RIS315777 Verslag Rekeningencommissie 7 juni 2023

Rekeningencommissie RIS315777

Verslag

Verslag van de vergadering van de Rekeningencommissie (RC) van 7 juni 2023

Aanwezig:

de voorzitter, de heer M. De Vuyst; mevrouw L. van Basten Batenburg, de heren T. de Boer, R. Guernaoui en K. Partiman, allen lid RC; secretaris RC: J. van Duijn. bij agendapunt B: de wethouder VWZ, de heer Balster.

Afwezig:

de heren Y. Assad, M. Etalle en M. Sewtahal en mevrouw S. Bruines.

A. Opening, mededelingen en vaststelling agenda De voorzitter opent de vergadering om 13:30 uur en heet de aanwezigen welkom. Van de wethouder Financiën, Cultuur & Economie, mevrouw Bruines, is bericht van verhindering ontvangen vanwege persoonlijke omstandigheden. De vragen die de Rekeningencommissie haar per brief heeft toegestuurd (RIS315731) zullen schriftelijk worden beantwoord. (Noot van het secretariaat: deze brief is 9 juni 2023 ontvangen (RIS315796)). De agenda wordt voor het overige ongewijzigd vastgesteld.

B. Bevraging wethouder Volkshuisvesting, Welzijn & Zuidwest (RIS315732) Voorafgaand aan de bevraging geeft de voorzitter van de Rekeningencommissie een toelichting op de procedure van bevraging van de wethouder. Hij vermeldt daarbij onder meer dat de uitspraken van de wethouder worden beschouwd als bestuurlijke toezeggingen. Deze worden aan het rapport van de commissie toegevoegd. 1.

Grondexploitaties: aanpassen verordening

Op 1 december 2022 heeft de raad het voorstel van de voorbereidingscommissie raadsonderzoek Dreven, Gaarden & Zichten (RIS313614) unaniem aangenomen. Daarbij is de Rekeningencommissie, het college en de Accountantsdienst gevraagd om in overleg te treden over aanpassingen van de huidige Verordening beheersregels grondexploitatie en strategisch bezit, gemeente Den Haag 2018 naar aanleiding van de verslaggevingstechnische bevindingen uit het door de Accountantsdienst uitgevoerde deel van het onderzoek. Uit dit onderzoek komt namelijk naar voren dat de gehanteerde gemeentelijke spelregels op onderdelen niet geheel passen binnen de verslaggevingsregelgeving, te weten het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV). Deze regelgeving wordt toegelicht in de notitie Grondbeleid in begroting en jaarstukken (2019) van de commissie BBV.

Verslag RC-vergadering 7 juni 2023

Rekeningencommissie

Naar aanleiding van het verzoek van de voorbereidingscommissie wil de Rekeningencommissie onderstaande vijf onderwerpen met de wethouder Volkshuisvesting, Welzijn & Zuidwest, de heer Balster, bespreken. Deze hebben betrekking op bevindingen uit het onderzoek naar de grondexploitatie Dreven, Gaarden & Zichten en op bevindingen uit de tussentijdse controles door de Accountantsdienst zoals verwoord in de Boardletters 2021 en 2022 (RIS310628 en RIS314358). 1.1. Begroten van ‘onvoorziene kosten’ In de grondexploitatie Dreven, Gaarden & Zichten is een post voor onvoorziene kosten opgenomen. Volgens de BBV-regels mogen echter alleen voorziene kosten worden begroot op een grondexploitatieproject en dan uitsluitend de kosten zoals gespecificeerd in onder meer artikel 6.2.4 Besluit ruimtelijke ordening. Een grondexploitatiecomplex heeft altijd inherente onzekerheden en risico’s in zich ten aanzien van het begrote financiële eindresultaat. Voor de beheersing van dergelijke risico’s bevat het BBV verschillende voorschriften. Zo moet een grondexploitatiebegroting tenminste jaarlijks worden geactualiseerd en moeten de risico’s met betrekking tot bouwgronden in exploitatie worden betrokken bij het bepalen van het noodzakelijk weerstandsvermogen van de gemeente.

De Rekeningencommissie wil dat in de Verordening beheersregels grondexploitatie en strategisch bezit, gemeente Den Haag 2018 (hierna: de verordening) wordt opgenomen dat geen posten zonder onderbouwing of berekening op een grondexploitatieproject mogen worden begroot, zoals bijvoorbeeld een stelpost voor onvoorziene kosten. De wethouder Volkshuisvesting, Welzijn & Zuidwest (VWZ): De wethouder licht toe dat het college een post Onvoorzien hanteert omdat zich gedurende een grondexploitatie onvoorziene kosten voordoen. Hij vindt het terecht dat de Rekeningencommissie vraagt naar een betere onderbouwing van deze onvoorziene kosten. Het college stelt voor om een pragmatische middenweg te vinden tussen het verzoek van de Rekeningencommissie en de huidige praktijk. Inmiddels werkt een gemeentebreed team aan kostenramingen voor de openbare ruimte. Hierbij wordt ook een scherpere onderbouwing van de post Onvoorzien meegenomen. Omdat onvoorziene kosten zich in de praktijk voordoen wil het college deze stelpost wel blijven hanteren in een grondexploitatiebegroting. Omdat dit vraagstuk zich ook bij andere gemeenten voordoet, zegt de wethouder desgevraagd toe ook na te gaan hoe andere gemeenten hiermee omgaan en een voorstel voor aanpassing van de verordening aan de commissie voor te leggen.

1.2. Bijdragen aan fondsen/reserves ten laste van grondexploitaties In de begroting van het grondexploitatieproject Dreven, Gaarden & Zichten is een bijdrage opgenomen aan een verstratingsfonds ter afdekking van toekomstige onderhoudskosten aan de inrichting. Deze kosten zijn niet aan de grondexploitatie toerekenbaar. Met de wijziging van het BBV in 2016 is een dotatie aan een fonds of reserve voor voorzieningen buiten de grondexploitatie niet meer toegestaan. Sparen voor niet aan de grondexploitatie toerekenbare voorzieningen die later worden aangelegd of uitgevoerd (na afsluiting van de grondexploitatie) kan alleen via een separate bestemmingsreserve. Pagina 2 van 7

Verslag RC-vergadering 7 juni 2023

Rekeningencommissie

De Rekeningencommissie vraagt de wethouder de verordening aan te passen aan de actuele BBV-regelgeving en hierin expliciet op te nemen dat in de begroting van een grondexploitatie geen bijdrage mag worden opgenomen aan niet aan de grondexploitatie toerekenbare voorzieningen. De wethouder Volkshuisvesting, Welzijn & Zuidwest (VWZ): De wethouder zegt toe de grondexploitaties te gaan controleren op eventuele afdrachten aan fondsen of reserves, zoals bijvoorbeeld het genoemde verstratingsfonds. Deze worden dan uit de grondexploitatiebegroting gehaald om ervoor te zorgen dat voldaan wordt aan het BBV. Het uitgangspunt moet immers zijn dat de gemeente overeenkomstig het BBV handelt. Het lijkt het college dan niet nodig om ook de verordening op dit punt aan te passen.

1.3. Uitsluitend begroten van toerekenbare kosten De aanleg van nieuwe riolering mag volgens BBV-regels worden toegerekend aan een grondexploitatie. Bij het project Dreven, Gaarden & Zichten zijn echter naast de kosten voor aanleg ook kosten opgenomen voor vervanging van rioleringen, waarvan vervolgens een bijdrage uit de rioolrechten voor de te vervangen riolering wordt afgetrokken. Dit komt de inzichtelijkheid van de grondexploitatiebegroting niet ten goede. De Rekeningencommissie wil daarom dat in de verordening wordt opgenomen dat in een grondexploitatie uitsluitend kosten worden geraamd die aan de grondexploitatie kunnen worden toegerekend, in dit geval de aanleg van nieuwe riolering en niet de vervanging van bestaande riolering. De wethouder Volkshuisvesting, Welzijn & Zuidwest (VWZ): De wethouder licht toe dat in het kader van de projectaansturing en opdrachtverstrekking er soms voor wordt gekozen om investeringswerken te combineren en vanuit de grondexploitatie gezamenlijk uit te voeren. Voor het deel van de werken dat niet aan de grondexploitatie is toe te rekenen wordt de grondexploitatie vervolgens volledig gecompenseerd. Daarmee is deze werkwijze voor het resultaat neutraal. Omdat dit vanuit de uitvoering de meest pragmatische aanpak is wil het college deze werkwijze handhaven.

De wethouder is echter graag bereid ook voor dit punt te onderzoeken hoe andere gemeenten hiermee omgaan. Hij begrijpt de zorg van de Rekeningencommissie over een mogelijk verminderde transparantie als gevolg van het in grondexploitaties tevens opnemen van aanvullende werkzaamheden met al dan niet daarmee gepaard gaande risico’s. De wethouder neemt dit als aandachtspunt mee in de uitwerking van het voor te leggen voorstel voor de aanpassing van de verordening.

1.4. Investeringen in de openbare ruimte: PPT-criteria Soms kunnen investeringen in de openbare ruimte, zoals de aanleg van een ontsluitingsweg, geheel of gedeeltelijk aan een grondexploitatie worden toegerekend. Het BBV hanteert hiervoor de begrippen profijt, proportionaliteit en toerekenbaarheid (PPT) als criteria. Aan de hand van deze PPT-criteria dient gemotiveerd te worden in hoeverre de investeringen in de openbare ruimte aan de grondexploitatie kunnen worden toegerekend. Het BBV schrijft voor dat als het uit de investering voorvloeiende nut voor de grondexploitatie aanzienlijk hoger is dan het algemeen nut deze investering geheel dan wel gedeeltelijk aan de Pagina 3 van 7

Verslag RC-vergadering 7 juni 2023

Rekeningencommissie

grondexploitatie wordt toegerekend. De commissie BBV benadrukt daarbij dat het resultaat van de afweging door de raad moet worden vastgesteld en dat het aanbeveling verdient om de uitgangspunten van een dergelijke afweging in een verordening vast te leggen. De Rekeningencommissie vraagt het college de criteria zoveel mogelijk concreet (in cijfers/ percentages) uit te werken in de verordening en om de kwantificering van het begrip ‘aanzienlijk hoger’ voor het volledig toerekenen van een investering aan een grondexploitatie nader te onderbouwen. De Rekeningencommissie vraagt de wethouder hierbij te betrekken hoe andere gemeenten dit criterium hebben gekwantificeerd. De toepassing van de in punt 1 tot en met 4 gevraagde aanscherpingen noodzaken de gemeente nog kritischer naar de met een grondexploitatie samenhangende kosten en risico’s te kijken. De Rekeningencommissie vraagt de wethouder hoe hij hiermee wil omgaan, onder meer in relatie tot het benodigde weerstandsvermogen en het daarvoor gebruikte risicocumulatiemodel. De Rekeningencommissie vraagt de wethouder de voorgenomen wijzigingen zoals verzocht in voorgaande punten 1.1 tot en met 1.4 aan de Rekeningencommissie voor te leggen en wil vernemen wanneer dit tegemoet kan worden gezien.

Aanvullend wil de commissie worden geïnformeerd over de stand van zaken met betrekking tot de aangekondigde actualisatie van de Grondprijzenbrief 2020, de Nota Vastgoed 2013 en de Nota Grondbeleid. De wethouder Volkshuisvesting, Welzijn & Zuidwest (VWZ): De wethouder laat weten dat het college de PPT-criteria zo concreet mogelijk inzichtelijk wil maken op projectniveau, omdat de toepassing van deze criteria voor een belangrijk deel afhangt van de context van elke afzonderlijke grondexploitatie. Dit maakt het tegelijkertijd lastig om het op het niveau van de verordening eenduidig te specificeren. De wethouder zegt toe in de verordening op te nemen dat bij de vaststelling en actualisatie van een project inzichtelijk wordt gemaakt hoe met de PPT-criteria wordt omgegaan, zodat voortaan bij het openen en het herzien van een grondexploitatie de kwantificering van de PPT-criteria zo concreet mogelijk wordt gemaakt. Voor wat betreft het in de verordening onderbouwen van de kwantificering van het begrip ‘aanzienlijk hoger’ voor het volledig toerekenen van een investering aan een grondexploitatie stelt de wethouder voor om dit bij het voorstel voor de nieuwe verordening nader uit te werken. Daarbij zal dan ook inzichtelijk worden gemaakt hoe andere gemeenten daar mee omgaan.

De wethouder verwacht actualisaties van de Grondprijzenbrief 2020 en de Nota Vastgoed 2013 in het derde kwartaal van 2023 naar de raad te sturen. Ook de Nota Grondbeleid wordt nog dit jaar herzien.

1.5. Frequentie van actualisatie prospecties Zoals reeds bij punt 1.1 aangegeven schrijft het BBV onder meer voor dat grondexploitatiebegrotingen minstens jaarlijks worden geactualiseerd. In onze gemeente gebeurt dit in ieder geval bij het opstellen van de Meerjarenprognose Grondexploitaties Pagina 4 van 7

Verslag RC-vergadering 7 juni 2023

Rekeningencommissie

(MPG) halverwege het jaar. Deze prognose maakt onderdeel uit van de besluitvorming over de begroting en wordt als onderdeel van de programmabegroting naar de raad gestuurd. De vraag is of een actualisatie één keer per jaar genoeg is: het afgelopen jaar heeft aangetoond dat de prospecties voor grondexploitaties binnen enkele maanden fors kunnen wijzigen. Vooruitlopend op een aanpassing van de verordening is eerder dit jaar voorgesteld om vervroegd een MPG op te stellen, gebaseerd op de standen zoals die in de jaarrekening worden verantwoord. De Rekeningencommissie waardeert de bereidheid van college en ambtelijk apparaat om tegemoet te komen aan de behoefte van de raad voor wat betreft inhoud en publicatiemoment(en) van de MPG. De commissie wil hierover na de zomer verder beraadslagen en hierbij ook de commissie Ruimte betrekken. Eerder is over de GRIPrapportage met de verantwoordelijk ambtenaren in meerdere sessies van gedachten gewisseld over vorm, inhoud en frequentie daarvan. De inzet daarbij was om tot een beter op de informatiebehoefte afgestemde rapportage te komen en daarbij zoveel mogelijk gebruik te maken van bestaande interne rapportagesystemen om het zo min mogelijk extra werk te laten kosten. De commissie wil proberen om een dergelijke exercitie ook voor de MPG uit te voeren.

We kijken met tevredenheid terug op de eerste presentatie van de betrokken ambtenaren over de MPG in de Rekeningencommissie. De wethouder Volkshuisvesting, Welzijn & Zuidwest (VWZ): De wethouder is graag bereid om gezamenlijk met de Rekeningencommissie en de commissie Ruimte te bekijken hoe de MPG beter afgestemd kan worden op de informatiebehoefte van de raad. Daarbij benadrukt hij dat grondexploitaties nú al twee keer per jaar worden geactualiseerd, zowel bij de begroting als bij de jaarrekening. Hierover wordt gerapporteerd in de paragraaf Grondbeleid. Er wordt wel één keer per jaar een MPG uitgebracht. Tot nu toe was dat bij de begroting. Het college stelt voor om de MPG voortaan elk jaar bij de jaarrekening uit te brengen, met een beknopte update bij de begroting. Desgevraagd bevestigt de wethouder dat bij de jaarrekening 2022 geen MPG is uitgebracht; deze komt bij de begroting.

2.

Beheersing grondexploitaties

Op dit moment is het verwachte eindresultaat van de gezamenlijke Haagse grondexploitaties € 192 miljoen nadelig. Negatieve resultaten van grondexploitaties werken door in de gemeentelijke begroting en worden met name gevoeld in periodes waarin de gemeentefinanciën onder druk staan (zoals vanaf 2026). De Rekeningencommissie heeft behoefte aan meer inzicht in de context van deze grondexploitaties. Hoe maken we als stadsbestuur de afweging of de kosten van grondexploitaties de juiste prijs zijn voor investeringen om maatschappelijke doelstellingen te bereiken? Vooruitlopend op een eventuele beleidsmatige gedachtewisseling hierover wil de commissie weten of ook na vaststelling van een grondexploitatie actief naar alternatieven gekeken blijft worden. Verder komt het voor dat het negatieve saldo van grondexploitaties gedurende de looptijd groter wordt. De commissie wil graag dat de informatievoorziening aan de raad in dergelijke gevallen voorzien wordt van een duiding: in hoeverre waren de kosten te voorzien, zijn het extra mogelijkheden of zijn het extra kosten die onafwendbaar zijn?

Pagina 5 van 7

Verslag RC-vergadering 7 juni 2023

Rekeningencommissie

Sinds enige jaren heeft de accountant bevindingen over de beheersing van grondexploitaties. Dit jaar moesten voor de grondexploitaties Transvaal en Forepark omvangrijke correcties worden gedaan vanwege uiteenlopende interpretaties van verslaggevingsregels. Bij het (tussentijdse) onderzoek naar Dreven, Gaarden & Zichten is duidelijk geworden dat dergelijke correcties kunnen worden voorkómen als reeds gedurende het boekjaar hierop controle kan plaatsvinden door de accountant. De Rekeningencommissie vraagt de wethouder om met de Accountantsorganisatie afspraken te maken over een vroegtijdiger controle van grondexploitaties. De wethouder Volkshuisvesting, Welzijn & Zuidwest (VWZ): De wethouder stelt dat als ontwikkelingen gedurende de grondexploitatie ervoor zorgen dat de door de raad vastgestelde financiële kaders worden overschreden, het aan het college is om de raad hierover actief te informeren. Zolang de kaders niet worden overschreden is dat niet nodig. Als de risico’s van een grondexploitatie toenemen wordt hierop via de Reserve Grondbedrijf geanticipeerd. De wethouder begrijpt de zorg van de Rekeningencommissie over het toenemende negatieve saldo van de gezamenlijke grondexploitaties en onderkent dat risico’s toenemen. Het college is zich bewust van de urgentie hiervan en anticipeert daar op. De wethouder begrijpt dat ook de raad hierop zo goed mogelijk zicht wil houden.

Desgevraagd bevestigt hij dat de informatievoorziening recht moet doen aan de behoefte van de raad. De Rekeningencommissie licht tijdens de beraadslaging nader toe dat de raad niet alleen een herziening van een grondexploitatie wil kunnen begrijpen, maar zelf ook meer grip wil hebben op een in uitvoering zijnde grondexploitatie. Voor de raad moet inzichtelijk zijn in hoeverre er mogelijkheden zijn om bij te sturen op het moment dat het saldo van een grondexploitatie negatiever wordt. De commissie vraagt de wethouder in zo’n geval te duiden of de desbetreffende saldoverslechtering onontkoombaar is, dan wel het gevolg is van herzien beleid. Met name van belang is dat de raad daarbij in de gelegenheid wordt gesteld om te sturen op basis van een eigen afweging. Kunnen bijsturen op grondexploitaties wordt nog relevanter als de gemeentefinanciën verder onder druk komen te staan, zoals naar verwachting vanaf 2026 het geval kan zijn. De wethouder wordt tevens gevraagd om bij een herziening van een grondexploitatie de raad niet alleen over van de mutatie te informeren, maar over de financiële gevolgen voor de totale grondexploitatie. Elke rapportage over een grondexploitatie dient zelfstandig leesbaar te zijn zonder daarvoor op eerdere berichtgeving te moeten teruggrijpen.

De commissie verwijst graag naar de aanpak van de verbetering van de GRIP-rapportage als inspiratie voor een gezamenlijk traject van raad, college en ambtelijk apparaat om de informatievoorziening actueler, toegankelijker en bruikbaarder te maken. De wethouder onderschrijft dat stukken zelfstandig leesbaar moeten zijn en de raad in staat moeten stellen om indien gewenst bij te sturen. Hij zegt toe de wensen van de Rekeningencommissie in beraad te nemen en is graag bereid om na het uitbrengen van de ontwerpbegroting met de Rekeningencommissie en de commissie Ruimte nader af te stemmen hoe het college beter aan de informatiebehoefte van de raad kan voldoen, om daarmee ook de bewustwording te kunnen vergroten. De uitkomsten van deze gedachtewisseling wil de wethouder betrekken bij het daarna uit te brengen voorstel voor de aanpassing van de verordening

Pagina 6 van 7

Verslag RC-vergadering 7 juni 2023

Rekeningencommissie

Ook staat het college ervoor open om te kijken naar een vroegtijdiger accountantscontrole van grondexploitaties.

C. Verslag van de vergadering van 31 mei 2023 Het verslag van de vergadering van 31 mei 2023 (RIS315739) wordt ongewijzigd vastgesteld.

D. Proces totstandkoming RC-rapport Vaststelling van het rapport van de Rekeningencommissie over het onderzoek naar de jaarrekening 2022 is geagendeerd voor 22 juni 2023. De voorzitter zal de hoofdlijnen daarvan (zoals te verwoorden in hoofdstuk 1) toelichten bij de vaststelling van de jaarrekening 2022 door de raad op 5 of 6 juli. Voorafgaand wordt deze toelichting met de Rekeningencommissieleden afgestemd.

E. Rondvraag en sluiting De heer Guernaoui heeft van het college antwoord gekregen (RIS315399) op schriftelijke vragen die hij samen met het raadslid Martini heeft gesteld over het budget voor de ondersteuning van het college in de bevraging door de voorbereidingscommissie raadsenquête Amare. De heer De Boer en de heer Guernaoui hebben behoefte aan aanvullende informatie en willen weten of de Accountantsorganisatie hierin behulpzaam kan zijn. De Rekeningencommissie besluit in de vergadering van 22 juni 2023 hierop terug te komen. De voorzitter sluit de vergadering om 14:25 uur.

Pagina 7 van 7