RIS316720 Bijlage reactie Rapport HHS-EMMA niet-stemmers

Reactie duale werkgroep opkomstbevordering op rapport “Mooipraters. Maar ze luisteren niet”

Wat kunnen we samen doen om meer mensen te laten stemmen? De opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen van 16 maart 2022 was laag in heel Nederland (50%) en in Den Haag zelfs nog lager (43%). Zo laag was het in Den Haag nog nooit. In sommige wijken lag de opkomst zelfs ver= onder de 43%. De gemeenteraad en het college van Den Haag maken zich hier zorgen over. Daarom is er een werkgroep ingesteld om de oorzaken te onderzoeken en manieren te vinden om meer mensen te laten stemmen. In de werkgroep zitten raadsleden, de burgemeester en een wethouder, de griffie en de ambtelijke organisatie1. De werkgroep wil ook de betrokkenheid van inwoners bij de lokale democratie vergroten en het vertrouwen in de gemeentepolitiek versterken. Op verzoek van deze werkgroep hebben de Haagse Hogeschool en EMMA de lage opkomst bij de verkiezingen onderzocht en ook gekeken waarom mensen niet gaan stemmen. Het onderzoek heet “Mooipraters. Maar ze luisteren niet.” 80 70 60 50 40 30 20 10 29,03%

37,42%

51,63%

76,95%

ag

Ha

nd

ijk lw ge Vo r n tie - e ar en kw uz en Ge tat S en st lu ust uw er Bo red V e ev ho t ia rlo ar a n M nM re e tie ar jk kw i ak orw La po S

De

22,75%

n

43,03%

rla de

49,62 %

Ne

0

in %

Resultaten uit het onderzoek: • Bepaalde gemeenten en wijken hebben altijd een lage opkomst. • Mensen met een lager inkomen, minder opleiding, jongeren en niet-werkenden stemmen minder vaak. • Als er minder mensen stemmen uit een bepaalde wijk of groep, worden hun belangen minder vertegenwoordigd in de politiek. Als deze kiezers zich niet gehoord voelen en niet meer stemmen, wordt hun stem steeds minder belangrijk in de gemeenteraad. 1

In de terugblik op de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 is al afgesproken om deze werkgroep op te richten. De burgemeester en de

verantwoordelijke wethouder voor participatie nemen ook deel aan de groep. Op hun eerste bijeenkomst op 23 juni 2022 is besloten dat de werkgroep onderzoek zal laten doen naar de oorzaken van de lage opkomst in onze stad, naast het landelijke onderzoek in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken naar kiezersgedrag.

2

Het onderzoek is kwalitatief: er is uitgebreid gesproken met bewoners en sleutelfiguren. Dit is belangrijk om te begrijpen waarom mensen niet stemmen en om manieren te vinden om de betrokkenheid van mensen te vergroten. Het onderzoek richtte zich op vijf verschillende wijken in Den Haag met verschillende opkomstpercentages: • Laakkwartier en Spoorwijk; • Bouwlust en Vrederust; • Mariahoeve en Marlot; • Geuzen- en Statenkwartier; • de Vogelwijk.

Geuzen- en Statenkwartier

Mariahoeve en Marlot

Vogelwijk Laakkwartier en Spoorwijk Bouwlust en Vrederust

Het doel was niet alleen om te analyseren, maar ook om oplossingen te vinden: wat kunnen we samen doen om meer mensen te laten stemmen?

Wat leert het onderzoek ons? Uit de gesprekken met bewoners op straat en lokale sleutelfiguren blijkt dat veel bewoners het gevoel hebben dat “de gemeente” hen niet ziet of hoort. Ze maken geen onderscheid tussen het bestuur, de politiek en de ambtelijke organisatie. Bovendien zijn de redenen om niet te stemmen ingewikkeld (praktische overwegingen, wantrouwen en desinteresse lopen door elkaar), en is er weinig verschil in hoe stemmers en niet-stemmers over de lokale politiek praten ("het maakt toch niet uit wat je stemt"). Opvallend is dat sommige niet-stemmers wel actief zijn in hun omgeving, bijvoorbeeld als vrijwilliger in een buurthuis. Niet-stemmen betekent dus niet per se dat ze niet betrokken zijn bij wat er in hun omgeving gebeurt. Veel geïnterviewden tonen weinig interesse in de lokale politiek. Dan is het moeilijk om het stemmen en de politiek uit te leggen. Daarnaast is het zorgwekkend dat laaggeletterde en anderstalige bewoners niet altijd weten wie er mag stemmen en hoe het stemmen werkt. Mensen stemmen ook minder omdat ze de overheid niet vertrouwen. Hierdoor voelen ze zich niet gehoord. Het is belangrijk dat politieke partijen, het gemeentebestuur en ambtenaren zich richten op deze groep en hun vertrouwen stap voor stap herstellen. Daar hoort ook bij dat we investeren in de jeugd en hen leren over democratie.

3

Deze acties zijn daarom nodig:

Het wetenschappelijke gedeelte van het onderzoek laat zien dat dit een ingewikkeld probleem is en dat het niet vanzelfsprekend is dat onze acties effect hebben. Zelfs als de gemeente Den Haag zich volledig inspant, heeft de nationale politiek ook een grote invloed. Het vertrouwen van de bewoners in de nationale overheid en politiek speelt een belangrijke rol. Maar niets doen is geen optie. Hoewel we begrijpen dat dit een kwestie is die tijd kost, heeft onze werkgroep geprobeerd de bevindingen uit het onderzoek te vertalen naar concrete acties. Zowel op korte als lange termijn. In de bijlage wordt aangegeven welke acties al lopen of op korte termijn in gang kunnen worden gezet, met waar mogelijk een rol- en taakverdeling. De onderzoekers hebben aangegeven dat vertrouwen op de lange termijn wordt beïnvloed door de ‘R3’: “ Beter luisteren en reageren (Responsiviteit); Resultaten behalen en laten zien en; Eerlijk handelen (Rechtvaardigheid). Als we investeren in een gemeente die luistert, die resultaatgericht is en die eerlijk handelt, groet het vertrouwen. Responsiviteit betekent dat mensen gehoord en serieus genomen willen worden. Een gemeente moet luisteren, klachten en zorgen serieus nemen en duidelijke feedback geven. Direct reageren en persoonlijk contact zijn belangrijk voor vertrouwen. Responsiviteit betekent ook dat politici actief luisteren en signalen oppikken.

Instrumenten zoals burgerparticipatie en enquêtes spelen hierbij een rol. Resultaten behalen betekent maatschappelijke problemen aanpakken en oplossen, zichtbaar zijn in de wijk, aandacht geven aan mensen en beloftes nakomen. Het vraagt om een persoonlijke en buurtgerichte aanpak, goede dienstverlening en snel handelen. Rechtvaardigheid gaat over een eerlijke en transparante gemeente. Iedereen moet gelijkwaardig worden behandeld en meetellen. Rechtvaardigheid vereist transparantie en een politiek debat over verdeling en gerichte inzet op groepen of wijken.

4

Actieplan Democratie & Participatie De lage opkomst bij verkiezingen is een teken dat onze samenleving en democratie aandacht nodig hebben. Het is een ingewikkeld probleem dat niet snel op te lossen is. We moeten werken aan het herstellen van vertrouwen op lokaal niveau. Er zijn verschillende ideeën voorgesteld, zoals het verbeteren van de lokale democratie en het betrekken van mensen die niet stemmen of zich hebben teruggetrokken. Dit is een gezamenlijke taak voor politieke partijen, de gemeenteraad, het college en de ambtelijke organisatie. De werkgroep vindt een 'doorstart' nodig, zowel om participatie te verbeteren, als de adviezen van de werkgroep opkomstbevordering te volgen om de lokale democratie te versterken. De opdracht van de werkgroep opkomstbevordering stopt, waar de opdracht van de werkgroep Democratie & Participatie begint. Deze nieuwe ‘duale’ werkgroep werkt samen aan de nieuwe participatieverordening en maakt een actieplan voor Democratie & Participatie. Een aantal voorstellen2 zijn al besproken, maar er moeten nog politieke beslissingen worden genomen. Er is daarom afgesproken dat er een ‘duale’ werkgroep ‘Participatie & Democratie’ komt, die stadsbestuur, ambtenaren en inwoners beter met elkaar gaat verbinden. In het actieplan staan voorstellen voor zowel de raad als het college.

Het is een agenda gericht op de langere termijn en houdt rekening met de lessen die zijn geleerd uit het onderzoek naar de lage opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2022.

2

- de inspiratienota Democratie en Participatie (RIS310824) die in de vorige periode door een raadswerkgroep is opgeleverd - de nota Vitalisering democratie in Den Haag van het college (RIS309465) - het initiatiefvoorstel Gooi die luiken open (RIS306245) van Hart voor Den Haag.

In deze drie nota’s worden verschillende voorstellen op het gebied van Democratie en Participatie gedaan. Bijgevoegd een overzicht met 56 voorstellen.

5

Betrouwbare dienstverlening zal niet in dit actieplan aan de orde komen. Dit beschrijven we in de nieuwe visie op dienstverlening van de gemeente (zie een korte toelichting in de bijlage).

Aanbeveling aan de gemeenteraad en het college: • Neem de aanbevelingen en R3-uitgangspunten uit het rapport serieus bij het opstellen van de nieuwe participatieverordening en het actieplan voor Democratie & Participatie. • Zorg ervoor dat politieke partijen, de gemeenteraad en griffie, het college en de ambtelijke organisatie hier allemaal mee aan de slag gaan. • Houdt bij het opstellen van nieuwe participatieregels en de agenda voor Democratie en Participatie specifiek rekening met laaggeletterden, anderstaligen, jongeren en andere groepen/wijken waar weinig gestemd wordt en het vertrouwen in de gemeente laag is. • Zet actief in op het aanleren van democratische vaardigheden bij jongeren in Den Haag, in samenwerking met het onderwijs en Burgerschapsprogramma's. • Zorg voor speciale aandacht voor groepen en/of wijken die weinig stemmen en weinig vertrouwen hebben, en het actief democratische vaardigheden aanleren aan jongeren in samenwerking met het onderwijs. • De Stadskamer van de gemeente Den Haag doet onderzoek naar de behoeften en verwachtingen van inwoners en ondernemers over dienstverlening. Gebruik de resultaten van dit onderzoek om de dienstverlening te verbeteren.

Een luisterend oor en een opdracht voor ons allemaal. De lage opkomst is weliswaar een (inter)nationaal en weerbarstig fenomeen, maar dat ontslaat Den Haag niet van de verantwoordelijkheid om hier in gezamenlijkheid aan te werken. Als werkgroep hebben we aangegeven wat we kunnen doen om de opkomst bij verkiezingen te verhogen. Sommige dingen kunnen snel. Andere dingen kosten meer tijd. Met luisteren kunnen we nu al beginnen en met mooipraten stoppen we meteen. We denken dat we met deze ideeën samen kunnen werken en een bijdrage kunnen leveren aan een hogere opkomst bij de volgend gemeenteraadsverkiezingen in 2026. We kiezen voor ­oplossingen die passen bij Den Haag en die onze inwoners echt merken in hun buurt. We kijken uit naar de bespreking van het onderzoek en onze aanbevelingen met de gemeenteraad. En waar het mogelijk is, zullen we bij de uitwerking van de genoemde acties de deelnemers aan het onderzoek betrekken (denk bijvoorbeeld aan de sleutelfiguren in de wijk). Over de organisatie van de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november 2023 bent u inmiddels apart geïnformeerd (RIS316385).

6

Bijlage De onderzoekers hebben aangegeven dat vertrouwen op de lange termijn wordt beïnvloed door de ‘R3’: “ •

Beter luisteren en reageren (Responsiviteit);

•

Resultaten behalen en laten zien en;

•

Eerlijk handelen (Rechtvaardigheid).

Hieronder beschrijven we wat we op deze onderwerpen al doen en welke verbeteringen willen we daarin doorvoeren.

Responsiviteit

1. Jongeren en het stemproces De werkgroep wil jongeren meer betrekken bij het stemproces door hen verantwoordelijk te maken voor een stembureau in hun buurt. Bij vorige verkiezingen mochten jongeren samen een stembureau runnen. Dit heeft twee doelen: 1) Jongeren meer betrekken bij het stemmen. 2) Meer jongeren (18-27 jaar) laten stemmen door ze in te zetten bij het stembureau. Professionele begeleiding van de jongerenteams is belangrijk. Het programma kan ook worden aangeboden aan welzijnsorganisaties en sportverenigingen met veel jongeren. Scholen vragen regelmatig om debatdagen. We hebben afgelopen jaar een VMBO-debat en twee studentendebatdagen georganiseerd. Ook vond het eerste Groot Haags Studentendebat plaats. Daarnaast komen middelbare scholen een paar keer per jaar op bezoek in de raadzaal. We overwegen om scholen actief uit te nodigen. Er is veel interesse vanuit de Haagse ROC’s.

Kinderen en lokale politiek Onderzoek toont aan dat het leren van democratische vaardigheden voor kinderen en jongeren kan helpen om hun interesse in politiek te vergroten. In 2023 heeft de gemeente actief geprobeerd om jongeren bij de lokale politiek te betrekken. Dit zijn de activiteiten die zijn georganiseerd: •

Basisschoolleerlingen: Groepen 7 en 8 zijn uitgenodigd voor een bezoek aan het Stadhuis. Ze deden mee aan een spel genaamd ‘Democracity’, waarbij ze leerden over besluitvorming in een democratie. In het schooljaar 2022/2023 hebben 23 basisschoolklassen de raadzaal bezocht. We verwachten komend jaar tussen de 40 en 80 klassen te ontvangen.

•

Kindervragenuur: Op een bepaalde dag mochten kinderen van verschillende scholen vragen stellen aan de raadsleden en burgemeester. Zowel scholen als politici reageerden positief. Dit willen we komend jaar twee keer herhalen. 1

Aanbeveling aan de gemeenteraad, griffie en de unit verkiezingen: •

Ga verder met de ontwikkeling van jongerenstembureaus.

•

Blijf jongeren betrekken bij lokale politiek. Ontwikkel een programma voor middelbare scholen en nodig hen actief uit.

•

Nodig jongeren uit voor een informatief programma over de gemeenteraad, vooral in het jaar van de gemeenteraadsverkiezingen.

2. Gesprek met de raad In het rapport staat dat we de kennis van lokale politiek en standpunten van partijen moeten vergroten. Het is belangrijk om meer en beter contact te hebben met bewoners, zichtbaar te zijn in de wijken en toegankelijk te zijn voor bewoners. Politici en politieke partijen hebben hierin hun eigen verantwoordelijkheid. Veel partijen zijn al regelmatig aanwezig in de wijken, zowel tijdens verkiezingstijd als daarna. Raadsleden doen dit bijvoorbeeld door deel te nemen aan vergaderingen van verschillende wijkoverleggen of door op andere manieren in gesprek te gaan met inwoners. Daarnaast organiseert de griffie, in opdracht van de gemeenteraad, verschillende activiteiten waarbij raadsleden in gesprek gaan met bewoners en/of informatie geven over het werk van de gemeenteraad. Voorbeelden hiervan zijn “Gast van de Raad”, een programma waarbij bewoners te gast zijn tijdens een gemeenteraadsvergadering en uitleg krijgen over het werk van de gemeenteraad, en “Raad in de Stad”, een programma waarbij de gemeenteraad naar alle stadsdelen gaat om met bewoners in gesprek te gaan en te horen wat er speelt in de wijken.

Aanbevelingen voor de gemeenteraad en griffie: •

Experimenteer de komende jaren met het verder ontwikkelen van “Raad in de Stad”, bijvoorbeeld met speciale edities gericht op een bepaalde doelgroep (bijvoorbeeld jongeren), een specifiek thema, een digitale editie of een bijeenkomst op wijkniveau.

•

Nodig actief bewonersorganisaties, migrantenorganisaties en andere maatschappelijke organisaties en sleutelfiguren uit om een bezoek te brengen aan het stadhuis, waar ze uitleg krijgen over hoe de gemeenteraad werkt en in gesprek kunnen gaan met één of enkele raadsleden, vergelijkbaar met “Gast van de Raad”.

2

Resultaten 1. Verbetering van de dienstverlening De gemeente wil gemakkelijke en betrouwbare dienstverlening. Met prettig contact met bewoners1. Uit onderzoek blijkt dat mensen eenvoudig contact willen, duidelijke verwachtingen hebben en geholpen willen worden. Hier investeren we in en we meten de resultaten. We blijven verbeteren met bijvoorbeeld klachtenmanagement, direct duidelijke communicatie en dienstverlening aan ondernemers. Dit beschrijven we in de nieuwe visie op dienstverlening van de gemeente. Daarin moeten ook de resultaten van het onderzoek terugkomen.

Rechtvaardigheid 1. Toegankelijke verkiezingen De gemeente Den Haag wil het stemmen makkelijk maken voor inwoners. Dit doen we al: We maken een Communicatieplan Opkomstbevordering. Het doel hiervan is om de communicatie over verkiezingen duidelijker te maken en meer mensen te betrekken. We gaan minder zenden en meer luisteren en in gesprek (reflectieve communicatie). Dat betekent ook dat we meer communicatie gaan testen bij verschillende doelgroepen, waaronder mensen met beperkte taalvaardigheid. We willen begrijpen of de kiezers de informatie begrijpen en hoe we het kunnen verbeteren. Andere onderdelen in dit plan zijn: •

Direct Duidelijke en toegankelijke uitleg over hoe en waar je kan stemmen. Bijvoorbeeld in de verkiezingskrant, sociale media en op de website. Ook is er een Engelstalige website.

•

Toegankelijke stembureaus voor iedereen.

•

Grote borden op straat om mensen te informeren en aan te moedigen om te stemmen.

•

Een stempas en een Direct Duidelijke brief met praktische informatie over de verkiezingen.

•

Een kaart van de burgemeester voor jongeren die voor het eerst mogen stemmen.

•

Speciale informatie voor bewoners van verzorgingshuizen.

In de (in 2023 aflopende) Visie op Digitalisering en Dienstverlening (RIS305093) streeft de gemeente naar dienstverlening die persoonlijk, gemakkelijk en betrouwbaar is. De basis daarvoor is werken aan helder, laagdrempelig en toegankelijk contact tussen gemeente en haar bewoners. Dit is ook verwoord in het eerdere initiatiefvoorstel ‘Dienstverlenen, durven doen!’ (RIS301498). 1

Aanbevelingen aan de unit verkiezing en de Griffie: •

Maak een wijkgerichte aanpak en kijk naar specifieke belemmeringen in elke wijk en hoe we meer mensen kunnen bereiken. Dit betekent dat we afstappen van een algemene campagne.

•

Pas voor elke verkiezing het communicatieplan aan, afhankelijk van het type verkiezing en de kiezers.

•

Richt je ook op anderstaligen, zoals mensen met een migratieachtergrond of expats.

•

Stel een actieplan Opkomstbevordering op dat zich richt op zowel verkiezingen (geleid door de griffie voor gemeenteraadsverkiezingen) als het stemproces (geleid door de verkiezingen). Neem de aanbevelingen uit het onderzoeksrapport serieus en richt je op specifieke doelgroepen en wijken waar de opkomst laag is. Werk samen met sleutelfiguren uit de wijken om dit te bereiken.

2. Informeren van bewoners over de lokale politiek en democratie Het is belangrijk dat mensen informatie krijgen over de lokale politiek en democratie, niet alleen tijdens verkiezingen. Er zijn verschillende manieren om meer te leren over de gemeentepolitiek. De gemeente gebruikt de website, Stadskrant, muurkrant en social media om informatie te delen. De Griffie heeft ook een video gemaakt waarin wordt uitgelegd wat de gemeenteraad doet. Deze video is te vinden op YouTube en op de website van de gemeenteraad. Bij verkiezingen probeert de Griffie ervoor te zorgen dat meer mensen gaan stemmen. Ze gebruiken stemhulpen, zoals Stemwijzer en Kieskompas, en doen peilingen. De resultaten worden gedeeld in de media. Er is ook een campagne geweest met posters in de stad. Ze organiseren debatten en verzamelen informatie.

Aanbevelingen voor de gemeenteraad en griffie: •

Zorg dat er meer informatie is over raadsleden op de website, zoals hun achtergrond en taken.

•

Onderzoek hoe de nieuwe gemeentewebsite meertalige communicatie kan bieden, bijvoorbeeld met een vertaalknop.

•

Probeer de informatie op social media beter aan te laten sluiten bij wat mensen interessant vinden.

•

Richt de aandacht vooral op wijken waar weinig mensen gaan stemmen.