RIS315612 Concept Participatiegids voor gebieds- en planontwikkeling

Typ tekstTyp tekstTyp tekst

060

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ons kenmerk

Aan: de Gemeenteraad

DSO/10475576 RIS315612 Contactpersoon

Marieke Hommels, Arjan Brak Dienst

Stedelijke Ontwikkeling, Publiekszaken Afdeling

SEPO, Haags Samenspel Telefoonnummer

14070 Datum

E-mailadres

16 juni 2023

marieke.hommels@denhaag.nl

Onderwerp

Concept Participatiegids voor gebieds- en planontwikkeling

Geachte voorzitter, Den Haag staat voor een enorme ontwikkelopgave die impact heeft op de stad. Deze opgave gaat over het realiseren van meer woningen voor allerlei woningzoekenden én ruimte voor voorzieningen, werkgelegenheid, groen, mobiliteit en de energietransitie. Het is een maatschappelijke opgave waarin het bestuur steeds zoekt naar een balans tussen (beleids-)ambities en inpassing hiervan in de stad, en tussen de belangen van de zichtbare betrokkenen én mensen die een woon- en bedrijfsruimte nodig hebben. Wij zijn ervan overtuigd dat de uitvoering van deze ontwikkelopgave alleen lukt als we dat participatief doen; het is een samenspel tussen bewoners, ondernemers, private initiatiefnemers en de gemeente. In de praktijk ondervinden ontwikkelaars en bewoners echter - los van de huidige marktontwikkelingen en onzekerheden in het ruimtelijk domein - nog te vaak onduidelijkheid bij participatietrajecten. Via de raadsmededeling Roadmap Participatieverordening (RIS310732) bent u geïnformeerd over de noodzaak om in de gemeente Den Haag spelregels voor participatie duidelijker te maken door middel van een nieuwe Participatieverordening. Met deze raadsmededeling nemen we u mee met in het leerproces voor het ontwikkelen van de concept Participatiegids voor gebieds- en planontwikkeling in Den Haag. In de leerfase heeft de gids nog geen juridische status.

Wij nodigen u uit om in samenspraak de gids komende jaar te ontwikkelen tot praktisch werkmateriaal voor participatie. Vanuit het besef dat de participatie start als de gemeente zich oriënteert op de kansen en potentie van (her)ontwikkeling van gebieden en werkt aan de formulering van gebiedskaders. Als gemeente hanteren we de participatieladder die bestaat uit 4 niveaus als basis voor het uitwerken van participatietrajecten rond gebiedsprocessen (RIS 170138). Deze afspraak is vastgelegd in de inspraaken participatieverordening Den Haag 2012. Inwoners, experts, bedrijven en andere partijen kunnen op 4 verschillende niveaus betrokken worden bij de ontwikkeling van beleid of het verbeteren van de dienstverlening. Deze niveaus zijn: raadplegen, adviseren, coproduceren en meebeslissen. Hierbij merken we op dat we de stad altijd informeren. Participatie kan dus starten op het moment van raadplegen maar hoeft niet alle niveaus af te lopen en te eindigen bij meebeslissen.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

T 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10475576

Daarom is het zaak dat bewoners, bedrijven en maatschappelijke instellingen vooraf duidelijk weten op welk niveau er geparticipeerd gaat worden zodat deelnemers weten welke invloed zij hebben in deze participatieprocessen. In Den Haag willen we de spelregels concreet maken, in het bijzonder als het gaat om gebieds- en planontwikkeling. De essentie van de concept Participatiegids is het maken van procesafspraken over participatie met alle betrokkenen in élke fase van de gebieds- en planontwikkeling. Waarbij steeds duidelijk is wie de trekker is van het proces: de gemeente of de private initiatiefnemer. Op deze manier draagt participatie optimaal bij aan het verbeteren van plannen, wordt de haalbaarheid van plannen vergroot waardoor onnodige vertraging wordt voorkomen en worden realistischere verwachtingen gewekt bij alle betrokkenen. Het herijken van het samenspel is om verschillende redenen urgent. Al langer is er bij grote ruimtelijke projecten op momenten weerstand, omdat aan de voorkant onvoldoende helderheid is over de kaders en de verdeling van taken en verantwoordelijkheden met betrekking tot participatie. Daarnaast heeft de raad diverse verzoeken gedaan, roept de rekenkamer op aanscherping van afspraken over participatie en wordt in 2024 de Omgevingswet van kracht, waar participatie een andere en grotere rol gaat spelen.

Wij willen hieraan werken aan de hand van deze concept Participatiegids voor gebieds- en planontwikkeling. En kiezen bewust ervoor om het conceptmateriaal op dit moment nog niet formeel vast te stellen, maar eerst te oefenen tijdens een leer- en pilotfase. Inzet is de ambities en voorgestelde werkwijze te toetsen aan de praktijk en op basis daarvan lessen te trekken. Om het aangepaste kader (Haagse Participatiegids voor gebieds-en planontwikkeling) daarna samen met de participatieverordening in 2024 te laten vaststellen. Belangrijk onderdeel van de nieuwe werkwijze is aandacht voor de kaderstellende rol van de gemeenteraad, de coördinerende en regisserende rol van de gemeente in de uitvoering en monitoring en de samenhang met participatie in de fase van visievorming voor gebieden. Ook dit is onderdeel van het leerproces. Dit wordt in de alinea Leervragen uitgelegd. De concept Participatiegids is ontwikkeld in samenspraak met bewoners, private initiatiefnemers en externe experts (wetenschap, ervaringsdeskundigen en koepelorganisaties) en biedt duidelijke kaders voor participatie met gerichte sturing en een heldere werkwijze rond (grote) plan- en gebiedsontwikkelingen. De conceptgids zorgt ervoor dat de raad haar de kaderstellende en controlerende taak adequaat kan invullen en bewoners en andere belanghebbenden op het juiste moment op de hoogte zijn en kunnen meedenken of -doen.

In het proces om te komen tot de concept Participatiegids zijn 7 uitgangspunten geformuleerd die bewoners, private initiatiefnemers en gemeente samen onderschrijven: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

De gemeente stelt de kaders voor participatie. De participatie start bij het nadenken over gebiedsontwikkeling en planontwikkeling. Op basis van passende sturing op elke schaal en heldere afspraken over participatie in elke fase. Op basis van integrale afwegingen worden gebiedskaders geformuleerd. De gemeente ondersteunt en coördineert de participatie in gebieden. Het Haags Participatiekompas (RIS310732) is basis voor handelen. De gemeente toetst ook op kwaliteit participatie.

2/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10475576

Fundamentele keuzes vanuit het participatietraject over de gids De afgelopen maanden is vanuit bewoners, private initiatiefnemers en gemeente veelvuldig de dialoog gevoerd en gereageerd op de conceptversies van de concept Participatiegids. Deze reacties zijn zo goed mogelijk overgenomen in de nieuwe versie. Een aantal meer fundamentele reacties vraagt om keuzes die hieronder worden toegelicht: •

•

•

•

•

Reikwijdte – de conceptgids richt zich op het samenspel tussen bewoners, gemeente en private initiatiefnemers bij (de grote) gebieds- en planontwikkelingen. Denk aan: initiatieven die grote invloed of impact hebben op de directe omgeving, die politiek-bestuurlijk extra aandacht vragen en plaatsvinden in een complex gebied, en niet passen in de vastgestelde bestemmingsplannen. Bij die buitenplanse initiatieven of initiatieven die op de bindend-advieslijst staan is participatie onder de Omgevingswet verplicht. In de opstartfase van die gebiedsontwikkelingen (oriëntatie en kaderstelling) organiseert de gemeente de participatie, later in het proces (bij de planuitwerking en aanvraag omgevingsvergunning) ligt de nadruk voor de uitvoering van de participatie bij de ontwikkelaar. Het gaat niet om eenvoudige projecten (dakkapel) of mobiliteits- of duurzaamheidsprogramma’s, waarbij de gemeente initiatiefnemer is. Het exacter definiëren van de reikwijdte is onderdeel van de leerfase. Maatwerk – elk initiatief is anders maar we kunnen wel algemene afspraken maken over de kwaliteit van het participatieproces. Vandaar dat in de conceptgids afspraken staan benoemd om per initiatief afspraken te maken tussen bewoners, initiatiefnemers en gemeente(raad). Zodat de kaders en ruimte voor participatie voor iedereen duidelijk zijn.

Samenspel per stap – in de verschillende fases van een gebieds- of planontwikkeling zijn het doel van participatie en de insteek van het gesprek en interactie tussen initiatiefnemer, gemeente en bewoners en gebruikers steeds anders. Bij een grote gebiedsontwikkeling, waar de doorlooptijd soms tien jaar of langer is, is de intensiteit anders dan bij een ontwikkelplan voor een kavel. In de leerfase wordt aandacht besteed aan het verder invulling geven aan deze fases, zonder oog voor maatwerk en duidelijke afspraken te verliezen. Integraliteit – een gebieds- en planontwikkeling is altijd onderdeel van een omgeving waar veel meer speelt: denk aan leefomgeving, groen, mobiliteit, milieu, voorzieningen, luchtkwaliteit en stedelijk landschap. Dat vraagt om een integrale blik en afweging tussen verschillende belangen, in een proces waarin duidelijk is hoe bewoners en andere belanghebbenden worden betrokken. Verantwoordelijkheden – de Haagse gemeenteraad wil meer regie op participatieprocessen, terwijl de Omgevingswet de verantwoordelijkheid voor een groot deel van private initiatieven bij de private initiatiefnemer legt. In de concept Participatiegids wordt per fase aangegeven welke partij welke rol speelt en op welke momenten de gemeenteraad kaders stelt of controleert.

In de loop van 2023 wordt hiervoor een routekaart ontwikkeld met een uitleg van het samenspel en minimale participatieniveau in de verschillende stappen van het planproces. Vanuit het besef dat participatie begint bij het nadenken over de toekomst van een gebied of locatie en het ontwerpen van de eerste contouren. Voor de raad ligt er een rol om de gebiedskaders vast te stellen, bij voorkeur voordat concrete plannen van initiatiefnemers op tafel liggen.

Op basis van deze afwegingen zijn drie producten ontwikkeld die samen de concept Participatiegids vormen. U treft de conceptgids in de bijlagen aan: • “De Participatiegids” beschrijft de kwaliteit van participatie, voorzien van een index waarin de producten worden uitgelegd. • “Samenspel per stap” legt uit hoe gemeente stuurt op grote gebiedsontwikkelingen en een benoemt per fase de rolverdeling tussen gemeente en private initiatiefnemers in de organisatie van participatie. • “Een Werkboek” reikt minimale participatie-eisen voor de initiatiefnemer aan, net als suggesties om meer werk van participatie te maken.

3/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10475576

Wettelijk kader en coalitieakkoord Momenteel ligt in de Tweede Kamer de Wet Versterking participatie voor. Deze wet heeft als doel om de betrokkenheid van inwoners bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid van de gemeente te verbeteren door heldere kaders te scheppen. Daarmee wordt beoogd om van meer traditionele inspraak toe te werken naar een participatieverordening en de verordening te gebruiken als sluitstuk van lokaal participatiebeleid. Het college anticipeert hierop en zal hierdoor, net als andere gemeenten in den lande, doelstellingen van beleid vooraf duidelijker moeten formuleren om ze meetbaar te maken. Dit vergt dus ook een visie op participatie en de wijze waarop we dit definiëren, evenals duidelijke, glasheldere kaders die moeten worden vastgesteld door de gemeenteraad. Hiermee werkt het college toe naar een nieuwe participatieverordening in 2024 (Roadmap Participatieverordening RIS310732). De leerervaringen die komend jaar worden opgedaan met de concept Participatiegids voor gebieds- en planontwikkeling wordt gebruikt bij de ontwikkeling van deze nieuwe participatieverordening. Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024, krijgt de gemeenteraad tevens het adviesrecht (nu: verklaring van geen bedenkingen) over aanvragen om omgevingsvergunningen die in strijd zijn met het omgevingsplan (nu: bestemmingsplan).

De gemeenteraad kan daarbij gevallen aanwijzen waarin zij het college wenst te adviseren over projecten voordat de beslissing op de aanvraag wordt genomen. Daarnaast kan de gemeenteraad projecten aanwijzen waarvoor participatie verplicht is voordat een aanvraag om omgevingsvergunning wordt ingediend. Dit voorstel maakt onderdeel uit van de implementatie van de Omgevingswet die binnenkort ook aan u wordt verzonden. Daarnaast heeft het college in het coalitieakkoord participatie benoemd als uitgangspunt en niet als keuze. Dat betekent dat de gemeente eerder in gesprek met gaat met bewoners, bedrijven en maatschappelijke instellingen. En openstaat voor initiatieven en alternatieven om zo het probleemoplossend vermogen van inwoners goed te betrekken in besluitvorming. Het college is zeer gemotiveerd om te werken aan meer vertrouwen, net als het voorkomen van onnodige juridische kosten – voor belanghebbenden, initiatiefnemers en de gemeente - die gepaard gaan met processen die het tegenovergestelde laten zien: bewoners die pas laat worden geïnformeerd, of waarbij geen ruimte geboden wordt voor inbreng vooraf.

Naast het coalitieakkoord hebben in 2022 ook diverse moties en amendementen oproepen gedaan om substantiëler te investeren in samenspel en participatie (bijvoorbeeld: Bij PUK's altijd bewonersbetrokkenheid (RIS311616), Participatie mag lonen (RIS311662) en Geef gemeente rol in participatie bouwontwikkelingen (RIS310256). Gemeentelijke participatie werkwijze Het programma Haags Samenspel is in het leven geroepen om van goede bedoelingen naar concrete afspraken te komen over budget, kaders en verantwoording als het gaat om participatie. Om structureel de kwaliteit in de uitvoering van participatie te verhogen en om de lessen die we leren goed vast te leggen. Haags Samenspel ontwikkelt de nieuwe participatieverordening en geeft collega’s binnen de hele gemeente handvatten om participatie te doen. Om daar vervolgens van te leren en spelregels te borgen. Dit om te voorkomen dat er alleen over participatie wordt gepraat als ware het een abstract begrip dat alleen betekenis krijgt in beleidsdocumenten of in een verordening die weliswaar wordt vastgesteld in de raad, maar in de praktijk van geen of weinig betekenis blijkt te zijn. Over de werkzaamheden van Haags Samenspel wordt de raad separaat geïnformeerd middels de voortgangsrapportage 2022.

4/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10475576

In 2022 en 2023 krijgt het werken aan participatie een extra impuls. De professionaliseringslag richt zich onder andere op het ontwikkelen van instrumenten voor medewerkers, initiatiefnemers en bewoners. Ook is een opleiding voor medewerkers in ontwikkeling en onderzoeken we hoe een vast percentage aan middelen voor participatie in ruimtelijke projecten kan worden bepaald, zoals aangekondigd in het coalitieakkoord. Gezamenlijk worden good practises uitgerold en verankerd. Voorbeelden hiervan zijn onder andere meerdere herinrichtingsplannen die samen met inwoners worden ontworpen, zoals het Hildebrandplein en fietsparkeren in Duinoord. En we stimuleren de betrokkenheid van bewoners bij visievorming of beleid zoals bij het prioritaire gebied Weimarstraat, de mobiliteitstransitie en bij de ontwikkeling van de nieuwe woonvisie. Vaak gaat dat via digitale participatie; hiermee loopt Den Haag landelijk voorop in het betrekken van inwoners via nieuwe, innovatieve methoden. Ervaringen opdoen via pilots De leerfase start in Q3 van 2023 en duurt ongeveer één jaar. De volgende pilotprojecten zijn benoemd: 1. Participeren over de voorzieningen in De Dreven (Zuidwest) 2. Toekomst van de Pier (voorverkenning gebiedsthema’s) 3. Ontwikkelstrategie scherp krijgen voor Laakhavens 4.

Participatieplan voor Bellevue ontwikkelen met bewonersorganisaties en private partijen (CID) In de bijlage staat de omschrijving van de pilotprojecten. Voor het leren met de Participatiegids lopen we mee met het proces van deze pilotprojecten. Binnen deze verschillende projecten, die in verschillende fases bevinden, doen we voor de Participatiegids ervaring op met verschillende onderdelen zoals: 1. Participatie vanaf het begin om tot kaders voor een gebied te komen Inzet is onder leiding van gemeente oefenen met een publieke dialoog, waarin huidige en toekomstige bewoners en gebruikers, en initiatiefnemers worden betrokken in de belangenweging. Doel is scherp krijgen hoe gebiedskaders te formuleren, zodat zij private initiatiefnemers, bewoners en gebruikers, én gemeente houvast bieden. En met college en gemeenteraad uitwerken van een proces om de gebiedskaders vast te stellen. 2. Participatieplan maken Inzet is om een initiatiefnemer een participatieproces te laten ontwerpen volgens de stappen in het Participatiewerkboek voor een initiatief dat zich aan het begin van de initiatieffase bevindt. Doel is 0efenen met het begeleiden van een initiatiefnemer en scherp krijgen welke afwegingen (soort vragen) relevant zijn om het participatieniveau te kunnen bepalen. 3.

Participatie toetsen Inzet is om een initiatief dat zich aan het eind van de planuitwerkingsfase bevindt, te ondersteunen bij het maken van een participatieverslag op basis van een evaluatiegesprek over het verloop van participatie. Te oefenen met een ambtelijke toets op dit verslag en met college en gemeenteraad bespreken wat voor soort vragen en proces nodig is om bestuurlijke uitspraak te kunnen doen over het verloop van het participatieproces. Leervragen De volgende leervragen zijn opgesteld om tijdens de leerfase te beantwoorden in de drie pilots. De beantwoording van deze vragen leiden tot een definitieve Haagse Participatiegids in 2024.

5/6

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10475576

1.

Reikwijdte: Is het wenselijk om de reikwijdte van de Participatiegids te verbreden en de inhoud van toepassing verklaren op alle ruimtelijke processen, zoals inrichting openbare ruimte, mobiliteitsprojecten, ruimtelijke beleidsproducten die gemeente maakt, sloop-nieuwbouw, doorbraakprogramma’s? 2. Participatie vanaf het begin: Hoe ziet het proces eruit waarin we samen de gebiedskaders bepalen? Welke (tussen)producten zijn nodig om te komen tot bepaling van de gebiedskaders als de Omgevingswet van kracht is? Hoe is participatie bij die producten geregeld? Zijn er mogelijkheden om een initiatiefovereenkomst juridische status te geven? 3. Verantwoordelijkheden: Hoe kan de Participatiegids voldoende duidelijkheid bieden over bevoegdheden en verantwoordelijkheden. • Wat is sturingsruimte en formele positie van de raad? • Wie heeft een rol in het bewaken van proceskwaliteit en verloop van participatie in alle stappen van gebieds- en planontwikkeling? 4. Participatieplan maken: Bij de start van een planontwikkeling maken de private initiatiefnemers een participatieplan. Hoe ziet dat proces eruit? Hoe verloopt het bepalen van de mate van invloed (Trap van Eigenaarschap) dan? Welke sturing is hierin eventueel wenselijk? 5. In samenhang belangen wegen: Wordt door het werken met de Participatiegids het proces van belangenweging verbeterd? 6.

Participatie toetsen: Hoe werkt de participatietoets: hoe, wie en wat wordt getoetst? Wie gaat daarover en wat wordt getoetst in welke fase? In welke fase is een verplichte participatietoets wenselijk? Met aandacht voor formulering van vragen die in verslag en bij bestuurlijke toets worden gesteld. 7. Ondersteuning: Hebben alle stakeholders voldoende kennis en uitwerkingscapaciteit? Waarop moet er een uitspraak zijn om de 2.0 versie van de participatiegids te kunnen vaststellen? 8. Realiseerbaarheid: Wat zijn de kosten voor het participatieproces met de Participatiegids en waar halen we deze dekking vandaan? Wat zijn gevolgen voor doorlooptijden? Wat is de procedure als omstandigheden wijzigen? 9. Gebruiksvriendelijkheid: Welke materialen zijn nodig om het gedachtengoed uit de participatiegids breder te delen? 10. Pilotfase: Wat moet het leerproces opleveren? Welke verplichtingen volgen uit de leidraad? Koppeling aan participatieverordening en rol gemeenteraad Op basis van de lessen uit de leerfase wordt een nieuwe versie van het participatiemateriaal gemaakt dat is verankerd in de nieuwe participatieverordening (als onderdeel van het Wetsvoorstel Versterking participatie op decentraal niveau zoals hierboven is toegelicht) en de implementatie van de Omgevingswet.

Met de aanbieding van de concept Participatiegids is het eerst en vooral van belang om met de gemeenteraad te spreken over de kaderstellende en controlerende rol van de raad bij participatieprocessen. Wij gaan dan ook graag in gesprek over onze rol en die van de raad in participatie over gebieds- en planontwikkeling. En betrekken de raad de komende periode bij de voortgang van de pilotfase en óf en hoe de gids bijdraagt aan een wederzijds begrip en heldere spelregels. Het college van burgemeester en wethouders, de secretaris, de burgemeester, Ilma Merx

Jan van Zanen

6/6