RIS315417 Bijlage 2 Controleverklaring bij de jaarrekening 2022 van de gemeente Den Haag

Gemeentelijke AccountantsorganisatieTyp tekstTyp tekst

GAD/2023.51

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Aan de gemeenteraad van de gemeente Den Haag

A. VERKLARING OVER DE IN DE PROGRAMMAREKENING OPGENOMEN JAARREKENING 2022 VAN DE GEMEENTE DEN HAAG Ons oordeel Wij hebben de jaarrekening 2022 van de gemeente Den Haag te Den Haag gecontroleerd. Naar ons oordeel: ▪ Geeft de in de programmarekening opgenomen jaarrekening (pagina’s 402 t/m 498) van de gemeente Den Haag (hierna ‘de gemeente’) een getrouw beeld van de grootte en de samenstelling van zowel de baten en lasten over 2022 als van de activa en passiva van de gemeente Den Haag op 31 december 2022 in overeenstemming met het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV). ▪ Zijn de in deze jaarrekening verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties over 2022 in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand gekomen in overeenstemming met de begroting en met de relevante wet- en regelgeving opgenomen bepalingen, waaronder gemeentelijke verordeningen, zoals opgenomen in het normen- en toetsingskader rechtmatigheid 2022, dat op 21 december 2022 door de gemeenteraad is vastgesteld. De jaarrekening bestaat uit: 1. de balans per 31 december 2022; 2. het overzicht van baten en lasten over 2022; 3. de toelichting (inclusief de verantwoording WNT) met een overzicht van de gehanteerde grondslagen voor financiële verslaggeving en andere toelichtingen; 4. de SiSa-bijlage met de verantwoordingsinformatie over specifieke uitkeringen, en 5.

de bijlage met het overzicht van de gerealiseerde baten en lasten per taakveld over 2022.

De basis voor ons oordeel Wij hebben onze controle uitgevoerd volgens Nederlands recht, waaronder ook de Nederlandse controlestandaarden, het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (Bado), de Nota verwachtingen accountantscontrole 2022, het normenkader voor de financiële rechtmatigheid dat is vastgesteld door de gemeenteraad op 21 december 2022 (RIS 313595) en het Controleprotocol Wet Normering Topinkomens (‘WNT’) 2022. Onze verantwoordelijkheden op grond hiervan zijn beschreven in de paragraaf 'Onze verantwoordelijkheden voor de controle van de jaarrekening'. Wij zijn onafhankelijk van de gemeente Den Haag zoals vereist in de Wet toezicht accountantsorganisaties (Wta), de Verordening inzake de onafhankelijkheid van accountants bij assurance-opdrachten (Vio) en andere voor de opdracht relevante onafhankelijkheidsregels in Nederland. Verder hebben wij voldaan aan de Verordening gedrags- en beroepsregels accountants (VGBA). Wij vinden dat de door ons verkregen controle-informatie voldoende en geschikt is als basis voor ons oordeel.

Informatie ter ondersteuning van ons oordeel Wij hebben onze controlewerkzaamheden bepaald in het kader van de controle van de jaarrekening als geheel en de rechtmatigheid van de in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties en bij het vormen van ons oordeel hierover. Onderstaande informatie ter ondersteuning van ons oordeel en onze bevindingen moeten in dat kader worden bezien en niet als afzonderlijke oordelen of conclusies.

Materialiteit Op basis van onze professionele oordeelsvorming hebben wij de materialiteit voor de jaarrekening als geheel bepaald op € 33 miljoen. De bij onze controle toegepaste goedkeuringstolerantie bedraagt voor fouten 1% en voor onzekerheden 3% van de totale lasten inclusief toevoegingen en reserves, zoals voorgeschreven in artikel 2 lid 1 Bado en de Controleverordening gemeente Den Haag 2014. Op basis van de paragraaf 4 van de

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

T 070 - 353 3550 www.denhaag.nl

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag GAD/2023.51 9 mei 2023

Nota verwachtingen accountantscontrole 2022 hebben wij bij de controle van de SiSa-bijlage dezelfde materialiteit toegepast als bij de jaarrekening. Daarbij zijn voor de controle van de in de jaarrekening opgenomen WNT-informatie de materialiteitsvoorschriften gehanteerd zoals vastgelegd in het Controleprotocol WNT 2022. Wij houden ook rekening met afwijkingen en/of mogelijke afwijkingen die naar onze mening voor de gebruikers van de jaarrekening om kwalitatieve redenen materieel zijn, zoals ook bedoeld in artikel 3 Bado. Wij zijn met de gemeenteraad overeengekomen dat wij aan de gemeenteraad tijdens onze controle geconstateerde afwijkingen boven de € 100.000 rapporteren alsmede kleinere afwijkingen die naar onze mening om kwalitatieve redenen, of in het kader van SiSa of WNT, relevant zijn.

Fraude Verantwoordelijkheden Het voorkomen en opsporen van fraude binnen uw organisatie is primair de verantwoordelijkheid van degenen die belast zijn met de governance van de gemeente (het college onder het toezicht van de gemeenteraad). Als uw accountant is het onze verantwoordelijkheid om onze controle te plannen en uit te voeren om redelijke zekerheid te krijgen dat de jaarrekening als geheel geen materiële onjuistheden bevat, of die nu worden veroorzaakt door fraude of door fouten. Datzelfde geldt ook voor niet naleving van wet- en regelgeving. Controleaanpak frauderisico’s Wij hebben voor het opstellen van de controleaanpak en het uitvoeren van de controlewerkzaamheden in het kader van fraude gebruik gemaakt van een forensische specialist. Wij maken zelf een inschatting van de frauderisico’s. Deze inschatting is uitgevoerd aan de hand van fraudekenmerken: gelegenheid, druk en rationalisatie afgezet tegen de impact en kans. Voor de inrichting van onze controlewerkzaamheden in het kader van fraude hebben wij de controledoelstellingen uit de controlestandaarden als leidraad gebruikt in samenhang met de uitkomsten van onze frauderisicoanalyse. Deze hebben geresulteerd in generieke en specifieke controlewerkzaamheden in het kader van fraude.

De frauderisico’s zoals door ons in de controle geïdentificeerd en betrokken zijn: ▪ het risico op het doorbreken van de interne beheersingsmaatregelen door het management; ▪ het risico op omkoping en/of corruptie bij inkopen, aanbestedingen, subsidies en/of vergunningen, en ▪ het risico op oneigenlijke toekenning van activa. Navolgende generieke controlewerkzaamheden zijn door ons uitgevoerd als reactie op de frauderisico’s: ▪ De frauderisico’s zoals door ons geïdentificeerd zijn besproken met de gemeentelijke organisatie en de Rekeningencommissie. ▪ Wij hebben tijdens onze controle bijzondere aandacht besteed aan het proces dat is opgezet om frauderisico’s en risico’s op het niet naleven van wet- en regelgeving te identificeren. ▪ De opzet en de implementatie van relevante aspecten van het systeem van interne beheersing in het kader van fraude zijn door ons geëvalueerd, waaronder: de klokkenluidersregeling, de gedragscode en het incidentenregister. Voor zover wij dit noodzakelijk achten hebben wij de werking getoetst van voornoemde elementen uit het frauderisicomanagementsysteem. ▪ Alle meldingen uit het incidentenregister waarbij sprake was van een aanwijzing van fraude zijn zorgvuldig gewogen in relatie tot het controleobject en is er door ons opvolging gegeven aan redres.

▪ Wij hebben beoordeeld of signalen uit de persberichten of andere mediaberichten leiden tot een verhoogd risico op fraude. De berichtgeving voortvloeiend uit de Raadsenquête rondom Amare heeft onze bijzondere aandacht verkregen. Navolgende specifieke controlewerkzaamheden zijn door ons uitgevoerd als reactie op de frauderisico’s: ▪ Het risico op het doorbreken van de interne beheersingsmaatregelen door het management komt binnen elke organisatie voor. De belangrijkste mogelijkheden voor managementmanipulatie bevinden zich binnen de handmatige elementen van de controleomgeving, zoals handmatige journaalposten, schattingsposten en significante transacties die buiten de reguliere bedrijfsvoering van uw organisatie vallen. Wij hebben specifiek aandacht geschonken aan de interne processen rondom schattingen met betrekking tot de voorraden onderhanden werk (waaronder de waardering van grondexploitaties), voorzieningen dubieuze debiteuren en risico’s ter egalisatie van kosten (groot onderhoud). ▪ Met betrekking tot de inkopen en de aanbestedingen hebben wij de opzet en de interne beheersingsmaatregelen geëvalueerd. Wij hebben hierbij aandacht besteed aan de controles op de prestatielevering bij inkooptransacties en het naleven van het inkoopbeleid en de aanbestedingsregels.

Wij hebben wel controlebevindingen met betrekking tot het niet naleven van Europese aanbestedingswet- en regelgeving en de geregistreerde kwaliteit van de prestatieleveringen. De omvang van deze bevindingen is van betekenis voor uw gemeente, maar heeft geen invloed op ons oordeel.

2/5

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag GAD/2023.51 9 mei 2023

▪ ▪ ▪ ▪

In relatie tot subsidies (en vergunningen) hebben wij hebben meer specifiek gekeken naar het proces van secretarieleges, het kwijtschelden van belastingen, en het proces van het verstrekken van reisdocumenten als gevolg van het paspoortenincident. Met betrekking tot het oneigenlijk toekennen van activa hebben wij aandacht besteed aan de betalingsorganisatie. In onze controle hebben wij elementen van onvoorspelbaarheid ingebracht. Wij hebben specifieke aandacht besteed aan het kwijtscheldingsproces van parkeerboetes en het proces tot verlening (en continuering) van invalidenparkeervergunningen. Wij hebben tot slot de nevenfuncties van het college binnen uw organisatie nader bekeken om te beoordelen of deze aanleiding gaven tot een (verhoogd) risico op fraude.

Uitkomst Tijdens de controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Den Haag zijn geen nieuwe aanwijzingen van fraude onder onze aandacht gekomen. Bij ons zijn geen gevallen van niet naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen, met uitzondering van de door ons gerapporteerde rechtmatigheidsbevindingen.

Continuïteit Verantwoordelijkheden In paragraaf ‘3.3 Weerstandsvermogen’ in het jaarverslag van de gemeentelijke programmarekening 2022 heeft het college van burgemeester en wethouders een beschrijving opgesteld van de mogelijkheden van de gemeente om de risico’s vanuit de normale bedrijfsvoering financieel op te vangen en de bedrijfsvoering zonder tussenkomst van de provinciale toezichthouder voort te zetten. Onze verantwoordelijkheid als accountant is om voldoende en geschikte controle-informatie te verkrijgen met betrekking tot, en om te concluderen over, de geschiktheid van het door het college van burgemeester en wethouders van de continuïteitsveronderstelling bij het opstellen en presenteren over de financiële overzichten en om te concluderen, gebaseerd op de verkregen controle-informatie, of er sprake is van een onzekerheid van materieel belang met betrekking tot de mogelijkheid van de gemeente om haar continuïteit te handhaven. Controleaanpak continuïteit Om aan deze verantwoordelijkheid te voldoen hebben wij de volgende werkzaamheden uitgevoerd: ▪ Wij hebben kennisgenomen van het oordeel van de financieel toezichthouder of de begroting van de gemeente structureel en reëel in evenwicht is. ▪ Wij hebben kennisgenomen van de analyse in de paragraaf ‘3.3 Weerstandsvermogen’ van het college van burgemeester en wethouders.

Hierbij hebben wij ook overwogen of deze paragraaf alle relevante informatie bevat, gegeven onze kennis die wij als accountant hebben vergaard in het kader van de controle van de jaarrekening. ▪ Wij hebben bij het college van burgemeester en wethouders inlichtingen ingewonnen over haar kennis van gebeurtenissen of omstandigheden na de periode waarvoor het college van burgemeester en wethouders een beoordeling heeft gemaakt die gerede twijfel kunnen doen ontstaan over de mogelijkheid van de entiteit om haar continuïteit te handhaven. ▪ Wij hebben kennisgenomen van de meerjarenbegroting in relatie tot de ontwikkelingen in de sector lokale overheden. ▪ Wij hebben vastgesteld dat de volgens het BBV verplichte financiële kengetallen in lijn liggen met de gangbare normen. ▪ Vervolgens hebben wij geëvalueerd of voldoende en geschikte controle-informatie is verkregen met betrekking tot de geschiktheid van het hanteren van de continuïteitsveronderstelling door het college van burgemeester en wethouders bij het opstellen van de financiële overzichten Uitkomst Onze controlewerkzaamheden hebben wij geen informatie over continuïteit geconstateerd die strijdig is met de veronderstellingen en aannames van het college van burgemeester en wethouders over de gehanteerde uitgangspunten om de normale bedrijfsvoering door te kunnen zetten.

De condities duiden niet op het bestaan van een onzekerheid van materieel belang met betrekking tot gebeurtenissen of omstandigheden die gerede twijfel kunnen doen ontstaan over de mogelijkheid van de gemeente om haar continuïteit te handhaven en dat daardoor de rechtspersoon mogelijk niet in staat zal zijn in het kader van de normale bedrijfsuitoefening zijn activa te realiseren en zijn verplichtingen na te komen. Op basis van de verkregen controle-informatie concluderen wij dat er naar ons oordeel geen onzekerheid van materieel belang bestaat die verband houdt met gebeurtenissen of omstandigheden die, afzonderlijk of collectief, gerede twijfel kunnen doen ontstaan over het vermogen van de gemeente Den Haag om haar continuïteit te handhaven.

3/5

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag GAD/2023.51 9 mei 2023

Naleving anticumulatiebepaling WNT niet gecontroleerd In overeenstemming met het Controleprotocol WNT 2022 hebben wij de anticumulatiebepaling, bedoeld in artikel 1.6a WNT en artikel 5, lid 1, sub n en o Uitvoeringsregeling WNT, niet gecontroleerd. Dit betekent dat wij niet hebben gecontroleerd of er wel of niet sprake is van een normoverschrijding door een leidinggevende topfunctionaris vanwege eventuele dienstbetrekkingen als leidinggevende topfunctionaris bij andere WNT-plichtige instellingen, alsmede of de in dit kader vereiste toelichting juist en volledig is.

B. VERKLARING OVER DE IN DE PROGRAMMAREKENING OPGENOMEN ANDERE INFORMATIE De programmarekening bevat ook andere informatie, naast de jaarrekening en onze controleverklaring daarbij. Op grond van onderstaande werkzaamheden zijn wij van mening dat de andere informatie met de jaarrekening verenigbaar is en geen materiële afwijkingen bevat. Wij hebben de andere informatie gelezen en hebben op basis van onze kennis en ons begrip, verkregen vanuit de jaarrekeningcontrole of anderszins, overwogen of de andere informatie materiële afwijkingen bevat. Met onze werkzaamheden hebben wij voldaan aan de vereisten in de Nederlandse Standaard 720. Deze werkzaamheden hebben niet dezelfde diepgang als onze controlewerkzaamheden bij de jaarrekening. Het college van burgemeester en wethouders is verantwoordelijk voor het opstellen van de andere informatie, waaronder het jaarverslag in overeenstemming met het BBV.

C. BESCHRIJVING VAN VERANTWOORDELIJKHEDEN MET BETREKKING TOT DE JAARREKENING Verantwoordelijkheden van het college van burgemeester en wethouders en de gemeenteraad voor de jaarrekening Het college is verantwoordelijk voor het opmaken en getrouw weergeven van de jaarrekening in overeenstemming met het BBV. Het college van burgemeester en wethouders is ook verantwoordelijk voor het rechtmatig tot stand komen van de in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties, in overeenstemming met de begroting en met de in de relevante wet- en regelgeving, waaronder de gemeentelijke verordeningen, opgenomen bepalingen, zoals opgenomen in het normenkader 2022. In dit kader is het college van burgemeester en wethouders tevens verantwoordelijk voor een zodanige interne beheersing die het college van burgemeester en wethouders noodzakelijk acht om het opmaken van de jaarrekening en de naleving van die relevante wet- en regelgeving mogelijk te maken zonder afwijkingen van materieel belang als gevolg van fouten of fraude.

Bij het opmaken van de jaarrekening moet het college van burgemeester en wethouders de veronderstellingen inzake de financiële risico’s in relatie tot de financiële positie onderbouwen en afwegen of de gemeente in staat is de financiële risico’s vanuit de reguliere exploitatie en onverwachte tegenvallers financieel op te vangen zonder tussenkomst van de toezichthouder. Het college van burgemeester en wethouders moet gebeurtenissen en omstandigheden waardoor gerede twijfel zou kunnen bestaan of de financiële risico’s kunnen worden opgevangen toelichten in de jaarrekening. De gemeenteraad is verantwoordelijk voor het uitoefenen van het toezicht op het proces van de financiële verslaggeving van de gemeente.

Onze verantwoordelijkheden voor de controle van de jaarrekening Onze verantwoordelijkheid is het zodanig plannen en uitvoeren van een controleopdracht dat wij daarmee voldoende en geschikte controle-informatie verkrijgen voor het door ons af te geven oordeel. Onze controle is uitgevoerd met een hoge mate maar geen absolute mate van zekerheid waardoor het mogelijk is dat wij tijdens onze controle niet alle materiële fouten en fraude ontdekken. Afwijkingen kunnen ontstaan als gevolg van fraude of fouten en zijn materieel indien redelijkerwijs kan worden verwacht dat deze, afzonderlijk of gezamenlijk, van invloed kunnen zijn op de economische beslissingen die gebruikers op basis van deze jaarrekening nemen. De materialiteit beïnvloedt de aard, de

4/5

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag GAD/2023.51 9 mei 2023

timing en de omvang van onze controlewerkzaamheden en de evaluatie van het effect van onderkende afwijkingen op ons oordeel. Wij hebben deze accountantscontrole professioneel-kritisch uitgevoerd en hebben waar relevant professionele oordeelsvorming toegepast in overeenstemming met de Nederlandse controlestandaarden, het Bado, het normenkader voor de financiële rechtmatigheid dat is vastgesteld door de gemeenteraad op 21 december 2022, het Controleprotocol WNT 2022, ethische voorschriften en de onafhankelijkheidseisen. Onze controle bestond onder andere uit: ▪ het identificeren en inschatten van de risico’s ▪ dat de jaarrekening afwijkingen van materieel belang bevat als gevolg van fouten of fraude ▪ dat baten en lasten alsmede balansmutaties als gevolg van fouten of fraude niet in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand zijn gekomen. ▪ het in reactie op deze risico’s bepalen en uitvoeren van controlewerkzaamheden en het verkrijgen van controle-informatie die voldoende en geschikt is als basis voor ons oordeel. Bij fraude is het risico dat een afwijking van materieel belang niet ontdekt wordt groter dan bij fouten. Bij fraude kan sprake zijn van samenspanning, valsheid in geschrifte, het opzettelijk nalaten transacties vast te leggen, het opzettelijk verkeerd voorstellen van zaken of het doorbreken van de interne beheersing.

▪ het verkrijgen van inzicht in de interne beheersing die relevant is voor de controle met als doel controlewerkzaamheden te selecteren die passend zijn in de omstandigheden. Deze werkzaamheden hebben niet als doel om een oordeel uit te spreken over de effectiviteit van de interne beheersing van de gemeente. ▪ het evalueren van de geschiktheid van de gebruikte grondslagen voor financiële verslaggeving, de gebruikte financiële rechtmatigheidscriteria en het evalueren van de redelijkheid van schattingen door het college en de toelichtingen die daarover in de jaarrekening staan. ▪ het vaststellen dat de door het college van burgemeester en wethouders gehanteerde afweging dat de gemeente in staat is de financiële risico’s vanuit de reguliere exploitatie en onverwachte tegenvallers financieel op te vangen zonder tussenkomst van de toezichthouder. Tevens het op basis van de verkregen controle-informatie vaststellen of er gebeurtenissen en omstandigheden zijn waardoor gerede twijfel zou kunnen bestaan omtrent de financiële positie. Als wij concluderen dat er een onzekerheid van materieel belang bestaat, zijn wij verplicht om aandacht in onze controleverklaring te vestigen op de relevante gerelateerde toelichtingen in de jaarrekening. Als de toelichtingen inadequaat zijn, moeten wij onze verklaring aanpassen.

Onze conclusies zijn gebaseerd op de controle-informatie die verkregen is tot de datum van onze controleverklaring. Toekomstige gebeurtenissen of omstandigheden kunnen echter van materiële betekenis zijn voor de financiële positie van de gemeente. ▪ het evalueren van de presentatie, de structuur en de inhoud van de jaarrekening en de daarin opgenomen toelichtingen; en ▪ het evalueren of de jaarrekening een getrouw beeld geeft van de onderliggende transacties en gebeurtenissen en of de in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand zijn gekomen. Gegeven onze eindeverantwoordelijkheid voor het oordeel zijn wij verantwoordelijk voor de controle van de jaarrekening van de gemeente, rekening houdend met de invloed daarop van de aard en de significantie van de activiteiten van uitvoeringsorganisaties ten behoeve van de gemeente. Op basis hiervan hebben wij de aard en omvang bepaald van de uit te voeren werkzaamheden ten aanzien van deze uitvoeringsorganisaties. Wij communiceren met de Rekeningencommissie van de gemeenteraad onder andere over de geplande reikwijdte en timing van de controle en over de significante bevindingen die uit onze controle naar voren zijn gekomen, waaronder eventuele significante tekortkomingen in de interne beheersing.

Den Haag, 9 mei 2023 Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag Origineel getekend door: drs. C.G.A. Slotema-Tesser RA MPC CPC Gemeente accountant / directeur GAD

5/5