RIS316708 Bijlage

Stadsstedenbouwer Den Haag Advies kwartiermaker Hilde Blank

1

Notie vooraf ‘‘Wij willen op korte termijn een kwartiermaker aanstellen, die in overleg met alle stakeholders (zowel extern als binnen de gemeente) aan de slag gaat met het formuleren van een inhoudelijke opdracht voor de stadsstedenbouwer. In de raadsbrief van 1 december 2020 RIS307136 staat dat de functie van stadsstedenbouwer zal worden ingevuld door een strategische adviseur stedelijke kwaliteit. Dit vanuit de volgende behoefte: ‘In aanvulling op bestaande systeem voor kwaliteitszorg is geconstateerd dat strategisch vernuft, integratiekracht en verbinden vermogen nodig zijn bij de samenwerking in de regio en de ruimtelijke inpassing van stadsbrede transitieopgaven. De strategisch adviseur stedelijke kwaliteit moet in staat zijn verbindingen te leggen tussen sectoren, de opgaven van de toekomst te agenderen en deze ruimtelijk te vertalen naar inspirerende kaders. Hij of zij wordt verantwoordelijk voor het inrichten en borgen van het systeem voor kwaliteitszorg, door de schaalniveaus heen en passend bij de context van de Omgevingswet. De adviseur stedelijke kwaliteit zal werken in opdracht van het gehele college en gemeentelijk managementteam en rapporteert jaarlijks aan het college en aan de gemeenteraad over het functioneren van het ruimtelijk kwaliteitssysteem.’ Citaat raadsbrief 1 december 2020

2

De kwartiermaker heeft diverse gesprekken gevoerd zowel extern als binnen de gemeentelijke organisatie om te verkennen waar Den Haag behoefte aan heeft. Er is een informeel oriënterend gesprek geweest met de raadscommissie. Wethouder Van Asten is vanuit het college betrokken. De kwartiermaker heeft haar eerste bevindingen en adviezen gespiegeld en aangescherpt door deze te bespreken met verschillende afdelingen en het Gemeentelijk Management Team (GMT). Gedurende de periode als kwartiermaker werkt zij actief mee. Zo is zij moderator bij de (externe) gesprekken over de actualisatie van de hoogbouwnota Eyeline-Skyline, helpt de projectleider met de Omgevingsvisie Den Haag en organiseert , samen met de daarvoor verantwoordelijke afdelingen, de evaluatie van het kwaliteitsborgingssysteem in Den Haag. Dit laatste mede in relatie tot de Omgevingswet. Mede hierdoor krijgt ze goed inzicht in de bestaande werkcultuur en -processen binnen de gemeente, wat helpt bij de implementatie van de functie van de stadsstedenbouwer. Deze notitie betreft het advies van de kwartiermaker over de invulling van de functie van de stadsstedenbouwer.

Het idee hierachter is dat de kwartiermaker in beeld brengt op welke manier de functie van stadsstedenbouwer een invulling kan krijgen die past bij Den Haag en de ruimtelijke en maatschappelijke opgaven

waar de stad voor staat. Daarbij gaat het zowel om inhoudelijke opgaven (het lange termijn perspectief op de stad) als om procesmatige opgaven (de doorontwikkeling van het ruimtelijke kwaliteitsstelsel).”

De notitie gaat in op: J Team van Stadsadviseurs (TSa) met focus op de tussenruimte J Het Team van Stadsadviseurs is er voor de stad J Het profijt van het hebben van een Team van Stadadviseurs J Positionering binnen de gemeente en de stad

J De opgaven waar Den Haag voor staat vraagt om aan activerende overheid J Samenstelling Team van Stadsadviseurs J Team van Stadsadviseurs: de valkuilen J Voorwaarden

3

Persoonlijke observatie

Als kwartiermaker stadsstedenbouwer heb ik veel gesprekken gevoerd binnen en buiten de ambtelijke organisatie. Dat heeft mij een goed beeld gegeven wat de wensen en verwachtingen zijn ten aanzien van de nieuwe stadsstedenbouwer. Iedereen verlangt naar een visie op de stad als basis voor concrete plannen en projecten zodat voor iedereen duidelijk is waarom de ingrepen bijdragen aan de kwaliteit van Den Haag. Zowel voor de nieuwbouw in, als voor de verbouw van, de bestaande stad. Behoefte aan samenhang, richting geven en scherpe keuzes maken zijn veelgehoorde hartenkreten. De behoefte om meer regie te voeren op de ontwikkeling van de stad komt mede doordat groei samengaat met verdichting. De verschillende ruimtevragers, boven en onder de grond, vragen om keuzes omdat niet overal alles kan. Den Haag staat daarin niet alleen. Veel steden, zowel in Nederland en Vlaanderen, zijn op zoek naar een integrale aanpak waarbij, vaak onafhankelijke, adviseurs meehelpen om de juiste richting te bepalen. Dat is maatwerk. Sommige steden hebben een stadsbouwmeester, anderen een team van stadsadviseurs bestaande uit meerdere disciplines en weer anderen stadsambassadeurs of stadsgezanten.

De vragen die ik vaak hoor zijn: Wat voor een stad wil je zijn en voor wie? Hoe voorkom je dat de opgaven van deze tijd leiden tot generieke oplossingen waardoor de eigenheid, het karakter verloren dreigt te gaan? En hoe voorkom je dat zachte waarden of kwetsbare groepen en functies worden verdrongen door de woningbouwopgave? De opgaven die in Den Haag spelen en de transities die op de stad afkomen zijn veelsoortig en vragen om een brede blik. Daarom adviseer ik om de functie van stadsstedenbouwer niet in te vullen door één persoon maar door een team van stadsadviseurs bestaande uit verschillende achtergronden. Een team dat opereert in de tussenruimte, tussen beleid en uitvoering en tussen projecten, gebieden en stad en regio. Juist het samenspel in dit team heeft waarde voor de professionaliteit en integraliteit. Een team als helpende hand dat past bij een organisatie in ontwikkeling. En een team dat signalen uit de samenleving en stakeholders opvangt, het gesprek hierover aanjaagt en meehelpt dit te vertalen naar lopende en toekomstige opgaven. Verderop in dit advies wordt dat nader toegelicht. Daarbij ben ik van mening dat het aanstellen van een stadsbouwmeester, in klassieke betekenis van het woord, niet meer van deze tijd is. In plaats van een controlerende en toetsende rol krijgt het team van stadsadviseurs een activerende, helpende en verbindende rol.

Daarmee komt zij niet op de stoel te zitten van de welstand en Q-teams maar kan gevraagd wel op overstijgende vraagstukken adviseren. Hilde Blank kwartiermaker stadsstedenbouwer Den Haag

Advies Team van Stadsadviseurs (TSa) met focus op de tussenruimte Het Team van Stadsadviseurs: J richt zich op de geografische ruimte tussen stad/regio en de deelgebieden/projecten, alsmede op de wisselwerking tussen beleid en uitvoering. TSa vult daarmee een leemte die op dit moment wordt geconstateerd. J richt zich op de integrale afweging en de samenhang op stadsniveau. TSa biedt inzicht, inspireert, brengt kennis van buiten naar binnen, helpt met de argumentatie bij complexe vraagstukken en het formuleren van de vraagstelling van nieuwe integrale opgaven voor de stad als geheel. J biedt vrije denkruimte voor iedereen die zich met de ontwikkeling van de stad bezig houdt. Het is een plek waar je vraagstukken kunt verkennen op consequenties voor beleid en uitvoering. J biedt inspiratie, is een kritische beschouwer, scherpt argumenten aan, ontzorgd en zorgt ervoor

dat vakmanschap van ambtenaar zijn waardering krijgt en het vertrouwen van de samenleving. J werkt vanuit de Haagse waarden: betrouwbaar, oplossingsgericht, vrijmoedig en samen Haags. Resultaten van het werk van het TSa worden meegenomen in de reguliere besluitvormingsprocessen. Het instellen van het TSa past bij een organisatie in ontwikkeling. De laatste jaren heeft de gemeentelijke organisatie grote stappen gezet. Onder andere van projectmatig werken naar gebiedsgericht werken.

5

De tussenruimte Met de tussenruimte wordt letterlijk de ruimte bedoeld tussen individuele projecten en tussen ontwikkelgebieden. De samenhang met de omgeving (stad en regio) staat daarin centraal. Het gaat ook over verbindende opgaven die nog geen eigenaar of opdrachtgever kennen. Figuurlijk is het de ruimte waar vrij over de toekomst kan worden nagedacht, kwesties in openheid en samenhang met elkaar worden verkend, inzichten en argumenten worden gedeeld. En inspiratie kan worden gehaald hoe om te gaan met stedelijke vraagstukken.

Resultaten van werksessies worden vastgelegd in korte en beeldende notities en geadresseerd aan de partijen die verantwoordelijk zijn voor de voortgang van diverse producten, projecten en/of besluiten. Het werk moet relevant zijn en daarmee respect en vertrouwen afdwingen van alle partijen. Daarmee wordt vrijblijvendheid voorkomen. Het werken en denken in de tussenruimte krijgt zowel betekenis richting beleid/ambitie als richting gebiedsontwikkelingen, projecten en uitvoering.

Dit met het doel om de werkprocessen te versnellen, elkaar beter te begrijpen en integrale afwegingen te voeden.

NU: verbinding tussen stad/regio en gebied/projecten en tussen beleid en uitvoering is onvoldoende

6

Straks: De tussenruimte biedt ruimte voor open gesprek over integrale afweging die gebieden/projecten en beleid richting geeft

Het Team van Stadsadviseurs is er voor de stad Het TSa is er voor de stad. Dat betekent dat zij een positie inneemt boven de partijen. Zowel voor de gemeente als voor externe stakeholders die actief betrokken zijn bij de veranderende stad. Het TSa maakt zoveel mogelijk gebruik van de expertise en gebiedskennis aanwezig binnen de organisatie en de stakeholders. De stadsadviseurs agenderen, jagen aan, inspireren waarmee partijen meer inzicht en begrip krijgen voor elkaar en elkaars standpunten. Doel is het onderling vertrouwen te vergroten en processen te versnellen.

Het TSa kan ook zelfstandig de verkenningen initiëren en organiseert daarvoor werkplaatsen waarin nauw samengewerkt wordt met ambtenaren uit de organisatie, stakeholders in het veld en experts van buiten.

De stadsadviseurs hebben verschillende werkzaamheden, variërend van leiden van gesprekken, werkbijeenkomsten, schetssessies tot het geven van individuele adviezen en het zijn van een klankbord. De stadsadviseurs worden gevraagd ingezet. Dat kan zijn om inhoudelijk feedback te geven op lopende planvorming. Dit vanuit het idee: zijn we nog op de goede weg of zijn er aanleidingen om bij te sturen? Het kan gaan over terugkerende situaties waar spanning of onduidelijkheid dreigt te ontstaan tussen sectorale- en belangenafwegingen. En, het kan gaan over nieuwe vraagstukken die eerst om een integrale verkenning vragen. Zij worden geacht om boven de partijen te staan, essenties bloot te leggen en inzichten te bieden waarmee anderen verder kunnen.

7

Het profijt van het hebben van een Team van Stadadviseurs Het TSa faciliteert, met een open en creatief planproces, gesprekken en werksessies. Op basis van vraagstukken die zich voordoen scherpt het TSa de vraagstelling aan, bedenkt een werkvorm en zorgt voor een helder resultaat van elke actie en gesprek. Dit legt zij terug aan degene die de vraag heeft gesteld. Het TSa kan ook zelf vraagstukken agenderen en in overleg met de directie bepalen of daar aan gewerkt kan worden. Het TSa kan zorgen voor een interventie, een vraagbaak zijn, inspiratie en verdieping brengen. Het TSa levert maatwerk, is goed benaderbaar en opgaven worden zoveel mogelijk op locatie, in het veld, besproken.

8

Positionering binnen de gemeente en de stad Bij de stadsadviseurs staat de inhoud centraal en hun onafhankelijke blik. Onafhankelijk in de zin dat TSa geen onderdeel uitmaakt van een afdeling. Zij worden aangesproken op hun vakkennis in het brede werkveld van de ruimtelijke ordening. Daardoor ontstaat er een gelijk speelveld tussen deelnemende partijen aan werkbijeenkomsten. Organisatorisch hangt het TSa aan de Dienst Stedelijke Ontwikkeling. Om in goede verbinding te zijn met de organisatie en relevante stakeholders wordt voorgesteld om twee tot drie keer per jaar een klankbordgroep bijeen te roepen, bestaande uit sleutelfiguren van de meest relevante afdelingen en organisaties uit de stad. Informele sessies op directieniveau (GMT) en met het college van B&W zijn noodzakelijk om de verbinding met de actualiteit te houden. Voor wat betreft de verbinding met de stad in brede zin wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van bestaande overlegstructuren, en platforms, zoals Platform Stad, Stroom, Spreeek, de Haagse Stadmakers, Economic Board The Hague, de vrienden van Den Haag, wijkorganisaties etc.

De opgaven waar Den Haag voor staat vraagt om aan activerende overheid Den Haag is de meest verdichte stad van Nederland, die haar ontstaan en kwaliteit ontleent aan landschappelijke kenmerken. De komende jaren zal Den Haag blijven groeien en zal de druk op de ruimte boven en onder de grond toenemen. Tegelijkertijd vragen klimaat-, energie-, mobiliteitstransities, maar ook kwesties als nieuwe economie, gezondheid, veiligheid en rechtvaardigheid om nieuwe ruimtelijke concepten, nieuwe partners en systemische ingrepen op stadsniveau. In een stad waar weinig tot geen ruimte is, vraagt dat om keuzes op basis van transparante afwegingen. Dit met behoud en het versterken van het eigen karakter, met liefde voor de stad. Aan de ene kant wordt van de overheid meer expertise gevraagd op bovengenoemde thema’s; aan de andere kant wordt verlangd dat de gemeente richting geeft en integrale afwegingen maakt. Daarmee ontstaan duidelijke kaders aan de individuele

‘De verschuiving van projectgericht naar gebiedsgericht werken en van bouwopgave naar leefbaarheidsopgave is al binnen de organisatie in gang gezet maar kan nog wel wat versnelling gebruiken.’

projecten en de uitvoering en kaders voor de beleidsontwikkeling. Kortom professionaliteit en kennis vanuit het publieke belang op sectorale onderwerpen en keuzes maken en richting geven wat landt op welke plek in de stad. Dat betekent dat er gebied overstijgende afwegingen gemaakt moeten worden. Tegelijk vraagt het om een activerende overheid, terwijl de laatste jaren ingezet is op een faciliterende overheid. Dit met gevolgen voor de vakopvatting en de taak van ambtenaren. Vanuit kennis en hoeder van de publieke zaak met eigen taken en verantwoordelijkheden wordt de gemeente, nog meer dan nu het geval is, een stevige gesprekspartner voor externe partijen. Een activerende overheid vraagt om een andere houding en taakopvatting dan een faciliterende overheid. Het vraagt om nadrukkelijker verantwoordelijkheid te nemen en het collectief belang zwaarder te laten wegen dan het sectorale belang. Het TSa kan helpen deze actieve rol van de overheid te verkennen en aan te jagen.

9

Samenstelling Team van Stadsadviseurs Uit de gesprekken komt naar voren dat er behoefte is aan een neutrale positie, van en voor de stad, met oog voor sociale en fysieke aspecten en een integrale blik door de schalen en sectoren heen en balancerend tussen beleid en uitvoering. Dat vraagt veel van één persoon en meermalen is de suggestie gedaan om een team aan te stellen. Team van Stadsadviseurs Het Team van Stadsadviseurs bestaat uit drie personen. Een strategisch adviseur stedelijke kwaliteit die het overzicht heeft, gevoel heeft wat speelt in de stad, door sectoren heen kan denken, verbanden kan leggen en beleid kan vertalen naar uitvoering en visa versa. Iemand die vanuit gezag een breed vertrouwen heeft Verhalen over de stad kan vertellen vanuit verschillende perspectieven, mensen aanspreken op hun verantwoordelijkheden. Gezien de opgaven die in Den Haag spelen is het voorstel om naast de strategisch adviseur stedelijke kwaliteit, een stadsadviseur aan te stellen met ervaring en inzicht in de sociale dimensie van de ruimtelijke ontwikkeling. Hoe worden alle inwoners en gebruikers van de stad bediend, vooral die groepen en functies die het niet op eigen kracht kunnen? En een stadsadviseur vanuit het fysieke domein waarbij de verdichtende

10

stad steeds meer zal vragen van beheer, veiligheid, openbare ruimte en de samenhang met de omgeving. Bij deze laatste adviseur wordt gedacht aan iemand die vanuit een landschappelijke benadering naar de ruimtelijke ontwikkeling kijkt. Het Team van Stadsadviseurs bestaat uit deskundigen die van nature gebied- en sector overstijgend kunnen denken en gezag ontlenen vanuit hun deskundigheid, betrokkenheid en overtuigingskracht.. Door het TSa te profileren in de tussenruimte, tussen beleid en uitvoering, boven de partijen zit het team niet op de stoel van de welstand en ook niet op de stoel van de projecten of gebiedsontwikkelingen. Creatief Naast het vervullen van rollen als inhoudelijke gespreksleider, sparringpartner, kennismakelaar etc. is het idee dat het TSa een eigen werkprogramma heeft, gerelateerd aan de behoefte van de verschillende betrokken partijen. Dit wordt afgestemd met het GMT. Het team bedenkt de werkvorm die nodig is om een vraagstuk aan te pakken. Dat kan variëren van een schetsmiddag, tot het uitvoeren van een korte verkenning, van een inspiratiesessie tot het aanscherpen en verrijken van uitgangspunten en/of kaders van de gemeentelijke producten in startbijeenkomsten.

Samen met ambtenaren en stakeholders Dat betekent dat het TSa een ondersteuner nodig heeft en een werkbudget voor de diverse activiteiten, naast de werkuren van de stadadviseurs. Voor de organisatie betekent dit dat er uren in de werkplannen vrijgemaakt moeten worden om mee te werken. Met als uitgangspunt dat het uiteindelijk leidt tot versnelling en tijdswinst.

11

Team van Stadsadviseurs: de valkuilen

Voorwaarden

Voorkomen moet worden dat het Team van Stadsadviseurs in de tussenruimte een extra loket wordt waar je langs moet om goedkeuring voor je plannen te halen. Het werk van het team mag niet vrijblijvend zijn. Duidelijk moet worden wat er met de inzet van het TSa wordt gedaan.

Het instellen van een Team van Stadadviseurs is slechts een deel van de oplossing van de gesignaleerde uitdagingen en wensen die de kwartiermaker in haar ronde heeft opgehaald. Het kan alleen slagen wanneer binnen de gemeentelijke organisatie de ingezette verandering van het integrale samenwerken wordt doorgezet. Omdat de gemeente hier al enige tijd mee bezig is, kan het TSa daarin een versnelling brengen.

Het TSa moet niet op de stoel gaan zitten van projectleiders of het werk van andere ambtenaren overnemen. Wel is het zo dat het TSa de functie kan hebben als mediator of denkversneller bij terugkerende vraagstukken of botsing tussen sectorbelangen of beleid. Het TSa moet niet een loket worden voor notoire klagers of individuele belangen.

12

Voor de organisatie betekent het dat er ruimte wordt gegeven aan de inbreng van het TSa en de resultaten die daar worden behaald. De inzichten en argumenten die het team inbrengt moet op een zorgvuldige manier worden meegenomen in de afwegingen die in de bestaande gremia worden gemaakt.

Bijlage: Rode draden uit de interne en externe gesprekken.

De algemene toon in de gesprekken is dat men eerst stoom moet afblazen over zaken die in verleden verkeerd zijn gegaan, waar spanning, weerstand en waar ongemak zit. De gesprekken eindigen altijd positief, met geloof in de toekomst en velen laten weten dat er ook al goede stappen worden of zijn gezet. Ik heb veel opgehaald en niet alles is te relateren aan de stadsstedenbouwer, maar zegt wel veel over waar mensen behoefte aan hebben. Hieronder een algemeen beeld:

Het collectief verlangen J Een gebied- en sectoroverstijgende lange termijn visie op Den Haag. Op hoofdlijnen met voldoende flexibiliteit om in te spelen op (maatschappelijke) veranderingen. J Een basis die de context geeft voor de gebiedsontwikkelingen en plannen, maar ook voor burgers en stakeholders om te begrijpen waarom welke keuzes worden gemaakt. J Een stedelijke programmering op niveau van de stad en de regio zodat duidelijk is waar welke programma’s gewenst zijn. J Een leidend en verbindend verhaal vanuit de openbare ruimte, de lange lijnen en de kernwaarden van Den Haag.

J Een duidelijke positionering en profilering van de stad in relatie met de regio en de Randstad. J Een plek waar nog meer over de stad als geheel wordt nagedacht of gesproken. J Inzicht in de betekenis van de ontwikkeling van de gebieden CID, De Binckhorst en Den Haag Zuidwest, ten opzichte van elkaar en de rest van de stad. Wat is het profijt voor de gehele stad. J Meer aandacht voor de bestaande stad en iemand die zich daarvoor verantwoordelijk voelt.

Kritische terugkerende geluiden J De stad wordt te veel gestuurd vanuit beleidsdoelen, aantallen, ad hoc besluiten en instrumenten. J Een cultuur waar een open houding naar opgaven en naar elkaar niet vanzelfsprekend is. J Er wordt nu gefragmenteerd aan de stad gewerkt en instrumenten zijn bepalend. J Voor een deel wordt het werk van de ambtenaren gefinancierd door ontwikkelende partijen waardoor het niet altijd mogelijk is om breder te kijken en de context goed mee te nemen.

Behoefte aan regie op stadsniveau J Het beeld is dat de gemeente teveel in de houding is gaan zitten van faciliteren en toetsen terwijl veel behoefte is aan sturing en aanjagen. J Er is behoefte aan betere verbinding, interactie en kennisuitwisseling tussen beleid en uitvoering. J Er is behoefte aan sturing vanuit de integrale samenhang en transparantie in inhoudelijke afwegingen en keuzes die worden gemaakt. J Meer lef en durf tonen en sneller keuzes maken, ieders inbreng is nu even belangrijk wat tot onderlinge spanning en vertraging leidt.

Behoefte aan continuïteit J Er is behoefte aan continuïteit in ambtelijke advisering. J Er is behoefte aan het bewaken van de lange lijnen, zowel letterlijk (groene lanen) als in verhalende zin: een verhaal over de toekomst en de identiteit van Den Haag. J Er is behoefte aan continuïteit in personeel. Er zijn veel wisselingen en de omloopsnelheid is groot J Ambitie en beleidsuitgangspunten worden niet altijd herkend bij de uitvoering van projecten en de doorvertaling naar consequenties voor beheer en onderhoud.

Behoefte aan positieve energie en trots en meer gezamenlijkheid J Er is behoefte aan positieve energie waarbij versterkte aandacht moet zijn voor: > Samenwerking tussen beleidsafdelingen en diensten > Relatie tussen politiek en ambtelijke organisatie > Relatie tussen stakeholders – politiek – ambtelijke organisatie > Er is behoefte aan trots op de stad, op het werk dat gedaan wordt, op resultaten die worden geboekt.

Rol Stadsstedenbouwer Gedeeld beeld

Verschillend beeld

J Verhalenverteller, iemand die met overtuigingskracht het verhaal van de stad overal kan verkondigen.

J Sommigen willen een mediator, anderen meer een inspirator.

J Iemand die vertrouwen tussen stad (burgers en kritische ‘vakgenoten’), politiek (college en raad), ambtelijk apparaat (dienstbreed) en markt (ontwikkelaars/bouwers, corporaties, ondernemers) kan herstellen. J In simpele taal aan de raad kunnen uitleggen wat goed is voor de stad. Aan de voorkant depolitiseren, zorgen dat raadsleden zich meer betrokken voelen. J Iemand die rust en continuïteit brengt. J Sterke persoonlijkheid, sterk in informeel netwerken, gezaghebbend, boven de partijen, overtuigend vanuit de inhoud, reflectief, transparant. Geen ego maar luisterend oor. J Een autoriteit die verbinding weet te leggen. Opererend vanuit overzicht, samenhang en kennis en in staat is om alternatieve inzichten te delen en vanuit verschillende perspectieven en belangen te denken. J Iemand die a-politiek is, maar wel met gevoel voor politiek en bestuur. J Iemand die (natuurlijk) gezag heeft en zowel positioneel als vanuit deskundigheid het vertrouwen krijgt. J Iemand die lef en durf om te interveniëren en dat ook gegund krijgt. J Geen ‘star’architect, niet opererend vanuit macht.

J Een persoon of een team met verschillende disciplines of een atelier. J Iemand die gebruikers centraal stelt, niet de bouwers/ontwikkelaars of juist iemand die bouwers/ontwikkelaars uitdaagt. J Overstijgend, focus op bestaande stad en samenhang versus brug slaan tussen beleid en uitvoering. J Gericht op de bouwopgave of op landschap (ondergrond, natuur, groen en openbare ruimte) of op de stedelijke programmering. J Stadsbouwmeester gekoppeld aan de stedenbouwkundige ontwikkeling van de stad of een stadsregisseur die integraal naar de ontwikkeling kijkt. J Iemand die inzicht geeft en alternatieven aanreikt of iemand die keuzes afdwingt, richting geeft en de koers bepaalt.

Gesprekken in beeld

Verantwoording en Colofon Hilde Blank, kwartiermaker Stadsstedenbouwer Den Haag. In opdracht van Algemeen directeur DSO. BVR Adviseurs Rotterdam, Oktober, 2023 Alles uit deze rapportage mag worden overgenomen mits de bron wordt vermeld. Aan de inhoud van deze rapportage kunnen geen rechten worden ontleend.