RIS314914 Bijlage Monitor Toerisme Den Haag 2021
Tekst van het document
Onderzoeksrapport DSO/Strategie, Externe betrekkingen, Portfoliomanagement en Onderzoek
MONITOR TOERISME 2021
Onderzoeksrapport DSO/ Strategie, Externe betrekkingen, Portfoliomanagement en Onderzoek
MONITOR TOERISME 2021
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
1
COLOFON Uitgave Gemeente Den Haag DSO / Strategie, Externe betrekkingen, Portfoliomanagement en Onderzoek Oktober 2022 Afbeeldingen De afbeeldingen in deze monitor zijn afkomstig uit de beeldbank van het Haags Gemeentearchief en The Hague Marketing Bureau Inlichtingen DSO / Strategie, Externe betrekkingen, Portfoliomanagement en Onderzoek Henk van Andel (06-11326198 / henk.vanandel@denhaag.nll) DSO / Economie Judith van Delft (06-25775344 / judith.vandelft@denhaag.nl De Dienst Stedelijke Ontwikkeling aanvaardt geen enkele aansprakelijkheid inzake het gebruik en toepassing van de gepresenteerde gegevens. Afwijkingen in absolute aantallen en % kunnen worden veroorzaakt door afronden. Bij gebruik van cijfers is bronvermelding verplicht.
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
2
INHOUDSOPGAVE
1 Toeristische sector ........................................................................................ 4 1.1. Inleiding ........................................................................................................... 4 1.2. Toeristische gebieden in Den Haag ................................................................. 7 2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5
Bezoekers en bestedingen.......................................................................... 12 Inleiding ......................................................................................................... 12 Toeristisch bezoek ......................................................................................... 12 Verblijfsbezoek .............................................................................................. 18 Totale toeristische bestedingen ..................................................................... 24 Imago ............................................................................................................ 25
3 3.1 3.2 3.3
Attracties en bioscopen .............................................................................. 27 Inleiding ......................................................................................................... 27 Aanbod attracties en bioscopen ..................................................................... 27 Bezoekersaantallen attracties en bioscopen .................................................. 28
4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5
Kunst en cultuur .......................................................................................... 30 Inleiding ......................................................................................................... 30 Aanbod musea .............................................................................................. 30 Bezoekersaantallen musea............................................................................ 31 Aanbod theaters ............................................................................................ 32 Bezoekersaantallen theaters ......................................................................... 33
5 5.1 5.2 5.3
Evenementen ............................................................................................... 34 Inleiding ......................................................................................................... 34 Aanbod evenementen.................................................................................... 34 Bezoekersaantallen evenementen ................................................................. 36
6 6.1 6.2 6.3
Zakelijke bezoeken ...................................................................................... 38 Inleiding ......................................................................................................... 38 Aanbod congreslocaties ................................................................................ 38 Ontwikkeling (bezoekers)aantallen congressen ............................................. 38
7 7.1 7.2 7.3 7.4
Effecten van toerisme ................................................................................. 40 Inleiding ......................................................................................................... 40 Ontwikkeling directe werkgelegenheid toerisme ............................................ 40 Ontwikkeling directe en indirecte werkgelegenheid toerisme ......................... 42 Toerisme voor een attractieve stad ................................................................ 43
Bijlage: begrippen en definities .................................................................. 49
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
3
1 TOERISTISCHE SECTOR 1.1
INLEIDING Den Haag heeft een rijke historie op het gebied van toerisme. Toen de stad omstreeks 1230 werd gesticht door graaf Floris IV van Holland, was de ligging aan zee al een aangename vestigingsvoorwaarde voor het grafelijke hof. Met de permanente aanwezigheid van de adel in Den Haag, ontstond een klasse die tijd en geld had voor vermaak. In de loop van de tijd zijn mensen uit alle windstreken naar de stad gekomen. In 1818 richtte Jacob Pronk het eerste badhuis van Nederland op in de duinen bij Scheveningen. Mede dankzij de Scheveningse handelsgeest, het regeringscentrum en toonaangevende internationale instellingen, heeft de badplaats zich sinds 1818 ontwikkeld tot de bekendste en grootste badplaats van Noordwest Europa. Ook (inter)nationale toeristen worden aangetrokken door onze ligging aan zee en historische binnenstad met koninklijke allure. Maar ook het culturele aanbod, winkelaanbod, de horeca en evenementen zijn belangrijke bezoekredenen. In deze Monitor Toerisme wordt cijfermatig inzichtelijk gemaakt wat de ontwikkelingen zijn van het toerisme.
Coronapandemie en herstel bezoekerseconomie Toerisme zorgt wereldwijd voor 10% van het Bruto Binnenlands Product (BBP) en één op de 11 banen, waarmee de sector tegenwoordig net zo belangrijk is voor de wereldeconomie als de voedsel- of automobielindustrie.1 De wereldwijde uitbraak van het coronavirus (COVID-19) heeft de wereld in 2020 echter tot stilstand gebracht. De toeristische sector is één van de zwaarst getroffen economische sectoren2. Activiteiten op plekken waar mensen samen komen lagen onder een vergrootglas, attractieparken, musea en horecaondernemingen werden tijdelijk gesloten en evenementen geannuleerd. Dat betekent ook dat de reisbereidheid in verschillende delen van de wereld snel is gekrompen. Het aantal bezoekers en toeristische bestedingen in 2020 en 2021 zijn dan ook drastisch gedaald. De United Nations World Tourism Organisation (UNWTO) heeft overheden in 2021 dan ook opgeroepen om het toerisme, de ruggengraat van veel economieën, te ondersteunen.3 De UNWTO heeft in augustus 2022 nieuwe cijfers uitgebracht over het herstel van de toeristische sector. In de eerste vijf maanden van 2022 verwelkomde Europa vier keer zoveel internationale aankomsten als in dezelfde periode in 2021. Ten opzichte van 2019 (het laatste representatieve toeristische jaar) ligt de markt nog 36% achter. In Europa hebben de meeste landen inmiddels alle coronabeperkingen opgeheven.
De UNWTO verwacht dat wereldwijd ook steeds meer landen hun beperkingen verder zullen afbouwen. Een aantal uitdagingen kunnen de ontwikkeling van het internationaal toerisme alsnog remmen: - De International Civil Aviation Organization (ICAO) geeft aan dat de internationale luchtcapaciteit in 2022 zo’n 20-25% lager is dan het aantal stoelen in 2019; - Toeristisch recreatieve bedrijven ervaren aanzienlijke operationele en personeelsproblemen door een sterker dan verwachte vraag;
1
United Nations World Tourism Organization (UNWTO), 2018 United Nations World Tourism Organization (UNWTO), 2020 3 United Nations World Tourism Organization (UNWTO), 2020 2
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
4
-
De oorlog in Oekraïne, de stijgende inflatie van de rentetarieven en de vrees voor economische vertraging vormen een risico voor het herstel van de economie.
De UNWTO verwacht dat het aantal internationale toeristenaankomsten in 2022 uitkomt op 55-70% van het niveau van 20194. Landelijke ontwikkelingen toerisme Nederland begon het jaar 2021 in lockdown welke uiteindelijk (met lichte aanpassingen) verlengd werd tot begin juni. Eind januari werd ook een avondklok ingevoerd. Deze maatregel verviel op 28 april 2021. In januari werd ook gestart met vaccineren. Op 5 juni werd de lockdown beëindigd en ging de samenleving weer open met inachtneming van de 1,5 meter maatregel. In juli blijkt het aantal besmettingen hard te stijgen, waarna weer enkele maatregelen worden ingevoerd voor de horeca en evenementen. Vanaf half augustus worden eendaagse festivals toegestaan onder strikte voorwaarden. Vanaf september wordt het coronatoegangsbewijs verplicht (vanaf de leeftijd van 13 jaar) bij toegang in alle horeca binnen, bij evenementen, musea, bioscopen en theaters. Vanaf november werden de maatregelen aangescherpt met een nieuwe avondlockdown aan het einde van de maand. In de week voor kerst (18 december 2021) kondigde het kabinet een harde lockdown aan welke tot en met eind januari duurde. Zoals bovenstaande tijdlijn laat zien, waren er vrijwel het gehele jaar restricties die een negatief effect hebben gehad op het (verblijfs)toerisme. Overall was er in 2021 wel meer mogelijk aan vrijetijdactiviteiten dan in 2020.
In totaal verbleven in 2021 31,7 miljoen gasten in Nederlandse logiesaccommodaties, 16 procent meer dan in 2020. Dit heeft vooral te maken met een ruime groei van Nederlanders die in eigen land overnachten (+27 procent). In 2019 (het laatste representatieve toeristische jaar) was het aantal Nederlandse verblijfsgasten gelijk aan het aantal in 2020. Het aantal buitenlandse gasten ligt in 2021 nog 76 procent onder het niveau van 2019. Belangrijkste ontwikkelingen toerisme Den Haag De coronacrisis heeft ook in 2021 een zware impact gehad op de ondernemers in de stad. Het aantal toeristische bezoeken, verblijfsgasten en de bijbehorende bestedingen zijn gestegen ten opzicht van het eerste coronajaar (2020), maar liggen nog altijd circa 29-32% onder het niveau van 2019. In totaal is Den Haag 6,8 miljoen keer bezocht in 2021. Het aantal toeristische bezoeken laat daarmee een stijging zien van 9% ten opzichte van 2020. Het aantal verblijfsgasten in lokale hotels (totaal 701.000) is met 35% gegroeid ten opzichte van 2020. De totale bestedingen komen uit op 422,9 miljoen. Dit is een stijging van 32% ten opzichte van het 2020. Ten opzichte van 2019 is dat een daling van 29%. Toen werd naar schatting in totaal € 621,5 miljoen besteed. Eind 2020 werd het Sociaal Economisch Herstelplan met maatregelen gepresenteerd om sterk uit de coronacrisis te komen.
Een impuls aan de bezoekerseconomie en binnenstad is hier onderdeel van. In 2021 is, met middelen uit het Sociaal Economisch Herstelplan de marketingcampagne ‘zee van ruimte’ voortgezet. Den Haag heeft niet (zoals de UNWTO 2022: International Tourism Consolidates Strong Recovery Amidst Growing Challenges | UNWTO 4
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
5
meeste steden) alleen een toeristisch centrum, maar bestaat uit verschillende toeristische kerngebieden met een kustlijn van circa 11 kilometer. Met de campagne ‘Zee van ruimte’ werden bezoekers geïnspireerd om rustigere delen van de stad op een veilige wijze te ontdekken. Op drukke plekken, zoals natuurgebieden, boulevard en de binnenstad werden speciale hosts ingezet om de drukte te reguleren en daarmee een bijdrage te leveren aan de veiligheid op straat en mensen te stimuleren om de coronamaatregelen na te leven. Daarnaast werden piccolo’s ingezet om bezoekers gastvrij te ontvangen in toeristische gebieden en te informeren over rustigere plekken in de stad. Uit het nieuwste CityDNA Benchmarking5 report blijkt dat Den Haag van alle Europese steden het beste herstelt na corona op basis van het aantal hotelovernachtingen. Recente cijfers van het Centraal Bureau voor Statistiek laten ook zien dat Den Haag in het derde kwartaal van 2022 meer gasten (+33%) ontvangt in de lokale hotels dan pre-corona. Dit is ruim meer dan de andere G4steden.Met marketing werd tijdens de coronapandemie getracht om Den Haag onder de aandacht te houden, zodat bezoekers de stad weer zouden bezoeken als de maatregelen dat weer toelieten. Daarmee werd beoogd om het herstel na de coronacrisis te bespoedigen. Daarnaast is de hotelcapaciteit sinds 2019 tot en met eind 2021 uitgebreid met 38% meer bedden.
Dit is ruim meer dan de uitbreiding in Amsterdam, Rotterdam en Utrecht. Belang toerisme voor Den Haag Toerisme wordt (los van de coronacrisis) steeds belangrijker voor steden. Bestedingen van bezoekers van buiten de stad geven de lokale economie een impuls. Dit zorgt voor bestedingen in winkels, attracties, horeca, etc. en ook voor indirecte inkomsten bij toeleveranciers en dienstverleners. Toerisme zorgt daarmee zowel direct als indirect voor werkgelegenheid voor met name praktisch opgeleide Hagenaars. Door deze bestedingen dankt ruim één op de 8 Hagenaars zijn of haar baan direct of indirect aan de vrijetijdseconomie. Naast economische voordelen, zorgt toerisme ook voor meer reuring, een levendig straatbeeld en een hoogwaardig voorzieningenniveau in de stad: meer attracties, culturele voorzieningen, evenementen, aantrekkelijke horeca en winkels en minder leegstand. Toerisme kan daarmee een bijdrage leveren aan de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van de stad. Onderzoeksverantwoording monitor toerisme De ontwikkelingen in de toeristische sector gaan snel. Om de ontwikkelingen goed te kunnen volgen, wordt deze Monitor Toerisme jaarlijks opgesteld. De monitor biedt inzicht in de trends die zich voordoen en in de ontwikkelingen van de sector. Met voorliggende rapportage wordt een breed spectrum van de vrijetijdseconomie cijfermatig in beeld gebracht.
Hierbij gaat het om zowel dag- en verblijfsbezoeken als zakelijke bezoeken waarbij gebruik wordt gemaakt van leisure-voorzieningen. De rapportage brengt voor de periode 2017-2021 in beeld wat Den Haag te bieden heeft (aanbod), wat het gebruik van het aanbod is (bezoekersaantallen) en het belang van de sector voor de lokale economie en werkgelegenheid (bestedingen). Hoewel met de rapportage wordt getracht een zo volledig mogelijk beeld te schetsen van de ontwikkelingen, is deze niet uitputtend. De monitor bouwt voort op de Monitor Toerisme 2016-2020. Met de in 2019 nieuw vastgestelde strategie toerisme 2020-2025 (RIS 302975) is de monitor toerisme in 2020 op een aantal onderdelen gewijzigd ten opzichte van vorige edities, zodat deze aansluit op het nieuwe beleid. Zo is onder meer hoofdstuk CityDNA Benchmarking Report 2022: Leaflet-CityDNA-Benchmarking-Report-July-202220220718.pdf (kongres-magazine.eu) 5
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
6
7 uitgebreid met informatie over het leefklimaat en de stadstrots, wordt de totale economische waarde van toerisme beschreven, de effecten van toerisme op leefbaarheid in de stad, en zijn resultaten uit het Koopstromenonderzoek toegevoegd over de niet-dagelijkse bestedingen in de binnenstad vanuit de regio. De cijfers in de monitor toerisme zijn o.a. gebaseerd op cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek en het Toeristisch bezoek aan steden (TBAS) van NBTCNIPO Research (onafhankelijke onderzoeksbureaus). De gemeente Den Haag heeft geen invloed op de meetwijze en uitkomsten van deze onderzoeken. Hiermee kunnen we de groei over de jaren overzichtelijk rapporteren en vergelijken met het totaal, wat ook vergelijkbaar is met andere grote steden. Afbakening De focus van deze publicatie ligt op toerisme en leisure-voorzieningen met een regionale of landelijke aantrekkingskracht. Voorzieningen als zwembaden, golfbanen en (groen)voorzieningen in de openbare ruimte (parken, pleinen, monumenten, fiets- en wandelpaden, etc.) zijn niet opgenomen in deze publicatie maar dragen natuurlijk ook bij aan het toeristische aanbod. Daarnaast is detailhandel buiten beschouwing gelaten, ook al maakt een deel van de detailhandel nadrukkelijk onderdeel uit van het toeristische product.
Periodiek verschijnt er over detailhandel een afzonderlijke detailhandelsmonitor, waarin de belangrijkste ontwikkelingen op dit gebied uitgebreid staan beschreven (RIS301527). Uiteraard vormt het winkelende publiek wel onderdeel van de bezoekers van Den Haag en de bestedingen die dit bezoek genereert. In hoofdstuk 2 wordt hier daarom nog kort op ingegaan. 1.2
TOERISTISCHE GEBIEDEN IN DEN HAAG Den Haag heeft meerdere toeristische gebieden. Het Centrum, Scheveningen, de Internationale Zone en Kijkduin en omgeving zijn de belangrijkste. Naast deze toeristische kerngebieden zijn er ook gebieden die steeds meer toeristische aantrekkingskracht krijgen onder specifieke doelgroepen, zoals bijvoorbeeld de Binckhorst. KAART 1.TOERISTISCHE GEBIEDEN IN DEN HAAG
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
7
Centrum De binnenstad van Den Haag is een belangrijk visitekaartje voor de stad en kent een zeer hoge dichtheid aan vrijetijdsvoorzieningen, zoals winkels, musea, theaters, horeca en bezienswaardigheden. Enkele gebieden in het centrum spelen in toeristisch opzicht een belangrijke rol. Het Centraal Station en Hollands Spoor zijn belangrijke aankomstplekken met het openbaar vervoer. Daarnaast zijn de paleizen en het Binnenhof van grote waarde voor het toerisme en is het Malieveld van belang omdat hier grote evenementen plaatsvinden. Het Binnenhof wordt vanaf 2021 gedurende een periode van 5 jaar verbouwd en is gedurende die periode (tijdelijk) op een andere wijze te ervaren. De binnenstad heeft diverse sfeergebieden die toeristisch aantrekkelijk zijn, zoals het Hofkwartier en China Town. In de Nieuwe Kern zijn de bijzondere gebouwen te vinden die de befaamde skyline van Den Haag vormen. In 2021 is hier ook het nieuwe onderwijs en cultuurcomplex Amare geopend. Het gebied rond de Hofvijver en het Lange Voorhout vormt het Museumkwartier, waar diverse musea zijn gevestigd zoals het Mauritshuis, het Haags Historisch Museum, de Gevangenpoort, Escher in het Paleis, Museum Bredius en Galerij Willem V. De combinatie van een historische binnenstad, de koninklijke sfeer en het winkel- en museumaanbod maken de Haagse binnenstad uniek.
Binnenhof vanaf de Hofvijver, Centrum
Scheveningen Scheveningen is sinds 1818 de eerste én grootste badplaats van Nederland en is uitgegroeid tot een multifunctioneel gebied waarin wonen, werken, winkelen, horeca en recreatie worden gecombineerd. Het gebied met het Kurhaus en de Pier als beeldbepalende gebouwen trekt jaarlijks bezoekers uit binnen- en buitenland. Daarnaast kent het gebied vele attracties zoals het Circustheater, Holland Casino, Sea Life, Nationaal Monument Oranjehotel, museum Beelden aan Zee en het nieuwe Legoland Discovery Centre. Sinds de heropening van de Pier (2015), de komst van een nieuwe eigenaar van het Kurhaus en de geheel vernieuwde zuid- en Noordboulevard is een nieuwe dynamiek ontstaan in Scheveningen en een opwaartse lijn ingezet.
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
8
Scheveningen-Haven is een bijzondere locatie waar een grote (her)ontwikkelingsopgave wordt uitgevoerd. Het is een gebied in opkomst. In het havengebied ligt de focus op het versterken van de maritieme functie. De combinatie van wonen én werken maakt het gebied interessant en aantrekkelijk. Het is een levendige plek, waar boten in en uit varen en laden en lossen. Een gebied waar stad, haven, duinen en zee samenkomen. Kortom, een aantrekkelijk decor voor bezoekers. De authentieke visserij en de onderscheidende water- en strandsporten staan centraal in de toeristische profilering van Scheveningen-Haven en trekken bezoekers van buiten de stad.
De Pier, Scheveningen
Kijkduin Kijkduin is dé familiebadplaats van Nederland en wordt de komende jaren helemaal vernieuwd. Daarmee ontstaat nieuw elan rond de badplaats. Het uitgestrekte duinlandschap van het Nationaal Park Hollandse Duinen, gelegen bij Kijkduin, biedt diverse mogelijkheden voor recreatie. Het is een groene sportief-reactieve zone waarin ruimte is voor onder meer fietsen, wandelen en zeil- en surfsport. Kijkduin-Bad krijgt komende jaren een nieuw winkelcentrum, de boulevard wordt vernieuwd, het Atlantic Hotel wordt verbouwd, er komt een ondergrondse parkeergarage en er worden appartementen ontwikkeld. Een deel van de badplaats is inmiddels opgeleverd.
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
9
Impressie van de herontwikkeling, Kijkduin
Internationale Zone In Den Haag wordt elke dag gewerkt aan een betere, veilige en rechtvaardige wereld. Met het Vredespaleis als kloppend hart, is Den Haag dan ook de internationale stad van vrede en recht. Deze bijzondere status trekt vele regeringsleiders, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties, bedrijven en studenten aan. De Internationale Zone is het gebied waar dit thema tot leven komt en waar toeristisch bezoek en zakelijk bezoek samenkomen. In dit gebied liggen ook Museon, Omniversum en Kunstmuseum Den Haag, wat belangrijke trekkers zijn voor (inter)nationaal bezoek. In het gebied bevinden zich diverse ambassades, een aantal belangrijke internationale organisaties en het World Forum. Het gebied beschikt over uitstekende congres- en vergaderlocaties en hotels.
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
10
Vlaggenparade, Internationale Zone
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
11
2 BEZOEKERS EN BESTEDINGEN 2.1
INLEIDING In dit hoofdstuk worden de ontwikkelingen in het bezoek aan Den Haag, de bestedingen en de ontwikkelingen ten opzichte van de andere G4 steden toegelicht. Ten aanzien van bezoekersaantallen wordt nadrukkelijk onderscheid gemaakt tussen bezoekers en bezoeken. Een individuele bezoeker kan een stad meerdere keren in een jaar bezoeken. Daarbij geldt dat hoe hoger de gemiddelde bezoekfrequentie is, hoe groter het aantal bezoeken. Verder wordt onderscheid gemaakt tussen (nationaal) toeristisch bezoek (2.2) en verblijfsbezoek (2.3).
2.2
TOERISTISCH BEZOEK In onderstaande tabellen en figuren staan de ontwikkelingen in het aantal unieke bezoekers en aantal bezoeken van de G4 steden weergegeven. Het gaat hier om Nederlandse bezoekers van steden met een toeristisch motief, dus exclusief familiebezoek en zakelijk bezoek.6 Meestal gaat het om dagbezoek, maar soms ook om een meerdaags bezoek met overnachting.7 Bezoeken aan de G4 In 2021 is Den Haag 6,8 miljoen keer bezocht door Nederlanders met een toeristisch motief. Amsterdam en Rotterdam werden vaker bezocht, maar Utrecht iets minder (zie tabel 1). Alle grote steden laten nog als gevolg van de coronacrisis een sterke daling ten opzichte van 2019 zien. De daling in Den Haag is het kleinst van grote steden. Ten opzichte van 2020 is het aantal bezoeken in Den Haag (+9%) en Rotterdam (+11%) toegenomen. In Amsterdam (-1%) en Utrecht (-10%) zijn het aantal bezoeken gedaald ten opzichte van 2020. TABEL 1. AANTAL BEZOEKEN AAN DE G4 IN 2017-2020 (X 1000) 2017
2018
2019
2020
2021
Verschil t.o.v. 2019
Verschil t.o.v. 2020
Amsterdam
17.031
17.824
16.960
9.680
9.575
-44%
-1%
Den Haag
9.032
12.659
9.571
6.261
6.819
-29%
+9%
Rotterdam
13.542
14.816
12.398
7.439
8.289
-33%
+11%
Utrecht
10.943
13.450
10.361
7.531
6.747
-35%
-10%
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)
Ten opzichte van 2017 is het aantal bezoeken in alle G4 steden gedaald en zijn de verschillen tussen de vier grote steden kleiner geworden (zie figuur 1).
6
Omdat de methodiek van het onderzoek Toeristisch bezoek aan steden (TBAS) in 2017 ingrijpend is gewijzigd, is een trendbreuk ontstaan waardoor de cijfers van 2017-2020 niet goed met voorgaande jaren zijn te vergelijken. Daarom worden geen cijfers van vóór 2017 vermeld. 7 In 9% van alle bezoeken aan steden ging het om een meerdaags verblijf met overnachting (voor Den Haag 9%).
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
12
FIGUUR 1. AANTAL BEZOEKEN AAN DE G4 IN 2017-2021
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)
Het centrum van Den Haag trekt de meeste bezoekers. In 2021 is het centrum 3,9 miljoen keer bezocht, Scheveningen 2,9 miljoen keer, Kijkduin 0,6 miljoen keer en overig Den Haag 0,3 miljoen keer. Het gaat hierbij alleen om nationale bezoekers van buiten Den Haag met een toeristisch motief. Het aantal bezoeken in het centrum lag in 2021 22% onder het niveau van 2019. In Scheveningen lag het aantal bezoeken 35% onder het niveau van 2019. En in Kijkduin, waar het nodige is veranderd, lag het aantal bezoeken 10% onder dat van 2019. In ‘overig Den Haag’ was het niveau verschil het grootst (-79%) TABEL 2. AANTAL BEZOEKEN AAN DEN HAAG PER GEBIED IN 2017-2021* (X 1000) 2017
2018
2019
2021
Verschil t.o.v. 2019
Centrum
5.394
6.393
5.051
3.937
-22%
Scheveningen
3.741
6.245
4.635
2.923
-37%
Kijkduin
766
1.404
710
641
-10%
Overig
1.784
1.955
1.557
333
-79%
Den Haag totaal
9.032
12.659
9.571
6.819
-35%
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS), in 2020 niet gemeten
Bezoekers aan de G4 steden Er is nog geen stijgende lijn zichtbaar in het aantal bezoekers ten opzichte van 2020. De daling ten opzichte van 2019 is in alle steden groot. In 2021 trok Den Haag 2,0 miljoen unieke bezoekers uit Nederland met een toeristisch motief. Dat is minder dan Amsterdam, maar iets meer dan Rotterdam en Utrecht. TABEL 3. AANTAL BEZOEKERS AAN DE G4 IN 2017-2021 (X 1000) 2017
2018
2019
2020
2021
Verschil t.o.v. 2019
Amsterdam
4.496
4.471
4.381
2.563
2.388
-46%
Den Haag
2.615
3.454
3.171
2.115
1.979
-38%
Rotterdam
3.296
3.279
3.036
1.919
1.878
-38%
Utrecht
3.206
3.326
2.957
2.101
1.853
-37%
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
13
Absoluut gezien is de daling 2021 ten opzichte van voorgaande jaren het grootst in Amsterdam. Onderstaande figuur laat dit goed zien. De verschillen tussen de andere grote steden zijn relatief klein. De sterke opleving van het aantal bezoekers in Den Haag in 2018 had te maken met het mooie zomerweer en de vele festiviteiten die toen georganiseerd zijn in het kader van Feest aan zee. FIGUUR 2. AANTAL UNIEKE BEZOEKERS AAN DE G4 IN 2017-2021
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)
Van de G4 hebben Rotterdam en Den Haag verhoudingsgewijs de meeste bezoekers uit de eigen provincie (resp. 46% en 39%). Amsterdam (27%) en Utrecht (19%) scoren in dit opzicht lager. Deze cijfers zijn vergelijkbaar met die van voorgaande jaren. De gemiddelde bezoekfrequentie van Nederlandse (toeristische) steden varieerde in 2021 van 2,6 (Gouda) tot 4,4 (Rotterdam). Den Haag scoort met een bezoekfrequentie van 3,4 het laagst van de G4 steden. Rotterdam, Amsterdam en Utrecht hebben een gemiddelde bezoekfrequentie van resp. 4,4, 4,0 en 3,6. Opmerkelijk is dat de bezoekfrequentie in Den Haag ten opzichte van 2019 flink is toegenomen (was 3,0). Ondernomen activiteiten In tabel 4 staan de activiteiten die de bezoekers ondernomen hebben tijdens hun bezoek aan de G4 steden. Lunchen/dineren, op een terras zitten en winkelen voor plezier zijn in het algemeen de belangrijkste ondernomen activiteiten. Bezoekers van Den Haag bezoeken ook vaak het strand en de boulevard. In 2020 waren als gevolg van de coronacrisis en de beperkende maatregelen enkele grote verschuivingen te zien. In Den Haag maakten bezoekers veel vaker een stadswandeling en/of gingen winkelen. Ze bezochten daarentegen minder vaak een museum, theater en/of evenement. Ook brachten gasten minder vaak een bezoek gebracht aan de horeca. In een groot deel van 2021 waren er nog steeds beperkende maatregelen van kracht.
Ten opzichte van 2020 zijn meer bezoekers in Den Haag gaan winkelen voor hun plezier (+16%) en een stadswandeling gaan maken (+7%), maar zijn minder bezoekers naar het strand gegaan (-12%).
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
14
TABEL 4. ONDERNOMEN ACTIVITEITEN TIJDENS BEZOEK AAN DE G4 IN 2021 (2019) Amsterdam
Den Haag
Rotterdam
Utrecht
Lunchen /dineren
45% (57%)
41% (57%)
43% (54%)
45% (60%)
Op terras zitten
25% (16%)
22% (25%)
22% (17%)
30% (20%)
Bezoek evenement
5% (10%)
2%
(8%)
4% 10%)
4% (12%)
Bezoek museum
18% (27%)
9% (20%)
9% (10%)
7% (11%)
Bezoek aan een attractie
4%
5%
7%
(9%)
2% ( 1%)
Bezoek theater / concert
5% (18%)
3% (13%)
3% ( 9%)
2% (13%)
Bezoek bioscoop
4%
(5%)
5%
(8%)
6% (11%)
4%
(7%)
Uitgaan / nachtleven
3%
(8%)
1%
(4%)
1%
(4%)
2%
(6%)
Bezoek sportwedstrijd
2%
(3%)
1%
(1%)
3%
(6%)
1%
(1%)
Stadswandeling
33% (17%)
27% (12%)
27% (14%)
32% (13%)
Fietstocht
5%
(2%)
4%
(2%)
5%
(2%)
5%
(1%)
Boottocht
2%
(6%)
1%
(0%)
4%
(4%)
2%
(2%)
Winkelen voor plezier
36% (27%)
37% (28%)
38% (42%)
46% (44%)
Bezoek strand / boulevard
1%
(0%)
35% (35%)
2%
(1%)
0%
(0%)
Geen van deze
7%
(3%)
4%
5%
(3%)
7%
(2%)
(5%)
(6%)
(2%)
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)
Belangrijkste bezoekmotief In 2021 is een bezoek aan het strand/boulevard voor 21% van de bezoekers de belangrijkste reden voor het bezoek aan Den Haag (zie tabel 5). Dit maakt strandbezoek in Den Haag het belangrijkste bezoekmotief. De goede zomer van 2021 heeft daaraan zeker ook bijgedragen. Landelijk gezien is winkelen voor plezier nog steeds het belangrijkste algemene bezoekmotief om een stad te bezoeken.8 Gemiddeld komt 26% van de bezoekers primair naar een stad om te winkelen, maar de verschillen tussen steden zijn groot. Door het uitgebreide en gevarieerde vrijetijdsaanbod in de G4 steden is het belang van winkelen voor plezier normaliter lager dan bij andere Nederlandse steden. Tegelijkertijd is museumbezoek steeds vaker de primaire reden om een stad te bezoeken. Echter niet in 2021. Door de coronamaatregelen waren musea, theaters en attractieparken maar beperkt open en ontbraken de meeste evenementen. Daarentegen kwam men vaker dan voorgaande jaren naar de stad om te winkelen of voor een stadswandeling of fietstocht.
8
In tabel 5 is 2019, het laatste jaar voor de corona-crisis, als referentiejaar genomen.
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
15
TABEL 5. BELANGRIJKSTE BEZOEKMOTIEF G4 IN 2021 (2019) Amsterdam
Den Haag
Rotterdam
Utrecht
Lunchen / dineren
14% (12%)
12% (14%)
17% (16%)
16% (18%)
Op terras zitten
5%
(2%)
3%
(2%)
5%
(1%)
7%
Bezoek evenement
4%
(8%)
2%
(6%)
3%
(7%)
3% (11%)
Bezoek museum
13% (18%)
6% (15%)
6%
(6%)
5%
(8%)
Bezoek aan een attractie
2%
3%
(3%)
5%
(6%)
1%
(1%)
Bezoek theater / concert
4% (16%)
3% (12%)
2%
(8%)
2% (12%)
Bezoek bioscoop
3%
(3%)
3%
(5%)
3%
(6%)
2%
(3%)
Uitgaan / nachtleven
1%
(4%)
0% ( 1%)
0%
(2%)
1%
(3%)
Bezoek sportwedstrijd
2%
(3%)
0%
(1%)
3%
(5%)
1%
(0%)
Stadswandeling
16%
(4%)
11%
(3%)
14%
(5%)
15%
(3%)
Fietstocht
2%
(1%)
1%
(0%)
3%
(1%)
2%
(0%)
Boottocht
1%
(3%)
0%
(0%)
1%
(2%)
1%
(1%)
Winkelen voor plezier
18% (12%)
20% (11%)
24% (24%)
30% (26%)
Bezoek strand / boulevard
0%
(0%)
21% (16%)
1%
(0%)
0% ( 0%)
Geen belangrijkste reden
15% (11%)
13% (11%)
12% (11%)
15% (11%)
100%
100%
100%
100%
Totaal
(4%)
(3%)
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)
Museumbezoek op 1,5 meter afstand, Mauritshuis
Vervoerswijze Landelijk gezien komen de meeste bezoekers van Nederlandse steden met de auto (66%), gevolgd door de trein (19%). In Den Haag is dat ook het geval (69% met de auto en 17% met de trein), evenals in Rotterdam. Amsterdam en Utrecht wijken van dit patroon af. Daar komen relatief meer bezoekers met de trein naar toe en minder met de auto. Ten opzichte van 2019 zijn wel meer bezoekers naar Den Haag met de auto gekomen en minder met de trein (was resp. 61% en 25%).
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
16
Samenstelling gezelschap Naar Den Haag komen vooral veel stellen zonder kinderen (51%) en alleenstaanden (24%). In 19% van bezoekers betreft het een gezin met jonge kinderen (jongste kind jonger dan 13 jaar) en in 6% een gezin met oudere kinderen (jongste kind 13 t/m 17 jaar). Ten opzichte van 2019 is het aandeel gezinnen iets toegenomen (van 21% naar 25%) en het aandeel alleenstaanden iets afgenomen (van 33% naar 24%). Uitgaven per bezoek Bezoekers van steden geven landelijk gezien in 2021 gemiddeld € 54,50 per bezoek uit. Van dit bedrag wordt 44% uitgegeven in winkels, 35% in horeca gelegenheden, 11% aan entreegelden voor musea, theaters en attracties en 10% aan overige zaken. Den Haag bevindt zich in 2021 met € 53,90 per bezoek in de middenmoot van Nederlandse steden. Ter vergelijking: in Maastricht zijn de gemiddelde bestedingen per bezoek het hoogst (€ 69,50) en in Schiedam het laagst (€ 30,80).9 De gemiddelde besteding hangt samen met het bezoekmotief: volgens het TBAS Onderzoek neemt de gemiddelde besteding toe als het percentage voor winkelen voor plezier als bezoekmotief toeneemt. Strandbezoek zorgt juist voor een lagere gemiddelde besteding. De gemiddelde bestedingen van bezoekers aan de G4 steden staan in onderstaande tabel weergegeven.
Ten opzichte van 2019 zijn de gemiddelde bestedingen in Den Haag en Amsterdam licht gestegen, in Utrecht iets gedaald en in Rotterdam flink gedaald. TABEL 6. GEMIDDELDE BESTEDINGEN TOERISTISCH BEZOEK AAN DE G4 (X 1000) 2017
2018
2019
2020
2021
Verschil t.o.v. 2019
Amsterdam
€
50,10
€
58,80
€
57,40
€
57,10
€
60,80
+6%
Den Haag
€
47,30
€
49,50
€
52,70
€
41,70
€
53,90
+2%
Rotterdam
€
52,10
€
54,30
€
62,10
€
54,10
€
52,90
-15%
Utrecht
€
48,20
€
51,90
€
59,00
€
56,90
€
58,60
-1%
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)
Gemiddelde besteding naar uitgaven De verschillen in uitgaven tussen de G4 steden hebben vooral te maken met de uitgaven voor winkelen. In Den Haag geven bezoekers iets minder uit aan winkelen. Dit komt vooral omdat veel bezoekers komen voor het strand; dan geeft men verhoudingsgewijs minder uit.
9
Maastricht heeft relatief meer meerdaagse bezoeken met overnachting (13%) waardoor de gemiddelde bestedingen hoger uitvallen.
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
17
FIGUUR 3. GEMIDDELDE BESTEDING IN DE G4 IN 2021 NAAR SOORT UITGAVE
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)
Met een gemiddelde besteding van € 53,70 per toeristisch bezoek is in 2021 in totaal door de nationale bezoekers van Den Haag naar schatting € 367,5 miljoen uitgegeven.10 Dit is 27% minder dan in 2019 (was € 504,2 miljoen). 2.3
VERBLIJFSBEZOEK In deze paragraaf wordt ingegaan op het verblijfsbezoek in Haagse hotels. In onderstaande tabel staat het aantal gasten in de G4 steden in 2021 weergegeven en tussen haakjes het aantal gasten in 2019 als laatste jaar voor de coronacrisis. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt tussen gasten uit Nederland en het buitenland. In de laatste twee kolommen staat de procentuele krimp/groei van het totaal aantal gasten per stad. Bij ‘gasten’ gaat het om personen die minimaal één nacht betaald in een stad verblijven. Het gaat niet om unieke gasten. Wanneer iemand in één jaar twee keer of meer een aantal nachten betaald verblijft, telt die voor twee of meer keer mee. TABEL 7. AANTAL GASTEN (X 1000) IN 2021 (EN 2019)
Amsterdam
Nederland
Buitenland
Totaal
Verschil t.o.v. 2019
Verschil t.o.v. 2020
1.143 (1.637)
1.744 (7.572)
2.887 (9.209)
-69%
-2%
Den Haag
491
(533)
210
(499)
701 (1.032)
-32%
+35%
Rotterdam
455
(656)
215
(582)
670 (1.237)
-46%
+5%
Utrecht
243
(211)
62
(238)
306
-32%
+3%
(449)
Bron: CBS
Het aantal gasten dat in Den Haag verblijft is in 2021 ten opzichte van 2019 met 32% gedaald. De krimp wordt vooral veroorzaakt door de sterke daling van het aantal buitenlandse gasten die door de coronacrisis niet naar Nederland konden komen. Ten opzichte van 2020 is het aantal gasten met 35% toegenomen. Dat is veel meer dan in de andere steden (Rotterdam +5%, Utrecht +3% en in Amsterdam -2%).
10
Het gaat hier alleen om Nederlandse bezoekers aan Den Haag met een toeristisch motief .
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
18
De ene toerist is de andere niet In de toerismestrategie: Toerisme werk (t) voor de stad (2019) is helder uiteengezet voor welke doelgroepen Den Haag het meeste te bieden heeft en het meest kansrijk is. Daarbij ligt de focus op het aantrekken van de zogeheten kwaliteitstoerist: een bezoeker die positief bijdraagt aan de doelen en het imago van de stad, die zorgt voor economische impact door bestedingen, die zich laat spreiden in tijd en plaats en zorgt voor reuring zonder overlast. Daarbij wordt ook gekeken naar doelgroepen die geïnteresseerd zijn in het aanbod in Den Haag. Toeristen uit België , Duitsland en Verenigd Koninklijk vinden de stad bijvoorbeeld aantrekkelijk door de combinatie van stad, strand en het koninklijke karakter. Bezoekers uit Frankrijk, Italië en Spanje zijn over het algemeen bijzonder geïnteresseerd in het culturele aanbod van onze stad. Buiten Europa zijn met name de Verenigde Staten, China en Japan interessante doellanden. Toeristen uit deze landen besteden relatief veel en hebben interesse in het aanbod. Met name de musea bieden kansen: met Mondriaan, Escher, Vermeer en Rembrandt heeft Den Haag vier van de vijf grote schilders in huis die door het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) internationaal in de etalage worden gezet. Voor Amerikanen, Japanners en Chinezen is dit een belangrijk bezoekmotief.
Chinezen hebben daarnaast ook interesse in shopping, de zee (boulevard) en China Town.
TABEL 8. OVERNACHTINGEN (X 1000) IN 2021 (EN 2019)
Amsterdam
Nederland
Buitenland
Totaal
Verschil t.o.v. 2019
Verschil t.o.v. 2020
1.9263 (2.886)
3.848 (15.489)
5.775 (18.375)
-69%
0%
Den Haag
745
(808)
448
(868)
1.193 (1.675)
-29%
+21%
Rotterdam
723
(996)
442
1.039)
1.166 (2.035)
-43%
+13%
Utrecht
369
(331)
123
(422)
-35%
+7%
492
(752)
Bron: CBS (2021 voorlopige cijfers)
In bovenstaande tabel staat het aantal overnachtingen in de G4 steden weergegeven (inclusief zakelijk verblijf). Het aantal overnachtingen in Den Haag ten opzichte van 2019, evenals het aantal gasten, sterk gedaald (-29%). In de andere G4 steden was een grotere daling te zien in het aantal overnachtingen.
Skyline tijdens avonduren, Den Haag
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
19
Ten opzichte van 2020 is het aantal overnachtingen in Den Haag met 21% toegenomen. Dat is meer dan in de andere grote steden. Onderstaande figuur laat de relatieve groei in de G4 steden in de afgelopen vijf jaar zien. FIGUUR 4. AANTAL OVERNACHTINGEN (TOTAAL) IN DE G4 (INDEX, 2017=100)
Bron: CBS
In de periode 2017-2021 is de gemiddelde verblijfsduur van gasten in de G4 steden nauwelijks veranderd. Wel traden als gevolg van de coronacrisis een aantal verschuivingen op. In Den Haag nam de gemiddelde verblijfsduur toe van 1,6 in 2019 naar 1,9 in 2020 om in 2021 weer te dalen naar 1,7. In de andere grote steden veranderde er weinig. In Amsterdam ligt het gemiddelde op 2,0 nachten (was 2,0), in Rotterdam op 1,7 (was 1,7) en in Utrecht op 1,6 (was 1,7). TABEL 9. AANTAL GASTEN NAAR FOCUSLANDEN IN DEN HAAG IN 2017-2021 (X 1000) 2017
2018
2019
2020
2021
Verschil t.o.v. 2019
Duitsland
181
182
159
140
101
-36%
Verenigd-Koninkrijk
63
57
53
17
5
-91%
België
50
51
48
23
30
-38%
Verenigde Staten
26
36
42
17
8
-81%
Frankrijk
22
25
21
9
11
-48%
Spanje
12
11
10
3
3
-70%
Italië
12
10
11
3
3
-73%
China
8
8
8
1
1
-88%
Canada
5
5
6
1
1
-83%
Japan
5
4
5
1
0
-100%
Overig Buitenland
143
147
144
36
47
-67%
Totaal
519
528
499
250
210
-58%
Bron: CBS (2021 voorlopige cijfers)
Den Haag ontvangt traditioneel vooral bezoekers uit Duitsland, België en het Verenigd Koninkrijk, de zogenoemde ‘dichtbij landen’. Het zijn bezoekers uit Europa die in de meeste gevallen al meerdere keren in Nederland zijn geweest. Deze groep gasten is met uitzondering van de Britten in de periode 2017-2019 flink gegroeid. De Verenigde Staten is met 42.000 bezoekers in 2019 ook een belangrijk doelland voor Den Haag buiten Europa. De Amerikaanse bezoekers zijn met name geïnteresseerd in het culturele aanbod (Escher, Vermeer en Mondriaan).
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
20
Dit waren in 2021 nog steeds de belangrijkste herkomstlanden, maar ten opzichte van 2019 is het aantal buitenlandse gasten met uitzondering van de Duitsers en Belgen sterk gedaald. Dit geldt met name voor gasten van buiten Europa. Zo daalde het aantal gasten uit China en Japan met respectievelijk 88% en 100%. Ontwikkeling accommodaties In onderstaande tabel staat het aantal accommodaties (hotels, pensions en jeugdaccommodaties) en bedden van de G4 steden weergegeven eind 2021 en (tussen haakjes) 2017. TABEL 10. ACCOMMODATIES EN BEDDEN IN G4 OP 31 DECEMBER 2021 (EN 2017) Accommodaties
Groei t.o.v. 2017
Bedden
Groei t.o.v. 2017
Amsterdam
512 (481)
+6%
88.585 (88.180)
+15%
Den Haag
95
(65)
+46%
14.065
(9.832)
+43%
Rotterdam
85
(76)
+12%
13796 (11.719)
+18%
Utrecht
53
(34)
+56%
5.671 (4.005)
+42%
Bron: CBS
Het aantal accommodaties in Den Haag is tussen 2017 en 2021 met 46% gegroeid. In 2021 kwamen er tien accommodaties bij. Ook in de andere grote steden nam het aantal accommodaties toe. Het aantal bedden (capaciteit) in Den Haag groeide flink (+43%). De groei is vergelijkbaar met Utrecht, maar sterker dan in Amsterdam en Rotterdam. Opvallend is dat de groei in Den Haag continu was, terwijl Utrecht de enige grote stad is waar het aantal bedden na 2019 kromp. Ook in Amsterdam lijkt sprake van stagnatie. Dit kan het gevolg zijn van de coronacrisis. De ontwikkeling van Airbnb is hierbij buiten beeld gelaten. FIGUUR 5. AANTAL BEDDEN IN G4 OP 1 DECEMBER IN 2017-2021 (INDEX, 2017=100)
Bron: CBS
Bezettingsgraad en prijzen hotels In tabel 11 staat de bezettingsgraad van hotels in de G4 steden weergegeven. Door de coronacrisis is de bezittingsgraad in de G4 sterk teruggelopen. In Den Haag daalde die van 77% in 2019 naar 40% in 2021; een verschil van 37 procentpunten. De grootste daling deed zich voor in Amsterdam terwijl voor de coronacrisis de bezettingsgraad hier juist erg hoog en relatief stabiel was.
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
21
TABEL 11. BEZETTINGSGRAAD VAN HOTELS IN DE G4 (2017-2021) 2017
2018
2019
2020
2021
Verschil 2021 t.o.v. 2020
Amsterdam
85%
87%
85%
26%
31%
5%
Den Haag
76%
78%
77%
44%
40%
-4%
Rotterdam
74%
77%
75%
45%
44%
-1%
Utrecht
76%
78%
77%
40%
45%
5%
Bron: Horwath
In 2021 was de bezettingsgraad van hotels ten opzichte van 2020 toegenomen in Utrecht en Amsterdam (beide met +5 procentpunt). In Den Haag en Rotterdam was deze gedaald met respectievelijk -4 en -1 procentpunt. In onderstaande tabel zijn de gemiddelde hotelkamerprijzen weergegeven. TABEL 12. GEMIDDELDE HOTELKAMERPRIJS IN EURO’S G4 (2017-2021) 2017
2018
2019
2020
2021
Verschil 2021 t.o.v. 2020
Amsterdam
€ 154
€ 162
€ 162
€ 107
€ 98
-8%
Den Haag
€ 99
€ 99
€ 104
€ 79
€ 81
3%
Rotterdam
€ 98
€ 104
€ 107
€ 71
€ 97
37%
Utrecht
€ 101
€ 100
€ 108
€ 91
€ 90
-1%
Bron: Horwath
Ook de kamerprijzen zijn door de coronacrisis en de lagere bezettingsgraad sterk gedaald vanaf 2020. In de jaren voor de coronacrisis waren de prijzen in de Amsterdamse hotels door de sterke groei van het toerisme en de hoge bezettingsgraad flink toegenomen. Ook in Rotterdam was een sterke toename te zien, maar de gemiddelde prijzen waren daar in 2017 het laagst van de G4 steden. In Den Haag zijn de gemiddelde kamerprijzen de afgelopen jaren wel iets gestegen, maar waren in 2018 en 2019 het laagst (iets onder het niveau van Rotterdam en Utrecht). Vergeleken met 2020 is de kamerprijs in 2021 het meest gestegen in Rotterdam met 37 procentpunten. In Amsterdam is deze het meest gedaald met -8 procentpunten.
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
22
FIGUUR 6. ONTWIKKELING GEMIDDELDE HOTELKAMERPRIJS IN G4 (INDEX, 2017=100)
120 110 100
Amsterdam
90
Den Haag
80
Rotterdam Utrecht
70 60 2017
2018
2019
2020
2021
Bron: Horwath
De gemiddelde opbrengst per hotelkamer (‘RevPar’) is sinds coronatijd ook sterk gedaald. In Den Haag was deze € 37 in 2021. Dat is 6% hoger dan in 2020. En in Rotterdam was deze het hoogst met 29% gevolgd door Utrecht met 17%. In Amsterdam was de daling het grootst met -20% (van € 25 naar € 20 bij 3sterrenhotels). Overige accommodaties In Den Haag verblijven veruit de meeste verblijfsbezoekers in hotels. Naast hotels wordt door zakelijke bezoekers en leisure-bezoekers ook overnacht in o.a. hostels, het vakantiepark in Kijkduin en via verhuursites als Airbnb. Bestedingen verblijfsbezoek Op basis van kengetallen van het NBTC is een schatting gemaakt van de totale bestedingen van internationale gasten in Den Haag.11 Daarbij is gekeken naar het herkomstland van de gasten, welk deel van de overnachtingen te maken heeft met een leisure-motief en de gemiddelde uitgaven per dag.12 In onderstaande tabel is te zien dat internationale verblijfsbezoekers in 2021 naar schatting in totaal € 57,3 miljoen hebben uitgegeven. Dit is een daling van 51% ten opzichte van 2019.
11
De bestedingen van Nederlandse gasten zijn in de berekening buiten beschouwing gelaten omdat deze al in paragraaf 2.2 zijn meegenomen. Anders zou een dubbeltelling plaatsvinden. 12 De kengetallen zijn te vinden op de website van het NBTC.
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
23
TABEL 13. GEMIDDELDE BESTEDINGEN VERBLIJFSBEZOEK PER LAND IN 2021 Overnachtingen (x1.000)
% Leisure overnachtingen*
Gemiddelde besteding per dag*
Totale bestedingen per land (in miljoen)
Duitsland
225
86%
€ 130
€ 25,2
Verenigd Koninkrijk
12
59%
€ 319
€ 2,3
België
39
86%
€ 132
€ 4,4
Frankrijk
22
67%
€ 322
€ 4,7
Italië
8
45%
€ 232
€ 0,8
Spanje
8
66%
€ 239
€ 1,3
Verenigde Staten
18
59%
€ 345
€ 3,7
Canada
2
72%
€ 392
€ 0,6
Japan
0
45%
€ 457
€ 0,0
China
5
41%
€ 328
€ 0,7
Overig buitenland
109
51%
€ 213
€ 11,8
Totaal
448
Land
€ 55,4
*Het % leisure overnachtingen en de gemiddelde bestedingen per herkomstland zijn gebaseerd op het onderzoek ‘inkomend toerisme’ van NBTC uit 2014. Het in 2020 geplande onderzoek is uitgesteld wegens de coronacrisis. Begin 2023 worden nieuwe cijfers verwacht.
2.4
TOTALE TOERISTISCHE BESTEDINGEN In de voorgaande paragrafen is aangegeven dat de economische waarde van het nationaal toeristisch bezoek aan Den Haag naar schatting € 367,5 miljoen bedraagt en die van het internationaal verblijfsbezoek € 55,4 miljoen. Samen is dat € 422,9 miljoen. Ten opzichte van 2019 is dat een daling van 29%. Toen werd naar schatting in totaal € 621,5 miljoen besteed. Ten opzichte van 2020 zijn bestedingen van het nationaal toeristisch bezoek met 44% toegenomen en die van het internationaal verblijfsbezoek met 17% afgenomen. Per saldo zijn de bestedingen met 32% toegenomen. TABEL 14. TOERISTISCHE BESTEDINGEN IN MILJOEN EURO’S (2017-2021) 2017
2018
2019
2020
2021
Verschil tov 2019
Verschil tov 2020
Nationaal toeristisch bezoek
€ 427,2
€ 626,7
€ 504,2
€ 254,8
€ 367,5
-24%
+44%
Internationaal verblijfsbezoek
€ 121,6
€ 122,2
€ 117,3
€ 66,5
€ 55,4
-53%
-17%
Totaal
€ 548,8
€ 748,9
€ 621,5
€ 321,3
€ 422,9
-29%
+32%
Bron: CBS
In hoofdstuk 7 wordt verder toegelicht wat de bestedingen doen met de werkgelegenheid.
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
24
2.5
IMAGO Begin 2022 heeft Kantar, evenals in 2021, onderzoek gedaan naar het imago van Den Haag onder Nederlanders. Aan de respondenten is o.a. een aantal stellingen over Den Haag voorgelegd. De uitkomsten zijn weergegeven in onderstaande figuur. Volgens 86% van de respondenten is Den Haag een koninklijke stad, volgens 83% is Den Haag een stad aan zee en volgens 75% is Den Haag een stad van vrede en recht. De uitkomsten zijn vergelijkbaar met 2021. FIGUUR 8. STELLINGEN OVER DEN HAAG (% EENS)
Den Haag is een koninklijke stad
Den Haag is een stad van vrede en recht
Den Haag is een stad aan zee
68% 70% 72% 74% 76% 78% 80% 82% 84% 86% 88% 2022
2021
Bron: Kantar (2021 en 2022)
Ruim de helft van de respondenten (52%) is het eens met de stelling dat de combinatie van stad en strand Den Haag aantrekkelijk maakt voor een dagje uit. Bijna de helft vindt dat Den Haag hierdoor ook aantrekkelijk is voor een meerdaags bezoek (48%) én dat Den Haag vanwege deze combinatie aantrekkelijker is dan andere grote steden (44%). Ook het ‘koninklijke karakter’ en ‘stad van vrede en recht’ hebben een positief effect op een bezoek aan Den Haag, zoals in figuur 9 te zien is, maar minder sterk dan de combinatie van stad en strand.
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
25
Vrede en Recht Koninklijk karakter Combi stad-strand
FIGUUR 9. EFFECTEN VAN IMAGO DEN HAAG OP TOERISTISCH BEZOEK (% EENS) Maakt DH aantrekkelijker dan andere grote steden Maakt meerdaags bezoek aan DH aantrekkelijk Aantrekkelijk voor een dagje uit naar DH Maakt DH aantrekkelijker dan andere grote steden Maakt meerdaags bezoek aan DH aantrekkelijk Aantrekkelijk voor een dagje uit naar DH Maakt DH aantrekkelijker dan andere grote steden Maakt meerdaags bezoek aan DH aantrekkelijk Aantrekkelijk voor een dagje uit naar DH 0% 2022
10% 20% 30% 40% 50% 60% 70%
2021
Bron: Kantar (2021 en 2022)
Kustlijn, Den Haag
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
26
3 ATTRACTIES EN BIOSCOPEN 3.1
INLEIDING Door de groei van het toerisme en de vrijetijdseconomie in de afgelopen jaren is de attractiedichtheid toegenomen. Dit leidt tot nieuw aanbod en vernieuwing in het aanbod. Deze trends zijn ook zichtbaar in Den Haag. In 2017 is het toeristische aanbod uitgebreid met een zip-line op de Pier, een koninklijke wandelroute door de binnenstad en de Haagse Toren is opengesteld voor het publiek. Madurodam is in 2018 uitgebreid met de attractie ‘De Waterwolf’. En in 2021 heeft Legoland Discovery Centre haar deuren geopend en is de koninklijke wandelroute uitgebreid met een audio- en videotour. Best bezochte attracties in Nederland In onderstaande tabel is een overzicht te zien van de best bezochte attractieparken, dierentuinen en musea van Nederland (top 10). Het overzicht is gebaseerd op de top 50 attracties die het NBTC in 2020 heeft opgesteld. Van de Haagse attracties staat in 2020 alleen De Uithof in de top 10 (cursief; op de tweede plaats).
Tabel 15. TOP 10 ATTRACTIES, DIERENTUINEN EN MUSEA IN 2020 Aantal bezoekers (X 1000)
Rangnr.
Attractie
Plaats
1
De Efteling
2.900 Kaatsheuvel
2
De Uithof
1.060 Den Haag
3
Diergaarde Blijdorp
823 Rotterdam
4
Natura Artis Magistra
700 Amsterdam
5
Koninklijke Burgers' Zoo
698 Arnhem
6
Rijksmuseum Amsterdam
675 Amsterdam
7
Ouwehands Dierenpark Rhenen
630 Rhenen
8
Walibi Holland
604 Biddinghuizen
9
Safaripark Beekse Bergen
582 Hilvarenbeek
10
WILDLANDS Adventure Zoo Emmen
558 Emmen
Bron: NBTC (Top 50 dagattracties 2020)
3.2
AANBOD ATTRACTIES EN BIOSCOPEN Den Haag heeft een breed aanbod van attracties die (inter)nationale bezoekers trekken, zoals o.a. het Vredespaleis, het Binnenhof, De Pier, Madurodam, Legoland Discovery Centre en Sea Life. De attracties zijn voornamelijk te vinden in het Centrum, de Internationale Zone en Scheveningen. Daarnaast staan er nog twee attracties, de Uithof en Drievliet, in de periferie van Den Haag (zie kaart 2). In Den Haag zijn er momenteel vier bioscopen: Pathé Scheveningen, Pathé Buitenhof, Pathé Spuimarkt en Filmhuis Den Haag.
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
27
KAART 2. ATTRACTIES EN BIOSCOPEN IN DEN HAAG
3.3
BEZOEKERSAANTALLEN ATTRACTIES EN BIOSCOPEN In tabel 16 staan de bezoekersaantallen van de belangrijkste attracties en bioscopen van Den Haag. Vanwege de coronacrisis zijn de bezoekersaantallen in 2020 en 2021 veel lager dan in voorgaande jaren (60-70%). Ook hebben meer instellingen, in tegenstelling tot voorgaande jaren, geen cijfers aangeleverd. Verder zijn de bezoekersaantallen van Sea Life en Drievliet niet opgenomen, omdat deze niet openbaar worden gemaakt. In 2019 was de Pier 2019 met ca. 2,5 miljoen bezoekers de grootste attractie van Den Haag. Op de tweede plaats kwam De Uithof met ca. 1,5 miljoen bezoekers. Tot 2020 namen bezoekersaantallen van de bioscopen en attracties in Scheveningen en omgeving toe. De Pier, het Casino, Madurodam en het Omniversum trokken veel bezoekers. Verder trokken ook het bezoekerscentrum van het Vredespaleis en de rondleidingen in het Binnenhof (van ProDemos) veel bezoekers.
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
28
TABEL 16. BEZOEKERSAANTALLEN ATTRACTIES EN BIOSCOPEN (X1000) 2017-2021 Attractie
2017
2018
2019
2020
2021
Verschil tov 2019
De Pier
2.500
NB
2.500
NB
NB
NB
Holland Casino
559
535
533
NB
NB
NB
Madurodam
723
696
661
244
278
-58%
Omniversum
266
247
235
110
82
-65%
Vredespaleis (bezoekcentrum)
127
130
160
25
17
-89%
Binnenhof (rondleiding)
174
174
NB
NB
5
NB
De Uithof
1.490
1.523
1.501
1.060
950
-37%
Ooievaart
40
43
41
15
NB
NB
Willemsvaart
8
9
9
3
5
-44%
Pathé Scheveningen
450
412
470
181
160
-66%
Pathé Buitenhof
461
460
473
175
133
-71%
Pathé Spuimarkt
1.216
1.126
1.116
385
294
-74%
Filmhuis Den Haag
185
180
170
85
NB
NB
Bron: Opgave instellingen >5.000 bezoekers. NB=niet bekend
Vredespaleis, Internationale Zone
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
29
4 KUNST EN CULTUUR 4.1
INLEIDING De culturele sector is belangrijk voor het toeristische aanbod van steden. Met name musea zorgen voor een grote aantrekkelijkheid en kunnen zorgen voor meer bezoekers. Voor internationale toeristen is het rijke culturele aanbod van Den Haag een belangrijke reden voor een bezoek. De culturele sector moet, net als veel andere aanbieders in de toeristische sector, het aanbod regelmatig vernieuwen om bezoekers te trekken. Ook tijdelijk aanbod wordt steeds belangrijker.
4.2
AANBOD MUSEA Den Haag heeft een rijk en gevarieerd aanbod van (inter)nationaal bekende musea, waaronder het Mauritshuis, het Kunstmuseum Den Haag, Escher in het Paleis en Panorama Mesdag. De musea zijn vooral gevestigd in het centrum van Den Haag en in de Internationale Zone. KAART 3. MUSEA IN DEN HAAG
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
30
4.3. BEZOEKERSAANTALLEN MUSEA In onderstaande tabel staan de bezoekersaantallen van de grootste musea van Den Haag weergegeven. TABEL 17. BEZOEKERSAANTALLEN MUSEA (X1000) 2017-2021 Museum
2017
2018
2019
2020
2021
Verschil tov. 2019
Mauritshuis
417
416
512
139
113
-78%
Kunstmuseum Den Haag*
503
387
480
201
87
-79%
Museon
223
180
187
82
65
-65%
Escher in het Paleis
150
156
170
61
52
-70%
Louwman Museum
160
145
161
88
83
-48%
Panorama Mesdag
145
138
140
44
NB
NB
Letterkundig/ Kinderboeken museum
101
112
123
62
58
-53%
Fotomuseum (Kunstmuseum DH)*
54
85
83
50
24
-71%
Museum Beelden aan Zee
97
83
132
61
60
-55%
De Gevangenpoort
63
59
59
21
16
-73%
Haags Historisch Museum
47
43
45
19
15
-67%
Muzee
40
37
24
12
NB
NB
Galerij Willem V
29
30
32
NB
1
-97%
Museum Meermanno
19
26
28
11
NB
NB
Collectie Mesdag
16
14
13
8
3
-77%
Museum Bredius
11
17
20
13
NB
NB
Beeld en Geluid
-
-
18
6
8
-56%
Nationaal Monument Oranjehotel
-
-
12
11
11
-8%
Bron: Opgave instellingen en jaarverslagen >5.000 bezoekers. NB=niet bekend * bezoekersaantallen in 2019 geschat, bij elkaar gaat het om 563.000
Het aantal bezoeken aan de grotere Haagse musea is de afgelopen twee jaar als gevolg van de coronacrisis met 70-80% afgenomen.13 In de periode daarvoor is het bezoek aan de grote musea over het algemeen flink toegenomen, terwijl het bezoek aan de kleinere musea redelijk constant is gebleven. Dit komt vooral doordat de grotere musea veel tijdelijke tentoonstellingen hebben, waardoor herhaalbezoek wordt gestimuleerd en urgentie wordt gecreëerd om naar het museum te komen. Het Mauritshuis heeft in 2019 met de tentoonstellingen in het kader van Rembrandt en de Gouden eeuw veel bezoekers getrokken. Het Kunstmuseum Den Haag (voorheen ‘Gemeentemuseum’) trok in 2017 veel bezoekers, mede dankzij de tentoonstellingen tijdens het Mondriaanjaar. In 2018 liep het aantal bezoekers terug om vervolgens in 2019 weer flink toe te nemen door de tentoonstellingen van Monet en Erwin Olaf. Panorama Mesdag had in 2015 een recordjaar, dat volledig in het teken stond van de honderdste sterfdag van zeeschilder en verzamelaar Hendrik Willem Mesdag. In de jaren daarna bleef het aantal bezoekers aan Panorama Mesdag redelijk stabiel. Het Literatuur- en kinderboekenmuseum laat de afgelopen jaren een mooie groei zien. Beelden aan Zee trok in 2019 veel bezoekers met tentoonstelling van Niki de Saint Phalle èn de succesvolle Jaume Plensa. 13
In tegenstelling tot voorgaande jaren heeft een aantal musea geen cijfers aangeleverd
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
31
4.4
AANBOD THEATERS Het Haagse cultuuraanbod bevat naast de musea diverse activiteiten op het terrein van de podiumkunsten. Grote podia in de stad zijn onder meer het Circustheater, World Forum The Hague, de Koninklijke Schouwburg en het Paard. In 2015 zijn de Dr. Anton Philipszaal en het Lucent Danstheater gesloten voor sloop en nieuwbouw en daarvoor in de plaats kwam het tijdelijke Zuiderstrandtheater in ScheveningenHaven (dat inmiddels gesloten is). In het najaar van 2021 is het nieuwe theater Amare in het centrum geopend. KAART 4. THEATERS IN DEN HAAG
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
32
4.5
BEZOEKERSAANTALLEN THEATERS In tabel 18 staan de bezoekersaantallen van de grootste theaters van Den Haag weergegeven. Het AFAS Circustheater, het grootste theater van Den Haag, is niet in de tabel opgenomen, omdat het geen cijfers publiceert. TABEL 18. BEZOEKERSAANTALLEN THEATERS (X1000) 2017-2021 Theater
2017
2018
2019
2020
2021
Verschil t.o.v. 2019
Paard
190
251
245
55
77
-69%
Paardcafé
NB
58
53
12
3
-94%
Koninklijke Schouwburg
92
110
115
30
21
-82%
Zuiderstrandtheater *
127
117
78
21
1
Nvt
36
Nvt
Amare ** World Forum The Hague
104
87
102
35
89
-13%
Theater aan het Spui
25
25
28
13
9
-68%
Korzo
NB
42
33
24
NB
NB
Diligentia ***
32
45
48
15
18
-28%
Pepijn ***
12
14
11
4
5
-5%
Nieuwe Kerk
13
15
22
7
9
-59%
Bron: DHIC/opgave instellingen >5.000 bezoekers * gesloten eind 2021 ** geopend eind 2021 *** In 2021 trokken Diligentia en Pepijn samen 23.000 bezoekers
Ook de theaters hebben in 2021 als gevolg van de coronacrisis weer flink minder bezoekers ontvangen. Ten opzichte van 2019 zijn de bezoekersaantallen met 6080% gedaald. Een nieuwe verschijnsel zijn online voorstellingen. Deze zijn in tabel 18 omwille van de vergelijkbaar met voorgaande jaren buiten beschouwing gelaten. Tot 2020 hebben Het Paard en Zuiderstrandtheater een flinke groei doorgemaakt in het aantal bezoekers. 2017 was voor beide theaters een topjaar. De Koninklijke Schouwburg, Diligentia en de Nieuwe Kerk lieten in de periode 20172019 ook een stijgende lijn zien. De bezoekersaantallen van Theater aan het Spui, Korzo en Pepijn fluctueerden enigszins per jaar.
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
33
5 EVENEMENTEN 5.1
INLEIDING In Den Haag worden jaarlijks diverse grootschalige publieksevenementen georganiseerd. Zij dragen bij aan een levendige en dynamische stad. Het doel van grootschalige evenementen is om Den Haag te positioneren, de lokale economie te stimuleren en een prettig leef- en verblijfsklimaat voor bewoners en bezoekers te creëren. De doelgroepen en (inter)nationale of regionale aantrekkingskracht zijn per evenement verschillend.
5.2
AANBOD EVENEMENTEN Het aanbod in evenementen in Den Haag is breed. Den Haag zet in op een gevarieerd (kwalitatief) aanbod verspreid over het jaar en over de stad. Denk hierbij aan typisch Haagse muziekevenementen als The Life I Live, Parkpop, tot sportevenementen zoals de NN City-Pier-City Loop Den Haag. De meeste evenementen zijn jaarlijks terugkerend op een aantal na zoals bijvoorbeeld de Volvo Ocean Race (2015, 2018, 2023). In 2020 en 2021 konden de meeste evenementen wegens de coronacrisis geen doorgang vinden. Grote evenementen sluiten bij voorkeur aan bij het profiel van Den Haag als stad aan zee, koninklijke stad of stad van vrede en recht. In 2019 vond ‘Sail op Scheveningen’ plaats, een evenement dat aansluit bij het profiel ‘Stad aan Zee’. Daarnaast zijn er ook evenementen die jaarlijks terugkomen en aansluiten bij de profielen, zoals: Bonfire Beach Fest en Vlaggetjesdag (Stad aan Zee), Embassy Festival (Vrede en Recht), Koningsdag en Prinsjesdag (koninklijk). Prinsjesdag is het belangrijkste evenement dat passend is bij het toeristisch imago van Den Haag als koninklijke stad. In 2019 werd in aanloop naar Prinsjesdag voor het eerst het thematische koninklijke programma georganiseerd, waarbij koninklijke ceremonies en evenementen met een koninklijke thematiek onder de aandacht zijn gebracht.
Daarnaast zijn veel aanvullende activiteiten georganiseerd, om bezoekers langer in de stad te laten verblijven. Het Koninklijk programma is een jaarlijks terugkerend programma van circa 10 dagen. De editie van 2020 heeft niet plaatsgevonden vanwege de coronamaatregelen. In 2021 is het koninklijk programma deels georganiseerd met enkele speciale aanpassingen om het binnen de maatregelen te kunnen laten plaatsvinden. Zo is de koninklijke wachtkamer meerdere dagen opengesteld voor publiek en opende de deuren van het Kabinet van de Koning en delen van het Binnenhof tijdens Open Monumentendag. Verder konden bezoekers een exclusieve rondvaart maken over de Hofvijver, naar de buitenbioscoop op het Lange Voorhout en een rit maken in een hop-on hop-off koets. De koninklijke ceremonies, de koninklijke rijtour en balkonscene van Prinsjesdag hebben in 2021 niet plaatsgevonden. Verder is Paleis Noordeinde gedurende het jaar op woensdagochtend ook regelmatig het decor van een koninklijke ceremonie, het aanbieden van de geloofsbrieven door nieuwe ambassadeurs.
Monitor Toerisme 2021
-
Gemeente Den Haag
34
Buitenbioscoop op de Plaats 2021, Koninklijk programma
Een periode die van belang is voor het stimuleren van bezoek buiten het hoogseizoen is het jaarlijkse Have A Royal Winterprogramma, met de Royal Christmas Fair als grootste publiekstrekker in de binnenstad en het Cool Event in Scheveningen. Een aantal andere evenementen die plaatsvinden gedurende het winterprogramma zijn o.a. het Groot Kerstcircus, The Hague Highlights, de vuurwerkshow op de Hofvijver en de grootste Nieuwjaarsduik van het land. In 2020 heeft dit programma vanwege de coronacrisis niet plaatsgevonden. In 2021 zijn de meeste onderdelen van het programma afgelast vanwege aangescherpte maatregelen en een lockdown in december.