RIS315563 Hoogste tijd voor inclusieve ouderenzorg bijlage 1

iStockphoto

N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie. Luister naar

Interview

Onderzoeker: racisme duwt medewerkers de ouderenzorg uit Saskia Duijs | onderzoeker Amsterdam UMC

Sommige zorgmedewerkers zeggen hun vaste baan op wegens racisme, stelt onderzoeker Saskia Duijs, maar die reden is onderbelicht. „Racisme wordt niet altijd erkend, of zelfs ontkend, door witte leidinggevenden.” Marielle van Bussel

25 oktober 2022

Leestijd 6 minuten

Hoge werkdruk, bureaucratie, lage lonen: het zijn bekende redenen waarom steeds meer zorgmedewerkers als zzp’er aan de slag gaan. Maar de onzichtbare werkelijkheid is er een van racisme en discriminatie, door collega’s, managers én patiënten. Dat is volgens Saskia Duijs, promovenda aan Amsterdam UMC, een van de belangrijkste uitkomsten van haar onderzoek naar het welzijn van laagbetaalde zorgprofessionals in de ouderenzorg die hebben gekozen voor het zzp-schap. Duijs, werkzaam op de afdeling ethiek, recht en humaniora van het Amsterdam UMC, begon vier jaar geleden haar onderzoek met het idee dat deze zorgmedewerkers, voornamelijk vrouwen, enorm onder druk staan als het om hun gezondheid en financiële situatie gaat. Uit de 153 gesprekken die Duijs voerde met zorgprofessionals bleek inderdaad dat veel zzp’ers in de ouderenzorg, vaak verzorgende of helpende, zich een slag in de rondte werken om rond te komen. De vraag waarom ze voor het zzp-schap hadden gekozen werd vaak beantwoord met de geijkte redenen: hoge werkdruk, bureaucratie en een laag salaris. Toen Duijs tijdens een van de interviews de term ‘racisme’ hoorde, brak een nieuw inzicht door. Vanaf dat moment werd dat een thema om op door te vragen tijdens de interviews die nog volgden. Wat bleek? Racisme is een belangrijke reden om een zorgorganisatie te verlaten, constateert Duijs.

100 procent van de zorgmedewerkers van kleur bij wie het onderwerp ter sprake werd gebracht, maakten duidelijk dat racisme een of soms zelfs de belangrijkste reden was om zzp’er te worden. Waar moeten we aan denken als het om racisme in de ouderenzorg gaat? „Zorgprofessionals van kleur vertelden hoe ze tijdens hun opleiding tegengewerkt werden door witte collega’s die weigerden vaardigheden af te tekenen omdat ze die nog niet onder de knie zouden hebben, terwijl ze die wel beheersten. Anderen vertelden hoe binnen een team diensten worden geruild om maar niet met de medewerker van kleur te hoeven samenwerken. Als het om het salaris of opleidingen

gaat, krijgen ze niet altijd de kans om te groeien, in tegenstelling tot hun witte collega’s. Of ze krijgen te horen dat een patiënt niet verzorgd wil worden door iemand van kleur, waarbij het vooral pijn doet als witte collega’s of managers vervolgens niet voor hen opkomen. Het is niet zo dat deze voorbeelden rechtstreeks gezegd worden, maar ze spelen wel. Racisme speelt zich vaak onderhuids af.” Het boek dat u onlangs publiceerde naar aanleiding van uw onderzoek heeft de titel ‘Wat je niet ziet’. „De titel verwijst naar de onzichtbare redenen voor ziekte, ontslag of het zzp-schap die nog onvoldoende gezien en erkend worden. Een professional zegt eerder dat ‘gedoe’ in het team de reden is om als zzp’er verder te gaan dan dat ze eerlijk zegt dat er sprake is van racisme. „Ik ken een team waarvan zes van de tien medewerkers ontslag namen omdat ze racisme ervoeren, terwijl de bedrijfsarts die hen allemaal gesproken heeft van niets wist. Daarnaast wordt het niet altijd herkend, of zelfs ontkend, door witte leidinggevenden of

CIJFERS ZORG EN DISCRIMINATIE Het aantal zzp’ers in de gezondheidszorg is tussen 2007 en 2018 toegenomen van 73.700 naar 128.600, volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek. Volgens de Kamer van Koophandel zijn er in 2022 168.439 zzp’ers actief in de zorg. In een IPSOS-enquête uit 2021 meldt dat 18 procent van de medewerkers in de verpleeghuiszorg en thuiszorg te maken hebben gehad met discriminatie (niet alleen op huidskleur) door cliënten.

managers. Melden is dan onveilig, omdat je

Het Sociaal en Cultureel

snel in de slachtofferrol wordt geduwd en

Planbureau maakte deze maand in

bestempeld wordt als ‘klager’.”

het onderzoek ‘Gevestigd maar niet

Zelf kreeg u het thema ook pas later tijdens uw onderzoek op het netvlies. Wat zegt dat?

thuis’ bekend dat tweedegeneratiemigranten, ondanks hun hogere opleidingsniveau en

„Toen ik na dat bewuste interview na zat te

betere arbeidsmarktpositie, meer

praten met een mede-onderzoeker van kleur,

uitsluiting en discriminatie ervaren

viel het kwartje. Voor haar was die ene bijzin

dan de eerste generatie.

over racisme groot en beladen, terwijl ik er min of meer overheen gepraat had. Als witte onderzoeker moet je leren om te vragen naar racisme, omdat je het zelf niet meemaakt. We zijn wat dat betreft onbewust onbekwaam. Veel Nederlandse onderzoeken naar gezondheid en werkplezier in de ouderenzorg hebben geen aandacht voor racisme. Zolang onderzoekers er niet naar vragen, hebben we geen

cijfers, en zo lang we geen cijfers hebben, komt er geen beleid. Maar dat wil niet zeggen dat het geen urgent probleem is.” Racisme speelt dus mee bij de keuze voor het zzp-schap . Wat zijn de gevolgen voor de medewerkers zelf? „Deze vrouwen van kleur zijn oververtegenwoordigd in laagbetaalde functies, omdat ze niet altijd de kans krijgen hogerop te komen. Hoe hoger in de zorgorganisatie, hoe witter. Ze krijgen als gevolg daarvan vaker te maken met armoede, schulden en de daaruit voortkomende gezondheidsproblemen. Ook weten we uit allerlei onderzoeken dat racisme zelf ook impact heeft op de gezondheid. „Eenmaal zzp’er stapelen veel vrouwen werk op werk om het hoofd boven water te houden. Iemand zei het treffend: ‘Ik leef liever met financiële onzekerheid, dan dat ik slecht behandeld word.’ Terwijl ze diep in hun hart liever in een organisatie werken, en daar ook behouden hadden kunnen worden, als er meer aandacht was geweest voor een thema als racisme. Ze worden niet aangetrokken tot het zzp-schap, maar ze worden de eigen organisatie uitgeduwd.”

Olivia Plak. Foto Mona van den Berg

Olivia Plak (63) hield eerder op met werken Olivia Plak (63) werd geboren in Suriname en woont sinds haar twintigste in Nederland. Ze werkte twaalf jaar in de ouderenzorg en ging vervroegd met pensioen. Racisme was een van de redenen. „Ik ging op sollicitatiegesprek in een verpleeghuis en meldde me bij de balie. ‘De schoonmakers wachten op je’, zei de dame. Ik stond perplex. In de twaalf jaar dat ik in verschillende verpleeghuizen werkte, kreeg ik regelmatig te maken met racisme. Een collega wilde niet samenwerken met ‘een Surinaamse, want die zijn lui’. Of die keer dat ik een zwarte collega zag discussiëren met een witte collega die ondertussen

apengeluiden stond te maken. Het raakte me, maar wat kon ik doen? Als ik er iets van zou zeggen, was ik de klager. „Racisme is voor de buitenwereld onzichtbaar, als een hardnekkige boomwortel. Niemand zegt rechtstreeks tegen je dat je geen loonsverhoging krijgt omdat je zwart bent. Maar het gebeurt wel. Hoe bewijs ik dat ik harder werk dan die witte collega die wél meer gaat verdienen? Waarom wordt zij in een hogere functieschaal ingedeeld dan ik, terwijl ik veel meer taken op mijn bordje heb? Waarom krijgt zij wél haar overuren uitbetaald en ik niet, met de mededeling dat ik dan maar op tijd naar huis moet gaan? Erover praten was onmogelijk, de cultuur was er niet naar. Ik was sowieso bang voor represailles. Ik had een olifantenhuid gekweekt en liet me niet raken, dacht ik. Als vredelievend persoon wilde ik geen ruzie met mijn collega’s, ze zullen het vast niet zo bedoelen, dacht ik dan. Maar ondertussen was mijn bloeddruk altijd te hoog, ik gebruikte steeds meer medicijnen. Ik dacht dat het de werkdruk was, maar racisme speelde óók een grote rol. „Ik heb lange tijd niet beseft hoeveel stress ik had door dat onderhuidse gevoel dat er altijd was. De opgekropte gevoelens, het verdriet, het kwam er pas uit toen ik stopte met werken.

Mijn verslechterde gezondheid, de mantelzorg voor mijn zoon en de stress op het werk zorgden ervoor dat ik de handschoen op mijn 62ste in de ring heb gegooid. Helaas een paar jaar eerder dan me lief was.”

Douceur. Foto Mona van den Berg

Douceur (31) had haar ‘kleurtje niet mee’ Douceur (31) kwam op haar achtste vanuit Gabon naar Nederland. Ze werkt als zzp’er in de ouderen- en palliatieve zorg. Ze wil vanwege privacy niet met haar achternaam in de krant.

„Het begon al toen ik solliciteerde als verzorgende. Eerst met mijn echte naam, maar dat leverde niets op. Toen ik dezelfde organisatie benaderde onder de achternaam ‘De Boer’ werd ik wel uitgenodigd. Hun uitleg: iemand met een buitenlands klinkende achternaam zou geen Nederlands kunnen spreken. Ik spreek vloeiend Nederlands. In het verpleeghuis waar ik later kwam te werken, was ik de enige donkere vrouw in het team en dat voelde ik ook. Tijdens teamvergaderingen werden mijn ideeën genegeerd, die van collega’s werden serieus genomen. Er werd niet met aandacht geluisterd als ik iets te vertellen had. Mijn werk werd altijd dubbel gecontroleerd, ik had het gevoel dat ik me extra moest bewijzen. Concreet werd het toen een bewoner niet door mij, als donkere vrouw, verzorgd wilde worden. ‘Je kunt er niets aan doen, maar je hebt je kleurtje niet mee’, zeiden mijn collega’s toen. Schaamteloos stelden ze me vragen: of ik met mijn donkere huid ook verbrandde? Hoe het mogelijk was dat mijn kind blauwe ogen heeft? Als ik aangaf dat ik Zwarte Piet niet vond kunnen, stelde ik me aan. ‘Als je er niet tegen kunt, moet je maar terug naar je eigen land’, was de reactie dan. Ik voelde me buitengesloten en had altijd het gevoel dat ik scherp moest zijn, dat ik na alles wat ik zei de bal teruggekaatst kon krijgen.

„De slavernij heeft een litteken achtergelaten, nog steeds voelen sommige witte Nederlanders zich verheven boven donkere mensen. Het was dan ook één van de redenen waarom ik uiteindelijk besloten heb om als zzp’er verder te gaan. Maar ook nu heb ik er nog wel eens last van, al voelt het als zzp’er anders. Ik kom in een team om ze te helpen, maar ik vertrek ook weer. Soms geeft een cliënt aan dat hij niet door mij verzorgd wil worden. Dat kan ik loslaten. Als een collega een vervelende opmerking maakt, laat ik me niet meer intimideren. Vroeger kwam ik na een dag werken met een rotgevoel thuis, en kon ik het niet van me af laten glijden. Nu sta ik sterker in mijn schoenen en weet ik dat racisme meer zegt over de ander dan over mezelf.”