RIS315224 Bijlage Voortgangsrapportage CID 2021-2022

CID Voortgangsrapportage

Voortgangsrapportage CID Medio 2021- 2022

PROGRAMMA CID PORTEFEUILLE PROJECTEN DECEMBER 2022

1

Inhoud Leeswijzer

4

CID Structuurvisie

6

VISIE OP HET CID Schaalniveaus Deelgebieden

6 7 7

Programmaplan CID

9

CID als economisch topmilieu

10

Ambitie voor het CID Resultaten tot 2023

Kwalitatief hoogwaardig centrum milieu

10 11

13

Ambitie voor het CID Resultaten tot 2023

Woningbouw voor iedereen

13 14

17

Ambitie voor het CID Resultaten tot 2023

Aantrekkelijke leefomgeving

17 18

20

Ambitie voor het CID Resultaten tot 2023

Duurzame leefomgeving

20 21

22

Ambitie voor het CID Resultaten tot 2023

Mobiliteitstransitie in het CID

22 23

25

Ambitie voor het CID Resultaten tot 2023 Projecten in het CID

Maatschappelijke voorzieningen

25 26 27

27

Ambitie voor het CID Resultaten tot 2023 Projecten in het CID

Financiële sturing Koersvast Regie Investering

27 28 30

29 29 29 29

2

Businesscase CID Input uit coalitieakkoord Proposities en subsidietrajecten Woningbouwimpuls Versnellingsmaatregelen Mobiliteitsfonds MIRT-subsidies Regionale subsidies MRDH

30 32 30 32 31 32 34

Participatie en Communicatie

33

(Bouw)projectenoverzicht

35

3

Leeswijzer In deze voortgangsrapportage worden, na een samenvatting van de Structuurvisie CID, de ambities uit de structuurvisie beschreven en gekoppeld aan de doelen die de integrale ontwikkeling van het CID waarborgen. Voorliggende voortgangsrapportage beslaat de periode vanaf de vaststelling van de structuurvisie CID medio 2021 tot en met eind 2022. Deze rapportage is de eerste voor de ontwikkelingen van het Central Innovation District (CID). Om deze reden is het een uitgebreide rapportage waarin de integrale opgave voor het CID wordt beschreven. Dit met als doel om duidelijk te maken hoe we aan het CID werken. In komende voortgangsrapportages zal deze uitleg beknopter zijn en gaan we in op behaalde resultaten. Om tot een succesvolle gebiedsontwikkeling te komen, wordt op alle beleidsvelden ingezet. Hiermee versterken we elkaar en creëren we met elkaar een gebied dat ruimte biedt voor houdbare en(/of) duurzame groei en vernieuwing. Een gebied voor zowel de bestaande bewoners en gebruikers als de toekomstige Hagenaren, waarin we inzetten op participatie en innovatie. Dat is de centrale doelstelling van het CID. De integrale doelstelling is uitgewerkt in zeven sectorale ambities: 1. CID als economisch topmilieu 2. Kwalitatief hoogwaardig samenhangend centrum milieu 3. Woningbouw voor iedereen 4. Aantrekkelijke leefomgeving 5. Duurzame leefomgeving 6. Mobiliteitstransitie 7.

Maatschappelijke voorzieningen

4

De zeven ambities zijn elk voor zich onmisbaar om te komen tot een succesvol CID. De intensiveringen die in het CID gaan plaatsvinden, zijn alleen mogelijk wanneer deze gepaard gaan met een forse kwaliteitsimpuls in de directe leef- en werkomgeving. Daarnaast geeft deze rapportage de stand van zaken met betrekking tot de projecten weer en biedt inzicht in het geplande, vergunde en gerealiseerde programma wonen en werken. Het bevat daarnaast een overzicht van de voorgenomen en gerealiseerde ingrepen in buitenruimte en infrastructuur. Tot slot gaat de rapportage in op proposities en lopende subsidietrajecten. De ontwikkeling van het CID zit nu nog in de fase waarin er veel ambities worden uitgewerkt in concretere ontwikkelvisies en beeldkwaliteitsplannen welke noodzakelijk zijn voor een goede gebiedsontwikkeling. In tegenstelling tot voortgangsrapportages in andere gebieden zoals de Binckhorst en de Kust wordt er daarom nog eenmaal per jaar gerapporteerd. Dit zal in de toekomst gelijkgetrokken worden naar ook tweemaal per jaar met een rapportage voor het zomerreces (4maandsrapportage) en aan het eind van het jaar (12-maandsrapportage). Met deze voortgangsrapportage wordt u als raad geïnformeerd en heeft u de mogelijkheid de voortgang van de ontwikkeling van het CID te monitoren.

5

CID Structuurvisie In 2040 wonen er naar verwachting 630.000 mensen in Den Haag. Dit zijn 80.000 meer Hagenaars dan in 2022. Zij hebben niet alleen een woning nodig, maar ook een fijne baan, een goede school en een mooie, groene omgeving. Alle inwoners hebben recht op een goede plek, zodat iedereen zich kan ontplooien en mee kan doen aan de samenleving. Daarnaast moet de groei duurzaam zijn: klaar voor de toekomst en bestand tegen klimaatveranderingen. Dat is een enorme opgave. De geplande groei neemt drie keer het volume van de huidige binnenstad in. Buiten de stadsgrenzen kan Den Haag niet uitbreiden. Om de rest van de stad zo veel mogelijk te ontlasten, kiest Den Haag er daarom voor om de groei vooral binnen de grenzen van de bestaande stad te laten plaatsvinden. Hiervoor zijn drie gebieden aangewezen. Het gaat om de zogenaamde prioritaire ontwikkelingsgebieden: het Central Innovation District (CID), de Binckhorst en Zuidwest. De drie gebieden, die elk een specifieke eigen identiteit hebben met eigen doelen en ambities, gaan de groei opvangen waar Den Haag nu en in de toekomst mee te maken krijgt. De ontwikkeling ervan neemt zeker twee decennia in beslag. Door nu in te zetten op de ontwikkeling van het CID, zorgen we voor een beter, mooier en toekomstbestendig Den Haag: een stad die veerkrachtig is en opgewassen tegen de verwachte groei.

Een stad die bijdraagt aan een verbonden, duurzaam en leefbaar bestaan voor haar (toekomstige) inwoners.

Visie op het CID In de zomer van 2021 is de Structuurvisie CID (RIS307135) vastgesteld. Het Central Innovation District (CID) is het economische hart van Den Haag. Een internationaal knooppunt rondom de drie grootste Haagse stations: Den Haag Centraal, Hollands Spoor en Laan van NOI. Het CID omvat onder meer vestigingen van universiteiten, hogescholen en een grote verscheidenheid aan bedrijven, bestuurlijke instellingen en organisaties. Meer dan 100.000 mensen werken en studeren dagelijks in het CID. We willen de werkgelegenheid en de aantrekkingskracht van Den Haag in de toekomst veiligstellen door nog meer ruimte te bieden voor kennis en bedrijven. Daarnaast willen we kunnen voldoen aan de toenemende vraag naar woningen en

6

ervoor zorgen dat er voldoende ruimte blijft voor een goede balans tussen groen, buitenruimte en bebouwing. De ambities in het Central Innovation District laten zich het best illustreren met getallen: het totale (indicatieve) programma behelst 25.000 extra banen, 20.500 woningen voor 35.000 nieuwe inwoners, 400.000 m² aan kantoorruimte en meer dan 200.000 m2 aan commerciële en maatschappelijke voorzieningen. Binnen nu en 2040 wordt er een stad ín de stad gebouwd waar studeren, wonen, werken en vrije tijd naadloos in elkaar overlopen. Het gebied wil ook, zoals zijn naam al zegt, nadrukkelijk een innoverende functie krijgen. Het resultaat moet bovendien duurzaam en leefbaar zijn. De hoofdopgave voor het CID is het realiseren van een centrummilieu, dat ruimte biedt voor groei en vernieuwing. We benutten daarbij de voordelen en de kansen van hoogstedelijkheid. Een concentratie van bedrijven en instellingen zorgt namelijk niet alleen voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat; er zijn ook voordelen op het gebied van duurzaamheid en de mobiliteitstransitie, en het efficiënt gebruiken van de beschikbare ruimte.

Schaalniveaus Het is belangrijk om bij de ontwikkeling van het CID het werken op meerdere niveaus en verschillende snelheden in het oog te houden. Er zijn verschillende schaalniveaus te onderscheiden: het CID als geheel, de deelgebieden en de losse projecten (bebouwing en openbare ruimte). Voor een duurzame ontwikkeling zal de interactie tussen gebouwen en de openbare- en buiten ruimte essentieel zijn voor de leefbaarheid van het gebied.

Deelgebieden Om de ambities van het CID te bereiken, worden de gebieden rondom de drie stations in samenhang ontwikkeld op een manier die de deelgebieden en Den Haag als stad beter maakt. De stationsomgevingen Den Haag Centraal (CS), Laan van NOI en Hollands Spoor (HS)/Laakhavens zijn de economische kernen die het dichtst bebouwd gaan worden In deze gebieden gaan we de komende jaren grote stappen zetten. Hier vindt de groei van de stad plaats. Het gaat daarbij niet alleen om het realiseren van een stedelijk woongebied en een sterke kenniseconomie. Ook zorgen we voor een sociaal en duurzaam gebied. In samenhang met bouwprojecten vergroten we de ruimtelijke kwaliteit in brede zin. Voor de stationsomgevingen wordt ingezet op een bruisend en aantrekkelijk gebied met een kosmopolitisch karakter. Het draait in deze omgeving om levendigheid, nabijheid en ontmoeting. Dat begint bij de buitenruimte; bij uitstek de plek voor ontmoeten, bewegen en verblijven. De stationsomgevingen worden ingericht als 7

innovatieve kennisclusters, waarin de overheid, kennisinstellingen en het bedrijfsleven hun krachten bundelen. De komende jaren staan daarom in het teken van de verbetering van de knooppuntwaarde, het versterken van de kenniseconomie, het realiseren van duurzame, centrumstedelijke woonmilieus en het vergroten van de ruimtelijke kwaliteit en belevingswaarde. Het gebied wordt verrijkt met een aantrekkelijk aanbod aan groen en maatschappelijke- en commerciële voorzieningen De Rivierenbuurt en de Stationsbuurt zijn twee buurten die zich nadrukkelijk van elkaar onderscheiden. Dat onderscheid geldt niet alleen voor de bewoners, maar ook voor de bebouwing en de stedelijke structuur. De buurten worden van elkaar gescheiden door de Pletterijkade. In de Rivierenbuurt wonen mensen in rustige straten. De bedrijvigheid die er is, concentreert zich langs het spoor. In de Stationsbuurt is dat anders. Hier zien we de typisch stedelijke dynamiek die ontstaat door de komst van ondernemers en menging van mensen met verschillende achtergronden. Er is meer verkeer en bedrijvigheid. In de Rivierenbuurt en de Stationsbuurt zijn voorlopig geen grote ontwikkelingen gepland.

Het Central Innovation District

8

Programmaplan CID Om concrete invulling te geven aan de ambities genoemd in de structuurvisie CID wordt een voortgangsrapportage CID gemaakt. . Het programmaplan is gebaseerd op de visie voor het gebied en beschrijft de aanpak om doelgericht strategische veranderingen tot stand te brengen. Gebiedsontwikkeling is bij uitstek een integraal proces, waarbij aspecten integraal tegen elkaar worden afgewogen. Met die aanpak kunnen we ervoor zorgen dat er een georganiseerde samenhang bestaat tussen verschillende projecten en activiteiten, omdat alleen zo een gebied ontstaat dat ruimte biedt voor groei en vernieuwing. Dat is de centrale doelstelling van het CID. Voor het CID is die integrale doelstelling uitgewerkt in zeven, meer sectorale, ambities. Voor de weergegeven zeven ambities worden doelen, subdoelen, indicatoren en streefwaarden geformuleerd om te kunnen monitoren hoe de gestelde ambities worden gehaald. Er wordt aangeven welk financieel beslag dit globaal de komende 20 jaar met zich meebrengt. Op basis van het coalitieakkoord en (ambtelijk) programmaplan voor het CID zal een uitvoeringsplan gemaakt worden dat inzage geeft in de concrete doelen en mijlpalen voor de komende 4 jaar. Zo maken we concreet hoe de gemeente de ambities van het CID vormgeeft en welke financiële investeringen dit met zich meebrengt.

Het Programma- en Uitvoeringsplan CID en de daarin vastgestelde opgave vormt de basis voor deze en de volgende Voortgangsrapportages.

9

CID als economisch topmilieu We versterken de positie van het CID in een internationaal economisch netwerk als groeimotor van de Haagse economie. We zorgen voor structurele ontwikkeling van de werkgelegenheid op alle opleidingsniveaus. Ambitie voor het CID Het CID wordt een economisch, innovatief, leefbaar en inclusief onderdeel van de stad. Op termijn komen er ruim 25.000 arbeidsplekken bij en 400.000m² aan kantoren plus 150.000m² winkels en 100.000m² voorzieningen. Dat zijn ontwikkelingen die bijdragen aan de werkgelegenheid, de sociale impact en het verbreden van de Haagse economische structuur. De belangrijkste opdracht voor het CID is om in het gebied ruimte te bieden aan groei en vernieuwing. Alles bij elkaar zorgt dat voor levendigheid en nieuwe impulsen. Dat zijn de ingrediënten voor interactie, culturele vernieuwing en technologische innovatie. We onderscheiden drie ambities: 1. Campusontwikkeling: we vergroten de bekendheid en functionaliteit van het CID als innovatieve plek. 2. Vestigingsklimaat: we maken een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor organisaties die zich in het CID zich willen vestigen en doorgroeien. 3. Levendigheid: we creëren een dynamische plek voor ontmoeting en samenwerking tussen bedrijven en kennis- en overheidsinstellingen. Rond de drie intercity's stations (CS, NOI en HS) gaan we ‘clustering als kracht’ benutten.

We versterken in deze drie gebieden de vernieuwingskracht in ondernemerschap, onderzoek en kennis als magneet voor de banen van de toekomst. We sluiten hierbij aan op de kracht van Den Haag op het gebied van recht en overheid, veiligheid en impacteconomie. Hiermee gaan we de aanwezige en toekomstige kennisinstellingen, grote werkgevers, mkb’ers en startups dichter bij elkaar brengen. Het CID krijgt voldoende betaalbare en duurzame werkruimte voor verschillende soorten bedrijven en organisaties. Hiermee komen we tegemoet aan de vraag om meer werkruimte op plekken in de omgeving van de intercitystations. Daarnaast gaan we het tekort aan werkruimte terugbrengen door nieuwbouw en herontwikkeling.

10

Het CID wordt een bijzondere plek. We bouwen aan een aantrekkelijk stedelijk hart, dat zowel ruimtelijk als inhoudelijk aanleunt tegen de binnenstad. Wonen, werken en voorzieningen wisselen elkaar af. Het intensieve gebruik vraagt ook om investeringen in de openbare ruimte. De omvang en kwaliteit van de openbare ruimte (voor bereikbaarheid, bewegen ontmoeten en ondergrond) moet goed aansluiten bij de bouwopgave. De overgang tussen privaat en publiek terrein vraagt speciale aandacht. Hiervoor zijn beleidskeuzes en investeringen nodig.

Resultaten tot 2023 Er zijn eerste stappen gezet om de bekendheid van het CID te vergroten en het CID als innovatiemilieu te versterken. Met een kopgroep van onze partners uit het onderwijs, overheid en bedrijfsleven is een verkenning uitgevoerd hoe we het campusmilieu kunnen versterken. In 2023 beginnen we met concrete acties uitvoeren in de programmering en organisatorische kant van deze verkenning. We proeven bij de deelnemers enthousiasme om hier stappen in te zetten; de meerwaarde van het CID en de directe nabijheid van deze partijen wordt herkend. Samen met onze partners gaan we dit programma verder uitbouwen. Om kennis te delen heeft de gemeente zich ook aangesloten bij het netwerk Global Institute for Innovation Districts. Voor de huisvesting van de Universiteit Leiden loopt een planproces. Recent heeft ook de TU Delft aangegeven zich prominenter aan Den Haag te willen verbinden. Den Haag en TU Delft hebben in de afgelopen maanden verschillende groeipaden voor de universiteit in Den Haag verkend. Hieruit volgde de focus op drie thema's: Climate & Energie, Safety & Security en Digitalization. Daarnaast zal TU Delft in 2023 een tweede locatie in het centrum van Den Haag openen die gericht is op onderzoek en publieke samenwerking met de Haagse overheidssector.

Deze locatie is een mooie nieuwe toevoeging aan het CID Policy campus gebied en de dynamiek in Den Haag rondom thema's zoals GovTech. In de planvorming binnen het CID is ingezet op een breed kantorenaanbod. Er moet voldoende ruimte zijn voor het Rijk, maar ook plek voor commerciële kantoorgebruikers. Ruimte voor het topsegment, maar ook voor start-ups en scaleups. En ruimte voor bedrijvigheid. Onder meer via de Ontwikkelvisie Laakhavens (RIS311821) borgen we de economische belangen. Qua realisatie is sprake van de bouw van circa 400.000 m2 bvo kantoren (<2035). Daarmee blijft de leegstand in het CID nog op een zeer laag niveau. Een economisch topmilieu vraagt een divers en levendig woon – en werkklimaat. In de Ontwikkelvisie Laakhavens is ingezet op multifunctionaliteit en ook bij de andere ontwikkelvisies zetten we hier vol op in. Een goede invulling van de functie op de 11

begane grond (de plint) is daarbij van essentieel belang. Via de in oktober 2022 vastgestelde Plintenstrategie (RIS312977) hebben we verkend hoe de gemeente hierop kan sturen. Per deelgebied geven we hier via een Plintenvisie concrete invulling aan. Deze Plintenvisie wordt uiteindelijk verder uitgewerkt per concreet bouwproject.

12

Kwalitatief hoogwaardig centrum milieu Het CID is pas geslaagd als er een goede samenhang is tussen de doelen en als de bebouwde en onbebouwde ruimte er aantrekkelijk uitziet en goed functioneert. Ambitie voor het CID Een goed functionerende stad is niet mogelijk door het resultaat alleen langs een objectieve meetlat te leggen. Er is een goed systeem van kwaliteitsborging nodig, waarin ook op de meer subjectieve kanten van kwaliteit kan worden gestuurd. Zo ontstaat er sturing op een kwalitatief hoogwaardig samenhangend centrum milieu.

Voor het gehele CID is volgens afspraak een kwaliteitsplan in de maak als uitwerking van de structuurvisie. Het kwaliteitsplan moet de ruimtelijke en 13

leefkwaliteit borgen. De basis van het kwaliteitsplan zijn de kernkwaliteiten van het CID: I. Eeuwige Haagse Schoonheid Nieuwe ontwikkelingen bouwen voort op de historische basis van het stedelijk gebied, de identiteit en de typisch Haagse ruimtelijke verschijningsvormen van die identiteit. Respecteer lokale context en haar (sociale) gemeenschappen. De stadplattegrond is eeuwig, gebouwen zijn adaptief en aanpasbaar in functie en gebruik. Ontwikkelingen zijn ‘schoon’: zowel in uitstraling als in impact op milieu en omgeving. II. Lange lijnen verbinden de stad Karakterisering van de lange lijnen, het opheffen van barrières, het leggen van nieuwe verbindingen en bijdragen aan herkenbaarheid en oriëntatie. III. Eigen karakters per deelgebied Dynamiek van deelgebieden op basis van ontwikkelingen is verschillend en wordt gescheiden door de sporen. Per deelgebied een eigen gebiedsprofiel op basis van cultuurhistorie om voort te kunnen bouwen op het bestaande.

Resultaten tot 2023 Voor het gehele CID is een Kwaliteitsplan opgesteld. Hierover heeft al een eerste participatiegesprek met vakgenoten en bewoners plaatsgevonden. Dat heeft in het najaar van 2022 een vervolg gekregen. Bestuurlijke besluitvorming is gepland in Q1 2023. Om hier sturing aan te geven zal er een Kwaliteitsteam CID worden samengesteld. Dit is aangekondigd en verder uitgewerkt in een brief aan de voorzitter van de Commissie Ruimte d.d. 1 december 2020 (RIS307136). Dit Kwaliteitsteam is verankerd in de organisatie en zal bestaan uit ambtenaren van de gemeente Den Haag, met expertise in stedenbouw, planologie en/of openbare ruimte. Dit voorstel zal gelijk met het Kwaliteitsplan CID aan uw raad worden voorgelegd. Producten in het CID Hieronder een korte omschrijving van het doel van de documenten: • Structuurvisie De structuurvisie is bedoeld om te toetsen of toekomstige plannen en ontwikkelingen passen binnen de visie in de verschillende deelgebieden. Dat kunnen plannen zijn van de gemeente zelf, maar ook van ontwikkelaars of bedrijven. Het geeft ook een richting voor de toekomstige bestemmingsplannen in het gebied. • Kwaliteitsplan CID Het Kwaliteitsplan biedt een grondige basis om de ruimtelijke en beeldkwaliteit in het CID te bevorderen en te borgen. Het Kwaliteitsplan biedt inspiratie en geeft het 14

richting aan initiatiefnemers van nieuwe plannen in het CID. Het geeft duidelijk aan waartoe nieuwe initiatieven zich dienen te verhouden en het geeft blijk van het ambitieniveau van het CID. Dit ambitieniveau ligt hoog, maar dient vooral om te inspireren en sturen. • Ontwikkelvisie De ontwikkelvisie is de gebiedsgerichte uitwerking van de structuurvisie CID en de Gebiedsagenda voor dat gebied. Het beschrijft de toekomstige ontwikkeling van het gebied en vormt het ruimtelijk kader voor individuele ontwikkelinitiatieven en bestemmings-/ omgevingsplannen. Het document is zo opgesteld dat de integrale kwaliteit van een gezonde leefomgeving wordt geborgd, passend binnen de ambities voor het CID. Dit document (samen met beeldkwaliteitsplan) vervangt daarmee Nota van Uitgangspunten (NvU’s) en Planuitwerkingskaders (PUK’s) voor het CID. • Beeldkwaliteitsplan Het BKP kan gezien worden als een architectonische en landschappelijke uitwerking van de ontwikkelvisie voor bebouwing en openbare ruimte in samenhang met gebruik en leefbaarheid. Het document borgt de ruimtelijke en architectonische kwaliteit. Het BKP spreekt zich ook nadrukkelijk uit over de plint en randvoorwaarden die hieraan gesteld worden. Het vormt het toetsingskader voor de Welstand en is daarmee een aanvulling op de welstandsnota.

• Ontwikkelstrategie Deze ontwikkelstrategie beschrijft op welke wijze en in welke stappen we tot realisatie van het gebied gaan komen. Belangrijke elementen in een ontwikkelstrategie zijn de gewenste mate van sturing, de verwachte kosten en opbrengsten in het gebied inclusief de verdeling hiervan tussen de verschillende partijen en de planning van de verschillende projecten en maatregelen. Daarnaast worden de kaders aangegeven voor de voorzieningen, openbare ruimte, mobiliteit en programma (wonen en economie). Dit is dus eigenlijk de verdiepende slag van de Ontwikkelvisie. • Integraal Buitenruimteplan Het buitenruimteplan biedt het landschappelijke raamwerk voor de transformatie van een deelgebied. Het landschappelijk raamwerk maakt onderdeel uit van de Ontwikkelvisie. Hierbij hoort ook een document over de ondergrond. Het document voor de ondergrond toetst het buitenruimteplan én de toekomstige vermogensvraag op knelpunten in de ondergrond. Ook zullen met de verantwoordelijke nutspartijen afspraken worden gemaakt over de uitgangspunten/randvoorwaarden die voor de ondergrond gelden.

15

Naast een kwaliteitsplan CID wordt er voor de deelgebieden gewerkt met beeldkwaliteitsplannen (BKP). Voor al lopende projecten, zoals SoZa, komen er beeldkwaliteitsdocumenten (BKD). Deze worden samen met belanghebbenden opgesteld. Ze worden onderdeel van het welstandsbeleid en zijn een toetsingskader bij vergunningverlening. Onderstaande BKD/BKP’s worden opgesteld of zijn reeds afgerond: 1. Kwaliteitsplan (in wording, gereed Q1 2023) 2. BKP Laakhavens (in wording, gereed Q2 2023) 3. BKD The Grace (Afgerond) 4. BKD KC-locatie (in wording, gereed Q1 2023) 5. BKP Beatrixkwartier (in wording, gereed 2024) 6. BKD SoZa Ontwikkeling (in wording, gereed Q2 2023) Gereed betekent gereed voor besluitvorming door de raad.

16

Woningbouw voor iedereen Wonen in een gemengd, goed verbonden, hoogstedelijk gebied is de opgave voor het CID. Ambitie voor het CID Het CID wordt een uniek woongebied in het hart van Den Haag. Er komen volop voorzieningen voor bewoners en uitstekende verbindingen met de regio en de rest van Nederland. In het gebied worden in totaal 20.500 woningen voor ongeveer 35.000 mensen toegevoegd. We onderscheiden zeven ambities: 1. Toevoegen van woningen 2. Variërend aanbod 3. Ook voor specifieke doelgroepen 4. Voldoende woonkwaliteit 5. Verbetering woonvoorraad 6. Placemaking ofwel Stadmaken 7. Voorzieningen in de buurt De streefwaarde voor het aantal toe te voegen nieuwe woningen is 10.500 in de periode tot 2030 en een totaal van 20.500 tot aan 2040. We willen woningen die goed in te delen zijn en waar voldoende daglicht naar binnen valt. Om tegemoet te komen aan de grote vraag naar betaalbare woningen bouwen we 30% sociale huur, 20% middenhuur en 20% betaalbare koopwoningen en 30% vrije sector koop- en huur. Het aanbod koopwoningen is onder meer gericht op empty-nesters en ouderen. Op die manier bevorderen we doorstroming in de woningmarkt. Uitzondering geldt voor de contractuele afspraken in lopende projecten. De doelgroep voor het CID is breed: er komen woningen voor studenten en starters, samenwoners, empty-nesters, ouderen en stadsgezinnen.

Omdat het aantal één- en tweepersoonshuishoudens toeneemt, richten we ons op compacte woningen dichtbij openbaar vervoer, werk en opleidingen. Door de vele voorzieningen is het gebied ook aantrekkelijk voor mensen van middelbare leeftijd en ouder. Verder is er aandacht voor bijzondere groepen, zoals woongroepen, uitstromers en statushouders. Ondanks dat kleine woningen antwoord geven op een duidelijke marktvraag, gaan we voor differentiatie en stellen we een maximum percentage van 20% voor woningen onder de 40 m² GBO. Voor studentenwoningen en zorgwoningen wordt een uitzondering gemaakt. Kleine woningen zijn flexibel en kunnen later worden aangepast naar grotere woningen. 17

Om de leefbaarheid te verhogen, passen we Stadmaken toe. Dit is een methode om initiatieven mogelijk te maken met een brede coalitie van partijen. Er komt hiervoor een speciaal loket. Door het ondersteunen en promoten van tijdelijke activiteiten en evenementen kunnen de ontwikkelingen bij een breder publiek positief onder de aandacht worden gebracht. Bij Stadmaken krijgt de buurt de ruimte: we gaan inventariseren wat de bottom-up initiatieven zijn, waar de kansen liggen en hoe de gemeente kan helpen. We houden rekening met de sociaal-culturele identiteit van de (toekomstige) bewoners en de identiteit van het gebied. Zo zijn we als gemeente nu in gesprek met partijen uit het afvalcluster om te kijken of die een plek kunnen krijgen in het CID. Braakliggende gronden en leegstaande gebouwen worden gebruikt voor tijdelijke initiatieven voor de doelgroepen van Urban Mix, een samenlevingsvorm waarbij zogenaamde dragende jongeren (student, starter, politieagent, verpleger) en zogenaamde vragende jongeren (uitstromers uit zorg, asielzoekers) met hulpvraag elkaar ondersteunen. Dit is inmiddels een beproefd concept dat in het voormalige ministerie van Sociale Zaken en het Willem Dreeshuis wordt toegepast. Hiervoor zijn subsidiemogelijkheden bij het Rijk en de Provincie.

Resultaten tot 2023 De woningbehoefte in Den Haag is onverminderd groot. Binnen het CID kiezen we nadrukkelijk voor het realiseren van een integrale opgave, zodat we kunnen garanderen dat de intensivering van de stad opgaat met een leefbare stad. Wij vinden het van groot belang dat de inwoners prettig wonen in hun stad, met woningen van voldoende kwaliteit en grootte, aantrekkelijke voorzieningen en ruimte voor groen en spelen. Die integrale opgave is complex; het vraagt tijd om al die elementen in een samenhangend plan te ontwikkelen, terwijl de dringende woningnood vraagt om een hoog bouwtempo. Voor beide zaken vragen we aandacht. Het vraagt om een zorgvuldig planproces, maar ook snelheid. Het vraagt commitment vanuit de organisatie en de betrokken ontwikkelaars en woningcorporaties, maar ook vanuit het bestuur om ondanks deze onvermijdelijke tegenstelling voortgang in het planproces te bereiken én de bouwproductie op gang te houden /houden. De afgelopen periode is gewerkt aan diverse plannen in het CID. Op gebiedsniveau is gewerkt aan het realiseren van aantrekkelijke deelgebieden waarbij functiemening voorop staat. De Ontwikkelvisie Laakhavens (RIS31182) is daar het concrete resultaat van. Maar ook wordt volop gewerkt aan de ontwikkelvisies in de andere deelgebieden zoals het Beatrixkwartier en rond station NOI.

Er is input gegeven aan concrete bouwontwikkelingen die hebben geleid tot heldere kaders in de inmiddels vastgestelde PUK’s voor de Soza-locatie. In december 2022 18

is de motie “Neem Bellevue in ontwikkeling” (RIS314177) aangenomen. Op dit moment wordt er bekeken hoe hier invulling aan gegeven kan worden. Met de uitvoering van deze plannen zijn 2400 woningen gemoeid. Er zijn ook omgevingsvergunningen verleend voor Waldorp Four en The Grace waardoor er 2586 woningen kunnen worden gerealiseerd. In deze planprocessen wordt gestuurd op het creëren van een divers woningaanbod met variërende grootte en voor diverse doelgroepen. Naast het realiseren van een regulier woningaanbod is er ook aandacht voor het huisvesten van bijzondere doelgroepen. Een PUK voor een planinitiatief aan Bezuidenhoutseweg 50 is naar uw raad gestuurd. Hier worden short stay-woningen voorgesteld die met name werkenden die korte tijd in Den Haag wonen faciliteren. Daarmee wordt voorkomen dat deze groep reguliere woningen aan de Haagse woningmarkt onttrekt. Het CID kent een lange ontwikkeltijd. Niet alle omgevingskwaliteit is meteen beschikbaar. De lange looptijd biedt ook kansen voor tijdelijke initiatieven die de leefbaarheid positief kunnen beïnvloeden. We zetten actief in op diverse placemaking of stadsmaak-initiatieven in het CID te faciliteren. Het eerste Stadsmaakfestival in 2022 was een succes en leidde tot veel interessante initiatieven.

De komende periode proberen we die verder handen en voeten te geven en doen we een hernieuwde oproep om mee te denken over hoe we me dit soort initiatieven de leefbaarheid in het CID kunnen vergroten.

The Grace omgevingsvergunning verleend

Waldorp Four: omgevingsvergunning verleend

Grotiusplaats (Roofs): opgeleverd

19

Aantrekkelijke leefomgeving Het CID is tijdens iedere stap in de transformatie aantrekkelijk en duurzaam. Om hiervoor te zorgen, zijn er zes operationele doelen. Gebruikers en bewoners krijgen met participatie een belangrijke stem in de ontwikkeling van hun omgeving. Ambitie voor het CID Het CID wordt een prettige leefomgeving met voor iedereen toegankelijke voorzieningen, waarin bewoners en bezoekers zich makkelijk kunnen verplaatsen door goede mobiliteit. We onderscheiden vijf ambities: 1. Natuurlijk Haags 2. Ruimtelijk verbonden 3. Gericht op optimaal gebruik 4. Groen dat meegroeit 5. Aantrekkelijk en functioneel in alle fases van ontwikkeling en de transitie. Het CID bouwt voort op de bestaande stadsstructuur. Veel buurten krijgen een menging van verschillende functies. Daarvoor is buitenruimte nodig die kwaliteit uitstraalt en tegelijkertijd de druk technisch aankan. De middelen voor inrichting, beheer en gebruik moeten hierop aansluiten. Het is een extra uitdaging om in die verdichte ruimte te zorgen voor een duurzame leefomgeving. Natuurlijk Haags, met daarin de mobiliteitstransitie en klimaatadaptatie als onlosmakelijke onderdelen van de ontwerpopgave. Alle functies in het centrum zijn makkelijk toegankelijk voor voetgangers en fietsers.

Artist impression Prinses Beatrixlaan

Artist impression woonomgeving Verheeskade

De gebruiker staat centraal in het CID. De buitenruimte van het CID is gericht op ontmoetingen. Op stedelijk niveau worden sportparken, de kust en het stadsgroen 20

ontsloten voor langzaam verkeer en waar mogelijk met elkaar verbonden. Ook planten en dieren zijn gebaat bij groenblauwe verbindingen tussen leefgebieden. De ontwikkeling van het CID neemt naar verwachting twintig jaar in beslag. Dat zorgt voor werkzaamheden, afzettingen en omleidingen. Ook tijdens de uitvoering moet het gebied toegankelijk en veilig zijn. Dit vraagt extra aandacht voor handhaving, veiligheid en leefbaarheid, zowel tijdens de bouw als na de oplevering.

Resultaten tot 2023 De leefomgeving is van immens belang voor het welbehagen van de mens. Binnen het CID is het realiseren van een goede en aantrekkelijke leefomgeving geen eenvoudige opgave. Het is vooral een integrale opgave, om te zorgen dat de intensivering van het CID gepaard gaat met een goede leefbaarheid. Een aantrekkelijke leefomgeving is daarbij een basisvoorwaarde. De aandacht voor het openbaar gebied en het snijvlak tussen de bebouwing en de openbare ruimte vindt zijn neerslag in de diverse planproducten die de afgelopen periode zijn gemaakt of nog in ontwikkeling zijn. In de Ontwikkelvisie Laakhavens is een landschappelijke structuur neergelegd die de kaders biedt voor een aantrekkelijke openbare ruimte en te borgen dat er goede wandel- en fietsroutes door het CID en de omliggende wijken ontstaan. In de diverse PUK-trajecten en WABO-trajecten is meegedacht en gestuurd om expeditie en afvalvoorzieningen inpandig op te lossen en zo het ruimtebeslag op de buitenruimte te verminderen. Het vroegtijdig adresseren van deze punten in het planproces helpt om uiteindelijk de kwaliteit van de openbare ruimte te verbeteren. Ruimte die schaars is in het CID en die we zo optimaal mogelijk moeten benutten.

Met de uitkomsten van het Voorzieningenonderzoek CID (zie ook de paragraaf Maatschappelijke voorzieningen) ontstaat een helder beeld van de opgave voor het groen en spelen, en hoe we die binnen het CID willen accommoderen. Er is echter wel zicht nodig op de haalbaarheid van de financiële investeringen die hiermee gemoeid gaan. Het Voorzieningenonderzoek CID wordt begin 2023 afgerond. Bij de ontwerpprocessen van de openbare ruimte worden bewoners en gebruikers nadrukkelijk betrokken. Naast aandacht voor de planvorming, kijken we nadrukkelijk vooruit naar de uitvoering en de beheerfase. De veelheid aan projecten, in de openbare ruimte, en de bouwprojecten, vraagt vroegtijdige afstemming over eventuele conflicten qua bereikbaarheid. Inpassing verloopt deels via de reguliere werkwijze binnen de gemeente door het en Meerjarenprogramma en het jaarlijkse Uitvoeringsprogramma, maar een meer actieve sturing zal noodzakelijk zijn. Voor de individuele bouwprojecten worden de BLVC-plannen gemaakt en door de gemeente goedgekeurd. 21

Duurzame leefomgeving Den Haag is in 2030 energieneutraal. De komende periode maken de nieuwbouw en de bestaande wijken de overgang naar schone energie. Ambitie voor het CID We willen bouwen met zo min mogelijk grondstoffen en kijken naar innovaties om daar vervolgens van te leren. We houden bij de inrichting van de openbare ruimte rekening met de klimaatverandering, bieden ruimte voor de natuur en beschermen de mens tegen milieuhinder. We onderscheiden vijf onderdelen: 1. Overgang naar schone energie 2. Zuinig omgaan met grondstoffen 3. Klimaatadaptief bouwen en inrichten 4. Natuurinclusief bouwen en inrichten 5. Gezond, veilig en leefbaar CID In de verschillende wijken in het CID staan voor- en naoorlogse woningen. In andere wijken nieuwbouw. We gaan daarom per wijk een verschillende methode hanteren, maar voor het hele CID geldt dat we energie gaan besparen en de gebouwen klaar gaan maken voor verwarming met schone energie. Door het opstellen van wijkuitvoeringsplannen, die vastgelegd worden in het omgevingsplan, bepalen we het duurzame warmte-alternatief per wijk of buurt. Voor de Structuurvisie CID is een plan Milieu-effectenrapportage (MER) opgesteld. Dit wordt voor de diverse bouwprojecten concreet gemaakt in project-MER’s.

We willen deze ook voor de samenhangende deelgebieden opstellen, zodat de latere bouwprojecten hier snel mee verder kunnen op basis van een MER-beoordeling. Zo kunnen we in een vroeg stadium milieuvriendelijke alternatieven bekijken en afwegen. Bij ontwikkelgebieden neemt de gemeente het initiatief om de locatie in te richten op een duurzame toekomst. De stad moet opgewassen zijn tegen de gevolgen van de klimaatverandering: extreme neerslag, hitte en droogte. In de Wegwijzer Den Haag Klimaatbestendig (RIS308744) staat hoe we ons hierop voorbereiden. Al in 2030 moet het gebruik van primaire grondstoffen met 50% verminderd zijn. Dat is een belangrijke opgave bij gebiedsuitbreidingen. Daarom ligt hier een taak voor gemeente, ontwikkelaars en gebruikers.

22

Resultaten tot 2023 Binnen het CID zijn de voorbereidingen voor de overgang naar schone energie in volle gang. Binnen de grotere ontwikkelgebieden wordt de basis gelegd door een goede structuur, zodat de nieuwbouw op een laagwarmte-systeem kan worden aangesloten. In Laakhavens is de voortgang het verst en is de concessie verleend aan Eteck om het warmtenet te bouwen. In de deelgebieden NOI en CS en omgeving wordt aan warmteplannen gewerkt. Voor concrete bouwplannen als Waldorp Four, SoZa, The Grace en Bezuidenhoutseweg 50 wordt gestimuleerd om te komen met een duurzame oplossing. Ook voor de bestaande wijken Rivierenbuurt, Bezuidenhout-West, Stationsbuurt wordt gewerkt aan plannen om de woningen gereed te maken voor de energietransitie. In de planvormingsdocumenten voor de deelgebieden, de Ontwikkelvisies en Ontwikkelstrategieën, wordt met private partijen gesproken over hun circulariteitsambities. Het scheiden van bouwafval, een materialenpaspoort; het zijn de eerste stappen op het gebied van circulariteit waar de markt positief op inspeelt. De gemeente Den Haag heeft de ambitie om in 2050 volledig circulair te zijn. In 2030 wil de gemeente voor 50% circulair zijn. Dat vraagt om een andere aanpak, o.a. op het gebied van inkoop, ontwerp en bouw. Het materiaalgebruik gerelateerd aan bouw en (bouw)processen is verantwoordelijk voor 11% van de gehele Nederlandse CO2 uitstoot.

Het is daarom van belang om naast energiezuinige gebouwen ook waarde te hechten aan het omlaag brengen van het materiaalgebruik. De milieukosten van een gebouw worden berekend d.m.v. een MilieuPrestatieGebouw (MPG). Dit zijn alle milieukosten van materialen opgeteld, gedeeld door de levensduur en de vloeroppervlakte. De landelijke norm hiervoor ligt op 0.8 voor woningen en 1.0 voor utiliteit. Voor nieuwbouw in Den Haag streven wij naar een zo laag mogelijke MPG-waarde. Dit valt te behalen door slim om te gaan met de hoeveelheid materialen, in te zetten op hergebruik en te kiezen voor verantwoorde biobased materialen. Het bouwbesluit staat echter nu het voorschrijven van hergebruik van materialen nog niet toe. Daarbij is tevens art 122 van de gemeentewet van toepassing. Desondanks heeft de projectontwikkelaar van SoZa aangegeven zoveel mogelijk materialen te gaan hergebruiken en zoveel mogelijk biobased te willen werken. Keiharde afspraken daarover zijn echter niet mogelijk. Ook de gestelde eisen qua natuurinclusief bouwen raken steeds meer ingeburgerd en vinden gehoor bij onze partners. Via de plandocumenten, PUK’s en NvU’s, wordt dit verder geborgd. De noodzaak voor klimaatadaptief bouwen en inrichten wordt door eenieder steeds nadrukkelijker gevoeld.

Ook hier leggen we concrete ambities en maatregelen vast in de PUK’s en NvU die de afgelopen periode in de raad zijn besproken. Voor elke locatie of ontwikkeling zijn de mogelijkheden anders. Dit vergt 23

maatwerk. Daarom worden er per PUK, NvU en ontwikkelvisie sessies georganiseerd tussen de gemeente en initiatiefnemers om haalbare duurzame ambities te stellen aan een ontwikkeling.

24

Mobiliteitstransitie in het CID De openbare ruimte wordt ingericht voor voetgangers, fietsers en openbaar vervoer. Ambitie voor het CID Het CID wordt een knooppunt van mensen en activiteiten met 400.000 forensenbewegingen per dag. Er is geen ruimte om de toekomstige mobiliteitsbehoefte van bewoners en bezoekers in het CID met de auto op te vangen. Een verandering naar schone en duurzame mobiliteit die efficiënt omgaat met ruimte is daarom een randvoorwaarde bij de ontwikkeling van het CID. Ingrepen voor de Mobiliteitstransitie hangen samen met woningbouwontwikkelingen. We streven naar een mobiliteitstransitie richting schone, gezonde en ruimteefficiënte vervoersmiddelen. Op 20 januari 2022 heeft de gemeenteraad de Strategie Mobiliteitstransitie vastgesteld (RIS310664). Deze strategie heeft zes doelen: veilige, schone, betaalbare, ruimte-efficiënte, verbonden en maatwerk-mobiliteit. De strategie is opgebouwd langs vier thema’s: de compacte stad, de menselijke maat, stadsvriendelijke vervoerswijzen en regionale verbondenheid en mobiliteitshubs. Dat heeft gezorgd voor strategische keuzes en een gebiedsgerichte aanpak. Elk gebied heeft maatregelen op drie niveaus: infrastructuur, mobiliteitsoplossingen en reizigers. De mobiliteitsmaatregelen voor het CID moeten in 2023 en de jaren daarna nog verder uitgewerkt worden, maar tegelijkertijd lopen er al enkele trajecten op dit gebied.

De menselijke maat is het uitgangspunt. Dat wil zeggen dat de openbare ruimte is ingericht voor voetgangers, fietsers en openbaar vervoer. Hierbij is de insteek dat 40% van de verplaatsingen lopend gebeurt, 25% op de fiets en 20% met het openbaar vervoer. Voor de auto zetten we in op meer gedeeld vervoer en een overgang naar elektrisch rijden. We sturen aan op een kwaliteitsvergroting van hoogwaardig openbaar vervoer. De capaciteit en de versnelling van openbaar vervoer over het spoor en op de Koningsen Zuidwestland (Leyenburg)-corridor wordt uitgebreid. Er komen meer en betere ov-knooppunten en we zorgen ervoor dat stations en ov-haltes lopend of op de fiets goed en veilig te bereiken zijn.

25

Het CID wordt nadrukkelijk een autoluw gebied. Doorgaand autoverkeer wordt geweerd uit verblijfsgebieden en wordt omgeleid naar de Centrumring en over een aantal stedelijke hoofdwegen. Parkeren wordt inpandig opgelost in centraal gelegen parkeergarages.

In de Structuurvisie CID en bijbehorende PlanMER is beschreven en beoordeeld wat de impact van de maatregelen is op de bereikbaarheid van het CID en de stad. Fietsverbindingen over of onder natuurlijke of stedelijke barrières bleken in de modellen effectief om de fiets te laten concurreren met de auto.

Resultaten tot 2023 Het CID is niet los te knippen van de rest van de stad. Mobiliteitsingrepen moeten altijd in een groter verband bekeken worden op hun effecten. Binnen het CID staan forse ingrepen op stapel om ruimte te creëren voor de voetganger en de fietser en zo de gewenste mobiliteitstransitie in gang te zetten. Binnen de diverse deelgebieden is gewerkt aan voorstellen die die transitie in gang moeten zetten. In de Ontwikkelvisie Laakhavens zijn voorstellen gedaan om de fietsroutes te verbeteren, onder meer door een fietsonderdoorgang onder de sporen te maken ter hoogte van de Koningsstraat en een knip in de Waldorpstraat voor het autoverkeer. In deelgebied NOI is samen met de spoorse partijen nagedacht over de stationsomgeving in aanloop van de MIRT verkenning die hier gaat plaatsvinden. Voor de vertunneling van de Utrechtsebaan is een verkenning naar de verkeersafwikkeling uitgevoerd om effecten te onderzoeken. De planvorming voor de HOV CID-Binckhorst verloopt gestaag.

26

Maatschappelijke voorzieningen Een bruisend stadscentrum met het nodige elan. Ambitie voor het CID Het CID wordt een bruisend stadscentrum met het nodige elan. Behalve studenten en kenniswerkers wonen er straks ook ouderen en kinderen. Die veelzijdigheid heeft invloed op het soort voorzieningen dat er moet komen. We gaan werken aan een aanbod dat past bij het karakter van het CID en dat ook inclusief en integraal toegankelijk is. Een aantal voorzieningen gaat een functie vervullen voor de rest van Den Haag en daarbuiten. We onderscheiden 3 ambities: 1. Overeenstemming over uitgangspunten 2. Voldoende maatschappelijke voorzieningen ten behoeve van het CID 3. Behouden en versterken stedelijke maatschappelijke culturele voorzieningen Na de vaststelling van de structuurvisie CID is er in 2021 gestart met het voorzieningenonderzoek. Hierin wordt inzichtelijk gemaakt welke voorzieningen waar moeten landen en hoeveel daarvan gerealiseerd kunnen worden als alle beoogde bouwplannen bij elkaar worden opgesteld. We kijken dus niet naar het aantal voorzieningen per plan, maar naar het totaal.

Onder maatschappelijke voorzieningen vallen: primair- en voortgezet onderwijs, beroepsonderwijs, zorg en welzijn, cultuur en bibliotheken en sport. Voor basis- en voortgezet onderwijs heeft de gemeente een wettelijke taak. Er moeten daarom ruimte en middelen worden gereserveerd om de komst van een goed aanbod aan voorzieningen veilig te stellen. Voor bepaalde voorzieningen koopt de gemeente hiervoor zelf grond en vastgoed aan.

27

In principe houdt de ontwikkeling van voorzieningen gelijke tred met de bouw van de woningen. Op die manier houden we het voorzieningenniveau op peil. Het is de bedoeling dat het voorzieningenaanbod afgestemd wordt op de beoogde doelgroepen en hun leefstijl. Er is net zo goed ruimte nodig voor een brede school, een jongerencentrum of een wijkcentrum voor ouderen. Alle maatschappelijke lagen van de bevolking moeten wat dit betreft aan hun trekken komen, inclusief de toegankelijkheid voor minder validen.

Resultaten tot 2023 Het CID zet in op een leefbare stad. Dat is een stad waarbij er voldoende voorzieningen zijn om te leven, te werken, te spelen en te ontspannen. Door het Voorzieningenonderzoek CID is dit in beeld gebracht. Het is duidelijk wat er aan voorzieningen gerealiseerd moet worden om de groei aan inwoners en gebruikers op te vangen. We hebben in beeld gebracht waar die voorzieningen in het CID gerealiseerd kunnen worden. Met name waar er voldoende groen en spelen gemaakt kan worden is onderzocht en gealloceerd. Daarbij is ook gekeken of dit in de pas loopt met het te realiseren woonprogramma. Wat nu nog plaatsvindt is de financiële vertaling van deze te maken voorzieningen, zodat we een realistisch beeld hebben van de opgave en de benodigde investeringen. De afronding van het onderzoek wordt begin 2023 verwacht. Vertalingen van de ruimtebehoefte van de voorzieningen worden per deelgebied opgenomen in de ontwikkelvisies, zoals al in Laakhavens is gebeurd, en met concrete projectplannen. Met behulp van een Plintenvisie geven we aan hoe we sturing geven op de realisatie van de gewenste voorzieningen. Daarnaast vindt thematische vertaling van de behoefte plaats met de diverse Huisvestingsplannen. Inmiddels zijn de drie IHP’s Onderwijs, Sport en Cultuur en Bibliotheken vastgesteld. Het IHP Zorg en Welzijn is in voorbereiding.

Op basis van deze IHP’s en prioritering/fasering op basis van beschikbare middelen uit het coalitieakkoord worden concrete projecten gerealiseerd, waaronder de aankoop voor uitbreiding van de Jan van Nassauschool met 1.300 m2 BVO. De gemeente is ook actief betrokken bij het behoud en zo nodig aantrekken van culturele instellingen.

28

Financiële sturing De ontwikkeling van het CID duurt jaren en vraagt de benodigde financiële investeringen vanuit de gemeente. Het beeld is nu dat de gemeente aanzienlijke financiële middelen moet reserveren de komende 20 jaar om de uitvoering van het CID mogelijk te maken, naast het beroep dat we zullen doen op andere dekkingsbronnen van het Rijk.

De langjarige ontwikkeling van het CID vraagt om een andere financiële sturing; een ontwikkelstrategie. Daarbij zijn de volgende punten van belang.

Koersvast De ontwikkeling van het totale CID gebied gaat naar verwachting 20 jaar duren. De meerjarenbegroting kijkt slechts 4 jaar vooruit, terwijl er zekerheid moet zijn over investeringen die verder weg in de toekomst liggen. Tijdens de uitvoeringsperiode van het CID verbindt de gemeente zich aan het behalen van de ambities. Het gaat hierbij niet alleen om het gemeentelijke beleid, maar ook om de inzet van middelen als tijd en geld. Per (deel)gebied wordt sturing gegeven aan de ontwikkeling van (vastgoed)projecten. Programmateams coördineren de samenwerking tussen activiteiten en stroomlijnen interne processen.

Regie De gemeente gebruikt haar publiekrechtelijk instrumentarium maximaal om de gestelde doelen te realiseren. Als het gaat om de aankoop of onteigening van grond, kan de gemeente haar wettelijke bevoegdheden inzetten. De gemeente gaat ook in gesprek met initiatiefnemers om aanvullende privaatrechtelijke afspraken te maken.

Investering De ontwikkeling van het CID vraagt om investeringen van zowel marktpartijen als van de gemeente. De gemeente zal conform wet- en regelgeving kostenverhaal bij marktpartijen toepassen. De ontwikkeling van het gebied is de komende 20 jaar financieel nog niet sluitend. Het financiële resultaat van de ontwikkeling van het CID hangt onder meer af van keuzes die gemaakt worden op gebiedsniveau en van de noodzakelijke financiële bijdrage die het Rijk zal moeten leveren.

29

Businesscase CID Bij het programmaplan CID wordt een financiële businesscase van de ruimtelijke ontwikkeling opgesteld. De basis voor de berekeningen is de gewenste ruimtelijke ontwikkeling van het gebied. Dit wil zeggen dat de nadruk ligt op de kosten, opbrengsten en dekking van projecten en maatregelen in relatie tot de transformatie van de huidige situatie naar de toekomstige situatie. De berekeningen geven inzicht in de verwachte investeringen in het gebied HS, NOI en CS. Dat is integraal gebeurd en daarmee geven de berekeningen een helder inzicht in alle kosten en opbrengsten voor de gemeente. Zo zijn de investeringen in het openbaar gebied, de leefbaarheid, de verduurzaming en de behoefte aan maatschappelijke voorzieningen opgenomen. Deze investeringen zijn echter nog niet vertaald naar de meerjarige consequenties voor de gemeentelijke begroting. Hierbij dient nadrukkelijk aangegeven te worden dat voor alle drie gebieden, Laakhavens, CS en Laan van NOI, achterstanden in de huidige situatie geconstateerd zijn. Dat vergt investeringen om de huidige situatie op niveau te krijgen en te houden. De ontwikkeling van de drie gebieden zal invloed hebben op de structurele kosten en opbrengsten van de gemeente, los van de eerdergenoemde kapitaalslasten.

Nieuw vastgoed en openbare ruimte moet bijvoorbeeld beheerd en onderhouden worden en gemeentelijke diensten moeten aangeboden worden. De groei van de stad leidt daardoor tot hogere structurele kosten. Gelijktijdig levert de groei van de stad ook extra inkomsten op voor de gemeente in de vorm van belastinginkomsten en (rijks)bijdragen.

Uitvoeringsplan De analyse van het coalitieakkoord op de investeringsruimte voor het CID wordt nog preciezer in beeld gebracht zodat duidelijk wordt welke investeringen reeds zijn gedekt en voor welke andere investeringen de komende jaren nog dekking gevonden moet worden. Dit leggen we vast in een uitvoeringsplan dat medio 2023 gereed is.

Proposities en subsidietrajecten Voor de opgave van het CID zijn er subsidies waarvan de gemeente gebruik kan maken. Meerdere subsidies zijn al verkregen, maar er zal nog aanspraak op meer middelen moeten worden ingebracht om de uitvoering van het CID mogelijk te maken. Het CID heeft twee aanvragen in het kader van de Woningbouwimpuls gehonoreerd gekregen. Dit zijn projecten in deelgebieden Laakhavens-Hollands Spoor en omgeving Station Laan van NOI. 30

Het gaat dan om de volgende bedragen: Aantallen woningen Laakhavens3.500 Hollands spoor NOI (SoZa) 1.200

subsidiebedrag € 20,3 mio

Cofinanciering gemeente € 17 mio

€ 6,14 mio

€ 6,14 mio

Van belang is dat de uitvoering van deze projecten binnen 3 jaar moet starten. Dat vraagt in beide ontwikkelingen om een strak planproces gericht op start bouw. Er zijn mogelijkheden om aanvragen te doen voor de 6e tranche van de Woningbouwimpuls (WBI). Uiteraard maken wij vanuit Den Haag graag gebruik van de gelegenheid om hiervoor aanvragen in te dienen. Dit vraagt echter ook duidelijkheid over de gevraagde cofinanciering. De mogelijkheden binnen het cofinancieringsfonds zullen daarbij betrokken worden. Vooralsnog wordt gedacht aan de volgende projecten: WBI

Project

Aantal woningen

6e

CID Laakhaven Centraal CID CS KPNStaedion CID NOI NS kavels Totaal

2.750

6e 6e

650 700 4.100

Versnellingsmaatregelen Mobiliteitsfonds Voor dit fonds heeft Den Haag voor het CID drie aanvragen ingediend, waarvan er één aanvraag voor Laakhavens zeer waarschijnlijk wordt gehonoreerd. Deze aanvraag had betrekking op de realisatie van een mobiliteitshub onder het park en het verbeteren van de fietsverbindingen in Laakhavens naar het centrum. In november heeft het BO MIRT plaatsgevonden met een definitieve toekenning van de cofinanciering van het Rijk voor Laakhavens. Hieraan voorafgaand heeft het college toegezegd zich in te spannen voor het benodigde cofinancieringsbedrag. De SPUK (specifieke uitkering) om deze middelen over te kunnen hevelen naar de gemeente wordt in Q4 2023 verwacht. Voor de benodigde cofinanciering worden ook de structurele middelen van € 2,0 mln. betrokken die vanaf 2026 beschikbaar komen op basis van het coalitieakkoord. 31

Daarnaast wordt de samenwerking gezocht met de regio en gekeken op welke manier MRDH met subsidies kan bijdragen aan de diverse mobiliteitsingrepen in het CID.

MIRT-subsidies De aanleg van de HOV-lijn CID Binckhorst met bijbehorend mobiliteitspakket is onderdeel van de lopende MIRT-verkenning Bereikbaarheid CID Binckhorst. Hiervoor wordt binnenkort de eerste fase, de Verkenningsfase in het najaar afgerond met een Voorkeursbesluit door het BO- MIRT. Hierin zullen nadere financiële afspraken worden gemaakt. Voor het OV-knooppunt station Laan van NOI is in het najaar 2022 een startbesluit genomen om een MIRT verkenning te starten als onderdeel van de MIRT Infrastructuur en Knooppunten Oude Lijn waar station Laan van NOI onderdeel van is. Hiervoor is de afgelopen periode gewerkt aan een plan van aanpak voor de Analysefase en een propositie voor het Nationaal Groeifonds begin 2022.

32

Participatie en Communicatie Participatie zorgt voor meer betrokkenheid. Dat is goed voor de samenwerking en het resultaat. Participatie begint met duidelijke verwachtingen over en weer. Als we mensen vragen om mee te doen, moet duidelijk zijn waarover ze mee kunnen denken en wat we met hun bijdrage gaan doen. De ambitie voor de lange termijn ligt vast. De weg erheen maken we duidelijk met een helder, overkoepelend verhaal. We zijn eerlijk en duidelijk, ook als de boodschap minder leuk is. Bewoners en bedrijven krijgen informatie over de plannen die gaan over het gebied waarin ze wonen of actief zijn. Ze worden waar mogelijk uitgenodigd om mee te doen en mee te denken. Hierbij maken we ook gebruik van het netwerk van onze samenwerkingspartners om zoveel mogelijk mensen te bereiken. Het CID heeft samen met belanghebbenden een participatiestructuur opgezet om op gebiedsniveau, per deelgebied en per project in gesprek te blijven. Daarnaast is er een klankbordgroep CID opgezet. In de klankbordgroep CID zitten vertegenwoordigers van acht bewonersorganisaties. Met hen bespreken we de ontwikkelingen op programmaniveau en reflecteren we op participatieprocessen. Er is onder andere een principe-opzet gemaakt over de participatieniveaus in een planproces; van het begin van het ontwerp tot het moment van uitvoering.

Daarnaast hebben we een ‘In gesprek met NOICS’ groep waarin bewoners- en ondernemersorganisaties, maar ook belangenorganisaties vertegenwoordigd zijn. We gaan twee keer per jaar in gesprek over ontwikkelingen in de gebieden CS en Laan van NOI. Participeren is een proces waarin we met elkaar blijven leren. We werken aan het verder verbeteren van de kwaliteit van participatie in het CID. De afgelopen periode is met bewoners, de gemeentelijke organisatie en de betrokken private partijen gereflecteerd op drie participatietrajecten die door de ontwikkelende partijen zijn gehouden bij het opstellen van een Planuitwerkingskader (PUK) in het CID. Die reflectie heeft geleid tot meerdere aanbevelingen die worden verwerkt in een "Participatiegids bij ingrijpende ruimtelijke projecten". Deze handreiking is samen met betrokkenen opgesteld. Daarnaast hebben we in oktober 2022 een driedaags programma voor alle belangstellenden in het CID gebied georganiseerd. Het programma bestond uit een

33

informatiemarkt, themasessies en participatiebijeenkomsten. Door het combineren van de vele participatiemomenten op een locatie in het CID doen we een minder grote aanspraak op de tijd van belanghebbenden. Hierdoor kan er op een laagdrempelige en efficiënte manier meegedacht worden over de plannen in het CID. Daarnaast geeft het programma, mede dankzij een maquette van het hele CID, een beter beeld van de integrale aanpak in de gebiedsontwikkeling. Waar eerder gekeken werd per project worden nu de invloed en ingrepen over een groter gebied in beeld gebracht. Zo komen we ook tegemoet aan de behoefte van belanghebbenden om de brede context van de gebiedsontwikkeling zichtbaar en bespreekbaar te maken.

Vanaf medio december 2022 tot medio januari 2023 heeft de hele maquette van het CID in het Atrium gestaan. Hierbij zijn er verschillende inloopmomenten georganiseerd voor vragen van geïnteresseerden.

34

(Bouw)projectenoverzicht In twee tabellen wordt een overzicht gegeven van de projecten waar op dit moment aan gewerkt wordt en aan welke ambitie zij voldoen. Het is goed om te benoemen dat in de vorige hoofdstukken een aantal overkoepelde projecten en beleidsproducten zijn beschreven per doel. Deze projecten en producten zijn voor het CID integraal belangrijk. In dit hoofdstuk gaat het specifiek om de lopende bouwprojecten. Daarna volgt er nog een tabel met de stand van zaken met betrekking tot de projecten dat inzicht biedt in het geplande, vergunde en gerealiseerde programma wonen en werken (inclusief campusontwikkeling). Het integrale voorzieningenonderzoek voor het CID is nog niet afgerond. Op basis van dit onderzoek zullen de programmatisch benodigde m2 toegekend worden aan de diverse projecten/deelgebieden. Daarmee wordt de tweede tabel te zijner tijd uitgebreid. Onderstaand overzicht geeft een beeld van de initiatieven in het CID die nu bekend zijn bij de gemeente. Vermeld moet worden dat niet alle initiatieven thans actief zijn. Bekend is dat de initiatieven The Grace en Waldorp Four vergund zijn en de betrokken partijen door marktomstandigheden niet tot concrete bouwactiviteiten komen. In het algemeen geldt dat de gemeentelijke inzet afhankelijk is van het tempo dat derden (doorgaans marktpartijen) aanhouden. Dat tempo wisselt van terughoudend tot actief.

35

Ambitie per project

KJ-Plein Bellevue Bezuidenhoutseweg 50

Economisch topmilieu

Kwalitatief hoogwaardig centrum milieu

Woningbouw voor iedereen

X X

X

X X

BuZa (BZ67) KB-locatie Anna van Buurenplein

X X

X X X

X X X

KC-locatie Overbouwing sporen

X X

Hoek Rijnstraat Terminal-noord Terminal-zuid Spui 184-192 Monarch IV KPN/Staedionkavel Groene toren

X X X X X X

X

Aantrekkelijke leefomgeving

Duurzame leefomgeving

Mobiliteitstransitie

Voorzi ingen

X X

X X

X X

X X

X X x

X

X

X

X X X X

X X X

X X X X

X

X

X

X X

X X X X

X

X

X

X X

Daendelstraat Rand Bezuidenhout-West

X

X

X

X

SoZa- Laan van NOI fase 1

X

X

X

X

X

X

X

Laan van NOI- fase 2

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

Schenkzone/Weteringkade Struijck II (NvU Haagvlietpoort)

X

Parkeergrage Dintelstraat

X

The Grace (Haagvlietpoort) Escher Gardens The Globe Waldorp 4 Verheeskade fase 1 + 2 Verheeskade fase 3 Embrace Megastores

X

X

X

X

X

X X X

X X X

X X X

X X X

X X X

X

X X X X

X

X X X

X X

X X

X X

X

X X

X X

36

Wonen (in aantallen)

Programma per project Gepland KJ-Plein

Vergund

Gerealiseerd

Werken (in m2) Gepland

Vergund

396

Bellevue

1.200

28.000

Bezuidenhoutseweg 50

*

2.500

BuZa (BZ67)

445

130.100

KB-locatie

634

44.410

Anna van Buurenplein

177

KC-locatie

60.000

Overbouwing sporen

32.500

Hoek Rijnstraat, Terminalnoord en Terminal-zuid

694

Toren C, Spuikwartier

ntb

72.000**

Monarch IV

17.382

KPN/Staedionkavel

660-700

20.000

Groene toren

22.000

Zilveren toren

ntb

Daendelstraat

ntb

Rand Bezuidenhout-West

800

12.000

SoZa- Laan van NOI fase 1

1.200

24.000

Laan van NOI- fase 2

600

15.000

Schenkzone/Weteringkade

ntb

Struijck II (NvU Haagvlietpoort)

132

Parkeerterrein Dintelstraat

65

The Grace (Haagvlietpoort)

700 1.411

Escher Gardens

1.200

20.000

The Globe (op basis van sloop/nieuwbouw) Waldorp 4

1.100***

Verheeskade fase 1 + 2

2.200

Ntb

Verheeskade fase 3

1.000

6000

Embrace

790

6000

Megastores

1.600

TOTAAL

17.537

1.177

2.984

512.592

*het gaat hier om 8.000 m2 (185) hotelappartementen ** exclusief 17.000 m2 onderwijs ***(incl. 300 hotelappartementen)

37

Gerealiseerd