RIS315400 Pilotmeting personeelstekort voortgezet onderwijs 2022

Typ tekstTyp tekstTyp tekst

Hilbert Bredemeijer Wethouder van Onderwijs, Jeugd en Sport

060

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ons kenmerk

Aan de voorzitter van de commissie Samenleving

OCW/10503845 RIS315400 Contactpersoon

Ester Hendriksen Dienst

Onderwijs, Cultuur en Welzijn Afdeling

Stad en Bestuur OCW Telefoonnummer

14070 Datum

E-mailadres

9 mei 2023

ester.hendriksen@denhaag.nl

Onderwerp

Pilotmeting personeelstekort voortgezet onderwijs 2022

Geachte voorzitter, In oktober 2022 is in opdracht van het ministerie van OCW een pilotmeting uitgevoerd naar de personeelstekorten in het voortgezet onderwijs.1 Deze uitvraag – met peildatum 1 oktober 2022 – heeft plaatsgevonden in Den Haag, Rotterdam en Amsterdam. Het doel van de pilot - uitgevoerd door Centerdata, eveneens verantwoordelijk voor de jaarlijkse tekortmeting in het primair onderwijs, was tweeledig: • •

Inzicht verkrijgen in de omvang van de personeelstekorten in het voortgezet onderwijs; Tot een onderzoeksmethodiek te komen voor een structurele landelijke meting.2

De verwachting is dat deze tekortmeting voortgezet onderwijs – verder aangescherpt op basis van lessons learned – met ingang van 2023 breder of landelijk zal worden uitgezet. De respons in Den Haag lag hoog: in totaal hebben 37 vo-scholen aan het onderzoek deelgenomen, ofwel 79%. Middels deze brief informeer ik u over de belangrijkste uitkomsten van dit pilotonderzoek voor Den Haag en licht ik aanvullend toe hoe de gemeente het Haagse onderwijsveld op dit moment ondersteunt om het personeelstekort in het voortgezet onderwijs het hoofd te bieden. Lerarentekort voortgezet onderwijs Het lerarentekort in het voortgezet onderwijs in Den Haag bedroeg op de peildatum van het onderzoek 5,5% en ligt daarmee iets onder de tekorten in Rotterdam (7%) en Amsterdam (6,9%). Het tekort is aanzienlijk lager dan in het primair onderwijs, waar op dezelfde datum sprake was van een lerarentekort van 17,3%. Dat stemt enigszins positief. De uitkomst bevestigt echter het zorgelijke beeld dat de tekorten ongelijk zijn verdeeld over vakken en onderwijstype.

1 Personeelstekorten voortgezet onderwijs (Centerdata, 2022) 2 Eerder werden de tekorten in het voortgezet onderwijs bepaald op basis van de arbeidsmarktramingen. Deze prognoses

geven echter een minder actueel beeld van de tekorten dan met deze jaarlijkse meting wordt beoogd. Op basis van deze nieuwe methodiek beschikken we nu o.a. over tekortcijfers per stadsdeel en hebben we beter zicht op de zogenoemde ‘tekortvakken’.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

T 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10503845

Daarnaast is er sprake van ‘verborgen tekorten’, bijvoorbeeld als scholen in plaats van een bevoegde leraar een benoembare of onbevoegde leraar inzetten of als groepen uit nood worden samengevoegd.3 Zo’n verborgen tekort is niet direct zichtbaar door lesuitval, maar drukt ondertussen wel op de gehele onderwijsorganisatie. Op 1 oktober 2022 kende Den Haag een tekort aan leraren in het voortgezet onderwijs van 86 fte. 39,5% van dit lerarentekort bestond uit openstaande vacatures (zie figuur 1: openstaand regulier & openstaande vervanging: 34 fte) en 60,5% uit verborgen vacatures (zie figuur 1: verborgen regulier & verborgen vervanging: 52 fte).

Figuur 1: Tekorten aan leraren – Amsterdam, Den Haag, Rotterdam4

Wanneer er in Den Haag sprake is van een verborgen tekort in het voortgezet onderwijs, dan wordt in ruim twee derde van de gevallen een beroep gedaan op een benoembare of onbevoegde docent om het tekort op te lossen. Ter aanvulling: uit eerder (landelijk) onderzoek van Centerdata blijkt een groot deel van de leraren dat niet bevoegd voor de klas staat, benoembaar te zijn.5 De deelnemende Haagse scholen geven aan vooralsnog geen klassen samen te hoeven voegen als (tijdelijke) oplossing voor een tekort.

3 Er is sprake van benoembaar gegeven lesuren wanneer de betreffende docent nog niet bevoegd is maar binnen de

wettelijke uitzonderingsregels valt om (tijdelijk) les te mogen geven, bijvoorbeeld omdat die persoon nog in opleiding is. Volledig onbevoegde leraren moeten na één jaar in opleiding; wie niet over de juiste bevoegdheid beschikt (ander vak, ander niveau), heeft daarvoor twee jaar de tijd, een termijn die onder bepaalde omstandigheden een keer mag worden verlengd. 4 NB: Merk op dat de figuur bij 90% begint, om zo in te kunnen zoomen op de tekorten. De labels bij iedere staaf geven de

omvang van het betreffende tekort aan in fte. 5 IPTO: vakken en bevoegdheden in het voortgezet onderwijs (Centerdata, 2021)

2/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10503845

Tekorten per stadsdeel Het lerarentekort is – vergelijkbaar met de tekorten in het primair onderwijs – niet evenredig verspreid over de stadsdelen (zie tabel 1). Zo is het tekort in het voortgezet onderwijs het hoogst in de stadsdelen Escamp (10,7%) en Centrum (8,2%). Fte

% van werkgelegenheid

Stadsdeel

Vestigingen

Werkgelegenheid

Open

Verborgen

Totaal

Open

Verborgen

Totaal

Centrum

6

300

15

10

25

5,0%

3,2%

8,2%

Escamp

3

117

3

10

13

2,4%

8,3%

10,7%

Haagse Hout

7

273

1

4

5

0,5%

1,4%

1,9%

Laak

2

68

3

0

3

4,0%

0,0%

4,0%

LeidschenveenYpenburg Loosduinen

3

201

9

3

12

4,5%

1,6%

6,1%

7

194

2

7

9

1,1%

3,4%

4,5%

Scheveningen

6

270

0

17

17

0,0%

6,3%

6,3%

Segbroek

3

140

0

2

2

0,3%

1,4%

1,7%

Tabel 1: Tekorten aan leraren naar stadsdeel

Wanneer deze uitkomsten naast de meest recente meting in het primair onderwijs worden gelegd, springt stadsdeel Escamp er in negatieve zin uit (tekort primair onderwijs: 21,3%). Stadsdeel Laak – het stadsdeel met het hoogste lerarentekort in het primair onderwijs: 25,9% – heeft te maken met een tekort aan leraren in het voortgezet onderwijs van 4%. Tekorten naar onderwijstype (inclusief tekortvakken) Binnen de pilot is vervolgens gekeken naar de tekorten per onderwijstype. Uit de meting blijkt dat de tekorten in het voortgezet onderwijs in Den Haag het hoogst zijn bij de ISK (internationale schakelklassen), namelijk 10,6%. Daarna volgen het vmbo-bk (basis- en kaderberoepsgerichte leerweg) en het vmbo-tg (theoretische en gemengde leerweg)/havo/vwo met respectievelijk een tekort van 5,9% en 5,2%. fte

% van werkgelegenheid

Onderwijstype

Werkgelegenheid

Open

Verborgen

Totaal

Open

Verborgen

Totaal

vmbo-bk

327

5

14

19

1,5%

4,4%

5,9%

vmbo-tg havo/vwo Praktijkonderwijs

992

19

33

52

1,9%

3,3%

5,2%

165

4

2

6

2,3%

1,2%

3,5%

ISK

78

6

3

8

7,1%

3,6%

10,6%

Totaal

1.563

33

52

85

2,1%

3,3%

5,5%

Tabel 2: Totale tekorten aan leraren – onderwijstype/Den Haag

Landelijk lopen de wachtlijsten voor de ISK's op. Deels door de toestroom van Oekraïense leerlingen, maar ook door een toenemend aantal nieuwkomerskinderen en -jongeren uit andere landen. Eerder berichtte het college u naar aanleiding van de motie ‘Geen kind op de wachtlijst’ (RIS314227) al over de laatste stand van zaken, onze gezamenlijke inspanningen om nieuwkomerskinderen en –jongeren zo snel mogelijk onderwijs te laten volgen en de lopende gesprekken met het ministerie van OCW.

3/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10503845

Tekortvakken Inherent aan het onderwijssysteem heeft het voortgezet onderwijs – anders dan het primair onderwijs – te maken met zogenoemde ‘tekortvakken’, deels gekoppeld aan onderwijstype. In 2022 waren de tekorten binnen de Haagse regio met name van toepassing op de vakken: Gezondheidszorg & Welzijn (12,7%), Natuurkunde (11,9%), Informatica (11,5%), Natuurkunde/Scheikunde (10,7%), Frans (9,9%), Maatschappijleer (8%), Nederlands (7,1%), Duits (6,5%) en Techniek (6,5%). Gemeten over de drie deelnemende gemeenten ligt die verdeling iets anders. Gemeente overstijgend blijkt dat het vak Techniek de grootste tekorten kent: 20,5%. Daarna volgen Natuurkunde/Scheikunde (10,8%), Informatica (10,3%), Economie (10,2%), Duits (10,2%), Nederlands (9,9%), Natuurkunde (9,7%), Wiskunde (8,5%) en beroepsgerichte vakken vmbo (7,4%). Tot slot kan worden geconcludeerd dat de tekorten aan tweedegraads leraren bij alle vakken – met uitzondering van Techniek – groter zijn dan de tekorten aan eerstegraads leraren. In de praktijk betekent dit dat het percentage onbevoegd gegeven lessen in het tweedegraadsgebied (vmbo, onderbouw havo/vwo, praktijkonderwijs) hoger ligt dan in het eerstegraadsgebied. Achtergrond personeelstekort voortgezet onderwijs De tekorten in het voortgezet onderwijs zijn het gevolg van een aantal factoren.

Veruit de belangrijkste factor betreft de landelijke situatie op de arbeidsmarkt. Als gevolg van onder andere de vergrijzing ligt het aantal leraren dat de komende jaren met pensioen gaat hoger dan de instroom van nieuwe leraren. Die trend is niet alleen zichtbaar binnen de onderwijssector, maar van toepassing op vrijwel de gehele arbeidsmarkt. Op basis van verwachte uitstroom en instroom concludeert de VO-Raad in de jaarlijkse sectorrapportage dat de tekorten – bij ongewijzigd beleid – landelijk nog op zullen lopen tot 2031.6 Daarnaast hebben de G4 (Den Haag, Rotterdam, Amsterdam en Utrecht) – afwijkend van een landelijk beeld – te maken met een groeiend aantal leerlingen. Landelijk daalde de afgelopen vijf jaar het aantal leerlingen met gemiddeld 1%. In Den Haag is het aantal vo-leerlingen echter met ruim 4% gestegen.7 Verwacht wordt dat het aantal leerlingen in de komende vijf jaar in Den Haag opnieuw stijgt met 9%, wat betekent dat de vraag naar leraren voorlopig verder toe zal nemen. Ook aan het ontstaan van bovengenoemde tekortvakken liggen verschillende oorzaken ten grondslag. Grofweg kan een onderscheid worden gemaakt tussen knelpunten bij bètavakken en taalvakken.

Op hoofdlijnen constateert Voion dat de bètavakken vooral te maken hebben met concurrentie vanuit het bedrijfsleven.8 De (gepercipieerde) beloningsachterstand van leraren ten opzichte van de markt speelt daarbij een rol. Voor de taalvakken zit vooral het zwakke imago in de weg. Middelbare scholieren bestempelen taalvakken vaker als ‘pretvak’, maar ervaren deze vakken ook dikwijls als ‘lastig’. Taalleraren hebben vaker het gevoel weinig gewaardeerd en gerespecteerd te worden en zijn eerder geneigd het onderwijs te verlaten dan leraren in andere tekortvakken. Aanpak personeelstekort voortgezet onderwijs Een structurele oplossing van het lerarentekort vraagt om een ingrijpende en duurzame landelijke aanpak. Op stedelijk niveau bundelen het onderwijsveld en de gemeente echter de krachten om Haagse leerlingen het onderwijs te blijven geven waar zij recht op hebben. Afspraken hierover zijn vastgelegd in de Haagse Educatieve Agenda 2022-2026 (RIS311077), op 21 april 2022 vastgesteld door uw raad. Graag licht ik een aantal programma’s die in gezamenlijkheid worden uitgevoerd kort toe:

6 Sectorraportage VO-Raad (VO-Raad, 2022) 7 Arbeidsmarktcijfers Den Haag (Voion, 2022) 8 Tekortvakken VO in beeld (Voion, 2021)

4/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10503845

Programma De Rode Loper De Rode Loper is een samenwerkingsverband van nagenoeg alle scholen en schoolbesturen voortgezet onderwijs in Den Haag, Rijswijk en Leidschendam-Voorburg, gericht op het dempen van het kwantitatieve lerarentekort. De volgende activiteiten maken deel uit van hun programma: 1. Werven van zij-instromers: - De Rode Loper draagt namens de Haagse schoolbesturen (vo) bij aan het regionale initiatief Leraar van Buiten. Leraar van Buiten organiseert informatie- en oriëntatieactiviteiten voor mensen die een carrièreswitch overwegen naar leraar in het voortgezet onderwijs of mbo. Daarnaast ondersteunt Leraar van Buiten bij de matching tussen kandidaat/school en dragen zij zorg voor een ‘zachte landing’ voor startende docenten in het voortgezet onderwijs, bijvoorbeeld door het bieden van pedagogische en didactische handvatten. Bij de werving is extra aandacht voor de tekortvakken. In schooljaar 2021-2022 hebben 43 online bijeenkomsten plaatsgevonden, bijgewoond door 535 geïnteresseerden. In totaal hebben 53 deelnemers (regionaal) in 2022 met hulp van Leraar van Buiten de overstap naar het onderwijs gemaakt, waarvan +/- 15 deelnemers een aanstelling hebben gekregen op een Haagse vo-school.

- Met het project Wereldburgers voor de Klas werft De Rode Loper sinds 2021 hoogopgeleide statushouders – met onderwijservaring in het land van herkomst – voor het Haagse onderwijs. Deelnemers volgen een intensief programma van anderhalf jaar, bestaande uit taallessen (NT2), een stageperiode op een vo-school als onderwijsassistent, trainingen en coaching. Na deze periode kunnen zij deelnemen aan een traject zij-instroom of zich verder scholen tot onderwijsassistent. De Haagse schoolbesturen (vo) en vo-scholen hebben zich gecommitteerd aan Wereldburgers voor de Klas, waardoor er ieder jaar 12 statushouders kunnen starten en verzekerd zijn van een stageplek. In 2022 zijn 8 van de 12 statushouders na afronding van het programma aan het werk gegaan op een Haagse vo-school: 4 als leraar (zij-instroom) en 4 als technisch onderwijsassistent. Een nieuwe groep ‘wereldburgers’ is inmiddels gestart. 2. Wervingscampagnes/-activiteiten: - De Rode Loper organiseert jaarrond verschillende campagnes en activiteiten, gericht op het werven en enthousiasmeren van scholieren/jongeren voor een lerarenopleiding en werken in het (voortgezet) onderwijs. De Rode Loper werkt hierin onder andere samen met Word leraar in Den Haag en Spirit4You.

Tijdens de jaarlijkse banenmarkt – georganiseerd door De Rode Loper en de Haagse opleidingsscholen – kunnen studenten van de opleidingsscholen met verschillende vo-scholen in gesprek over vacatures en ontwikkelmogelijkheden. Zo wordt de kans om deze studenten te behouden voor het Haagse onderwijs vergroot. Studenten worden tijdens de banenmarkt tevens gewezen op de mogelijkheid (versneld) een tweede bevoegdheid te behalen, bijvoorbeeld voor een tekortvak. - Haagse Lerarenbeurs: Docenten die werkzaam zijn in het voortgezet onderwijs in Den Haag en niet (meer) in aanmerking komen voor de landelijke Lerarenbeurs, kunnen via De Rode Loper een beroep doen op de Haagse Lerarenbeurs. Het aantal lessen dat onbevoegd wordt gegeven is aanzienlijk, waardoor de kwaliteit van het onderwijs onder druk komt te staan. De Haagse Lerarenbeurs stimuleert leraren om een lesbevoegdheid te behalen of bevoegdheden verder uit te breiden. In 2022 hebben 27 docenten de Haagse Lerarenbeurs toegewezen gekregen. 3. Bevoegdheidstrajecten: - De Rode Loper zet in op flexibele opleidingsroutes. Studenten van De Haagse Hogeschool aan de faculteit TIS (Technologie, Innovatie & Samenleving) kunnen een onderwijsminor volgen met een stageperiode op een vo-school in Den Haag en omgeving. Zo kunnen studenten vroegtijdig onderwijservaring opdoen (met name gericht op een aantal tekortvakken zoals Natuurkunde,

5/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10503845

Scheikunde en Techniek) binnen de Haagse regio. De Rode Loper is daarnaast in gesprek met de lerarenopleiding van de Hogeschool Rotterdam en de TU Delft over de mogelijkheden TIS-studenten een lesbevoegdheid te laten halen voor het geven van onderwijs aan de onderbouw van het vmbo. Studenten die daarna kiezen voor een lerarenopleiding, komen dan vervolgens in aanmerking voor vrijstellingen. Naar verwachting kunnen hier in 2023 definitieve afspraken over worden gemaakt. - Traject Groepsleerkracht: middels dit traject worden PABO-gediplomeerden met een aanstelling op een vo-school in de gelegenheid gesteld binnen één jaar een lesbevoegdheid te halen voor de onderbouw van het vmbo. Opleidingsscholen Den Haag Den Haag heeft vier vo-opleidingsscholen. Binnen een opleidingsschool worden studenten voor een belangrijk deel opgeleid op de werkplek. Hiervoor werken de opleidingsscholen nauw samen met de lerarenopleidingen van de TU Delft, Hogeschool Rotterdam en de Universiteit Leiden. Van de vier opleidingsscholen zijn er twee inmiddels erkend. De overige twee hebben nu nog de status ‘aspirant’, maar de verwachting is dat zij in 2023-2024 en 2024-2025 officieel door het ministerie als opleidingsschool zullen worden erkend. Momenteel zijn in totaal 524 studenten in opleiding op één van de vier opleidingsscholen.

Studenten lopen binnen het netwerk van de Haagse opleidingsscholen stage op meerdere vo-scholen, geven les binnen verschillende onderwijstypes, en ontwikkelen zich in de praktijk tot startbekwame docenten voor de Haagse praktijk. Voor het Haagse onderwijs fungeren deze opleidingsscholen als een belangrijke schakel om studenten te behouden voor het Haagse onderwijs. Ook de banenmarkt die sinds 2022 jaarlijks wordt georganiseerd in samenwerking met De Rode Loper draagt daar aan bij. Haags Inductie Programma Uit landelijk onderzoek blijkt dat de uitval onder startende leraren hoog ligt. Goede inductieprogramma’s kunnen die vroegtijdige uitval verlagen. Starters in het onderwijs beschikken na het afronden van hun opleiding weliswaar over de juiste kennis en kunde, maar nog niet over de nodige ervaring en handvatten om zich vakbekwaam binnen een schoolomgeving te kunnen positioneren. Om deze startbekwame docenten de kans te bieden zich door te ontwikkelen tot een vakbekwame docent hebben de Haagse schoolbesturen – met steun van de gemeente – het initiatief genomen voor het Haags Inductie Programma (HIP). Dit programma is tweeledig en bestaat uit: • •

professionaliseringstrajecten gericht op het verdiepen van pedagogische, didactische en professionele vaardigheden van de startende leraren; begeleiding bij beroepsbeoefening, bijvoorbeeld door middel van individuele coaching of intervisie.

Het HIP is in september 2021 gestart als pilot en draait inmiddels volledig. Alle startende leraren in het vo kunnen zich aanmelden voor een professionaliseringsmodule of begeleiding op de werkplek. Voor het schooljaar 2022-2023 zijn tot op heden 270 aanmeldingen geregistreerd. Het HIP staat niet op zichzelf, maar is één van de schakels in een doorlopende professionaliserings- en begeleidingslijn waar vo-schoolbesturen naar streven. Universitaire Lerarenopleiding voor Primair en Voortgezet Onderwijs In samenwerking met de gemeente Den Haag ontwikkelt het Instituut Pedagogische Wetenschappen van de Universiteit Leiden een ‘Eigentijdse Lerarenopleiding in Den Haag’ (RIS298247 & RIS202480). Door zich specifiek te richten op de gemeente Den Haag, beoogt deze nieuwe opleiding niet alleen een bijdrage te kunnen leveren aan het terugdringen van het lerarentekort, maar evenzeer te beantwoorden aan de noden en wensen specifiek voor de Haagse onderwijscontext.

6/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10503845

Het curriculum van de opleiding wordt vormgegeven in samenwerking met de gemeente Den Haag, diverse hogescholen en opleidingsscholen. Naast bovenstaande programma's zet de gemeente in op afspraken met marktpartijen over huisvesting. Hierover bent u recent geïnformeerd in de brief over de stand van zaken lerarentekort primair onderwijs (RIS313874). Daarnaast geldt ook voor het voortgezet onderwijs een gunstige regeling voor parkeervergunningen. Verder met een gezamenlijke aanpak De uitkomsten van deze pilotmeting zijn zorgelijk, maar niet onverwacht. Dit onderzoek draagt echter bij aan een nauwkeuriger beeld van de problematiek dan eerder voorhanden was. De huidige Haagse aanpak heeft onder andere geleid tot waardevolle solidariteitsafspraken, gezamenlijke opleidingstrajecten en wervingscampagnes, maar biedt – op basis van deze nieuwe data – mogelijk nog ruimte voor intensivering of nieuwe, zinvolle interventies. Daarover gaat het college binnenkort in gesprek met de vo-schoolbesturen. Belangrijk is daarbij rekening te houden met landelijke ontwikkelingen ten aanzien van de aanpak van personeelstekorten in het onderwijs, in het bijzonder de opzet van de zogenoemde Onderwijsregio’s.

Middels deze Onderwijsregio’s moeten regionale samenwerkingen verder worden verstevigd en dienen schoolbesturen (primair en voortgezet onderwijs), mbo-instellingen, lerarenopleidingen en de beroepsgroep tot een gezamenlijke aanpak van het regionale personeelstekort te komen. Het Haagse onderwijsveld en de gemeente Den Haag voeren op dit moment het gesprek met het ministerie van OCW over hoe verder invulling te kunnen geven aan deze landelijke opdracht. Focus ligt daarbij – naast het versterken van regionale samenwerking – op het kunnen continueren en optimaliseren van waardevolle meer lokale samenwerkingsverbanden die reeds gerealiseerd zijn. In december zal ik u hier nader over berichten, tegelijk met de gebruikelijke brief over de personeelstekorten in het primair onderwijs. De verwachting is tevens dat de uitvraag naar tekorten in het voortgezet onderwijs tegen die tijd landelijk zal worden uitgezet, verder aangescherpt op basis van de pilot. Ook die stand van zaken zal ik met u delen in december 2023. Tenslotte: het is goed om te weten dat bovenstaande geen volledig overzicht betreft van alle inspanningen die momenteel in Den Haag worden gepleegd met betrekking tot het dempen van de gevolgen van het lerarentekort. Schoolbesturen en scholen spannen zich ook buiten deze programma’s voortdurend in om kwaliteit en continuïteit van onderwijs te realiseren.

We – gemeente, onderwijs en onderwijspartners – zijn daarnaast doorlopend op zoek naar kansrijke maatregelen, passende interventies en creatieve oplossingen. Hierbij dient alles wat we doen hetzelfde doel, namelijk dat alle Haagse kinderen en jongeren het onderwijs en de kansen krijgen die ze verdienen. Daarvoor zijn voldoende bevoegde leraren onmisbaar. Met vriendelijke groet, de wethouder van Onderwijs, Jeugd en Sport Hilbert Bredemeijer Duiden Typ tekst

7/7