte voor gesprek en tegenspraak Soms heb je persoonlijk een andere mening over hoe iets
Het kan ook zijn dat je het niet eens bent met het beleid van de
aangepakt moet worden. Of ben je het niet eens met een
gemeente. Het is belangrijk dat je hierover intern in gesprek
besluit dat is genomen. Juist als je het niet eens bent met
gaat. In eerste instantie kan je hiervoor terecht bij de collega’s
keuzes van de gemeente, is het belangrijk om daarover
die verantwoordelijk zijn voor het beleid en het advies hierover
open met elkaar te praten. Dit doe je door je binnen de
aan het bestuur. Bijvoorbeeld je leidinggevende of de directeur.
organisatie uit te spreken. Niet voor niets is een van de
Heb je het gevoel dat je leidinggevende of directeur je niet
waarden van onze organisatie: vrijmoedig, spreek je uit.
begrijpt of niet serieus neemt? Dan kun je altijd terecht bij een
We moedigen open discussies en diversiteit van meningen
vertrouwenspersoon. Hun deur staat open voor je!
aan. Juist door verschillende ideeën met elkaar te bespreken, kunnen we als gemeente betere beslissingen nemen en dragen we bij aan de betrouwbaarheid!
3
Ambtenaren en vrijheid van meningsuiting in het publieke debat
Hulpvragen Wat in een concrete situatie wijs en verstandig is, is maatwerk. Het hangt af van de feiten en omstandigheden in die situatie. De volgende hulpvragen kunnen jou helpen bij het maken van de keuze om je wel of niet uit te spreken in het openbaar.
IS HET DUIDELIJK DAT JE SPREEKT OP PERSOONLIJKE TITEL OF HANDELT ALS PRIVÉPERSOON EN NIET ALS VERTEGENWOORDIGER VAN DE GEMEENTE? Bijvoorbeeld door rekening te houden met je kledingkeuze (geen logo van de gemeente) en je gemeentelijke toegangspas niet zichtbaar te dragen. Maak in het publieke debat, online en offline, geen directe koppeling met je werk bij de gemeente.
HEEFT HET ONDERWERP DIRECT TE MAKEN MET JE WERK ALS AMBTENAAR? Het is belangrijk om als ambtenaar je werk neutraal uit te kunnen voeren, (de schijn van) b elangenverstrengeling kan deze neutraliteit negatief beïnvloeden. Je in het openbaar of op sociale media uitspreken over een onderwerp of dossier waar je bij de gemeente aan werkt, is niet altijd verstandig. Jouw neutraliteit als ambtenaar en het vertrouwen in de gemeente kan worden geschaad.
HEEFT JOUW OPENBARE REACTIE OF ACTIE INVLOED OP JE FUNCTIE BINNEN DE GEMEENTE? Houd hierbij rekening met de inhoud van je functie én je positie in de organisatie. Het is belangrijk dat je je functie na de actie geloofwaardig en neutraal kunt blijven uitoefenen. Je als beleidsadviseur, woordvoerder of directeur uitspreken in het publieke debat kan eerder worden gezien als een uitspraak van de gemeente. Dit beïnvloedt direct jouw neutraliteit in de uitoefening van je functie.
KAN IK MIJN PUBLIEKE ACTIE AAN MENSEN UITLEGGEN DIE HIER VRAGEN OVER HEBBEN OF DIE ERDOOR GERAAKT WORDEN? Denk onder andere aan collega’s, je leidinggevende, maar ook je buren of andere inwoners van Den Haag.
4
Ambtenaren en vrijheid van meningsuiting in het publieke debat
Voorbeeld van afwegingen in de praktijk Het voorbeeld hieronder kan je helpen bij het maken van een keuze om je wel of niet uit te spreken in het openbaar. Bedenk wel: geen situatie is hetzelfde. Twijfel je? Bespreek dan met collega’s en je leidinggevende wat verstandig is om in jouw situatie te doen.
VOORBEELDSITUATIE: AANKOMEND WEEKEND VINDT ER EEN GROTE DEMONSTRATIE PLAATS IN DEN HAAG OP HET MALIEVELD. DE DEMONSTRATIE GAAT OVER HET TEGENGAAN VAN KLIMAATVERANDERING. DE VERWACHTING IS DAT ER VEEL MENSEN OP AFKOMEN. KAN JE DAARHEEN?
•
Als directeur van de gemeente Den Haag kan je herkend
Het is in dit geval belangrijk dat het duidelijk is dat jij als
worden als ambtenaar van de gemeente. In jouw functie
privépersoon meedoet aan de demonstratie en niet als
word je sneller herkend, ook wanneer je privé aanwezig
ambtenaar. Bespreek met je leidinggevende hoe je daarvoor
bent. Mensen kunnen denken dat jij daar staat namens de
kan zorgen. Bijvoorbeeld door je toegangspas thuis te laten
gemeente. In gesprek met jouw leidinggevende bespreek je
en geen foto’s van de demonstratie op LinkedIn of op andere
de mogelijke gevolgen van meedoen aan de demonstratie.
sociale media te plaatsen.
Je beoordeelt of het mogelijk een probleem kan worden als mensen jou zien als v ertegenwoordiger van de gemeente.
•
Je werkt als medewerker bij de afdeling Zorg. Er is in je werk geen raakvlak met het onderwerp van
•
Als projectsecretaris van duurzame mobiliteit is er overlap
de demonstratie. Er lijken in dit geval geen bezwaren
tussen jouw werk en het onderwerp van de demonstratie.
te zijn om mee te doen aan de demonstratie.
Twijfel? Ga in gesprek! Er is niet altijd een duidelijk antwoord op de vraag wat er in
Soms is het lastig om je uit te spreken over je persoonlijke
een concrete situatie wel en niet mag. Denk je dat jouw open
opvattingen of een andere mening. Als dat voor jou geldt,
bare mening of uitspraak op sociale media botst met je werk
dan is het goed om te weten dat je binnen onze organisatie
bij de gemeente? Bespreek dit dan met je collega’s en leiding
altijd terechtkunt bij een vertrouwenspersoon of bij Bureau
gevende. Door jouw situatie te bespreken, kun je verschillende
Integriteit voor hulp en advies.
meningen en ideeën meenemen in jouw keuze.
5
Ambtenaren en vrijheid van meningsuiting in het publieke debat
Wat zeggen de wetten, regels en afspraken van de gemeente Den Haag? De Nederlandse Grondwet
De gedragscode
De vrijheid van meningsuiting en vrijheid van vereniging,
Er zijn veel dingen waar je als medewerker bij de
vergadering en demonstratie gelden voor iedereen in
gemeente op moet letten om goed en betrouwbaar
Nederland. Het zijn grondrechten die zijn vastgelegd
je werk te kunnen doen. Alle afspraken die we
in de artikelen 7, 8 en 9 van de Grondwet. In deze arti
daarover hebben bij de gemeente Den Haag, staan
kelen staat wel dat ‘de wet grenzen kan stellen’ aan het
in de g edragscode. De gedragscode beschrijft hoe
uitoefenen van deze grondrechten. Dat is logisch. Bij het
ambtenaren in Den Haag werken en waarom we dat
uitoefenen van je rechten moet je steeds rekening
belangrijk vinden.
houden met de rechten en belangen van anderen. Gedragscode gemeente Den Haag Bekijk de Grondwet
Bij de vrijheden die de Grondwet regelt, horen voor de
nze waarden: betrouwbaar, O vrijmoedig, oplossingsgericht en samen Haags
ambtenaar bijzondere verantwoordelijkheden. Artikel 10
De waarden van onze organisatie vertellen hoe we ons
van de Ambtenarenwet stelt voor ambtenaren grenzen
werk willen doen. Ze helpen je ook om te bedenken wat
aan het openbaren van gedachten of gevoelens. Verder
goed gedrag is.
De Ambtenarenwet
stelt dit artikel voor ambtenaren grenzen aan het recht tot verenigingen, tot vergadering en tot betoging.
Lees meer over de organisatiewaarden
Artikel 10 Ambtenarenwet 2017
De Ambtseed Met de Ambtseed zweren of beloven ambtenaren zich aan de wet te houden en hun werk zo goed mogelijk te doen voor het algemeen belang van de maatschappij. De Ambtseed van de gemeente Den Haag
Colofon Dit is een uitgave van Gemeente Den Haag Denhaag.nl Vormgeving Dienst Bedrijfsvoering Multimedia Mei 2024
6