RIS314594 Bijlage 2 Kwaliteitsplan CID Participatieverslag 221130

Samenvatting Het doel van het participatietraject voor het Kwaliteitsplan CID was het verzamelen van ideeën van verschillende belanghebbenden in het CID gebied over de invulling van het plan. Op het participatieniveau ‘raadplegen’ kan het echter wel zo zijn dat de gemeente anders besluit dan de ideeën van de betrokkenen die geraadpleegd zijn. Het participatietraject is gestart met een STADgesprek waar iedereen welkom was om aan deel te nemen. De eerste ideeën voor het Kwaliteitsplan werden hier met deelnemers gedeeld. Daarbij kon gediscussieerd worden over hoe het plan verder verrijkt kon worden. Voor het tweede onderdeel van het participatietraject zijn zes belangengroepen uitgenodigd om dieper op bepaalde thema's van het Kwaliteitsplan in te gaan. Belangengroepen als ontwikkelaars, architecten, belanghebbenden van groen en de openbare ruimte, belanghebbenden van de policy campus boulevard, bewoners van het CID gebied en medewerkers van de bouwmeesterateliers. Om het participatietraject af te sluiten is een laatste STADgesprek georganiseerd om aan deelnemers te presenteren hoe de opgehaalde reacties zijn verwerkt in het concept Kwaliteitsplan. Tevens konden deelnemers wederom reageren op het plan, wat ze er goed aan vonden en wat ze nog misten. Op verschillende momenten in de maak van het Kwaliteitsplan zijn er dus participatiesessies geweest.

Voor deelnemers het eerste STADgesprek waren onderwerpen als groen en inclusiviteit van belang. Tijdens de verdiepende sessies met de verschillende belangengroepen werd veelal gesproken over onderwerpen als het Haags DNA, hoogbouw, lange lijnen, groen versus verdichting en randvoorwaarden. In het laatste STADgesprek kwam onder andere naar boven dat er veel waarde wordt gehecht aan een natuurlijke omgeving, en dat dit al goed terugkwam in het Kwaliteitsplan. Wat nog miste volgens deelnemers had betrekking op bijvoorbeeld bestaande bebouwing ten opzichte van kwaliteit en strategieën wat betreft de tijdelijkheid van politiek. Over het algemeen dacht men in dezelfde richting. Echter hoe bijvoorbeeld de Haagse identiteit of Haagse Eeuwige Schoonheid kan worden gedefinieerd werd door verschillende deelnemers of belangengroepen wel betwist. Zo stond hoogbouw en de wenselijkheid ervan ter discussie, of bestaande bouw ten opzichte van nieuwbouw. Bepaalde inzichten zijn niet meegenomen in het Kwaliteitsplan. Sommige opmerkingen die waren namelijk meer van toepassing op een ander soort document, of kunnen pas meegenomen worden in een volgende fase. Andere opmerkingen waren onderdeel van een breder debat.

central innovation district KWALITEITSPLAN PARTCIPATIEVERSLAG

Uiteindelijk kijkt de gemeente terug op een intensief participatietraject dat zeer waardevol is geweest voor de samenstelling van het Kwaliteitsplan.

DEEL A

Leeswijzer en inhoud

Raadscommissie Gesprek DEEL B STADgesprek I DEEL C Verdiepende Sessies Ontwikkelaars Groen & Openbare Ruimte Belanghebbenden Policy Campus Boulevard

Het Kwaliteitsplan voor het Central Innovation District (CID) in Den Haag is een vervolg op de Gebiedsagenda’s Prioritaire gebieden (2019) en de Structuurvisie CID (vastgesteld juli 2021) en bouwt voort op vastgesteld gemeentelijk beleid. Bewoners en belanghebbenden is gevraagd mee te praten over het plan. Om dit te bewerkstelligen is een participatietraject opgezet. Dit document beschrijft het participatietraject dat is doorlopen voor het Kwaliteitsplan CID. Het traject bestaat uit drie afgeronde, opeenvolgende onderdelen.

Dit document bevat de volgende inhoudelijke onderdelen: DEEL A – Raadscommissie Gesprek Het gesprek met de Raadscommissie Ruimte DEEL B – STADgesprek I Het eerste STADgesprek en de opgehaalde reacties DEEL C – Verdiepende Sessies B1 - ‘ONTWIKKELAARS’ – de sessie met ontwikkelaars

B2 - ‘GROEN & OPENBARE RUIMTE’ – de sessie met belanghebbenden voor groen en de openbare ruimte B3 - ‘POLICY CAMPUS BOULEVARD’ – de sessie met belanghebbenden van de policy campus B4 - ‘ARCHITECTEN’ – de sessie met Haagse architecten B5 – ‘VRIENDEN VAN DEN HAAG’ – de schriftelijke reactie van Vrienden van Den Haag B6 - ‘BOUWMEESTERS’ – de sessie met het atelier van de Rijksbouwmeester en het bureau van de Spoorbouwmeester B7 - ‘KLANKBORDGROEP CID’ – de sessie met de klankbordgroep CID B8 - ‘VERWERKING VAN REACTIES’ DEEL D – STADgesprek II Het tweede en afsluitende STADgesprek en de opgehaalde reacties

Belanghebbenden Architecten Vrienden van Den Haag Bouwmeesters Klankbordgroep CID

STADgesprek I

Verwerking van reacties

29 november 2021

DEEL D STADgesprek II

STADgesprek II 13 oktober 2022

central innovation district KWALITEITSPLAN PARTCIPATIEVERSLAG

Raadscommissie Gesprek 15 september 2021

Verdiepende Sessies

CID Dagen

met diverse stakeholders juni 2022

14/15 oktober 2022

DEEL A Raadscommissie Gesprek

DEEL B STADgesprek I Opgehaalde reacties

Raadscommissie Gesprek Op 15 september 2021 is er een gesprek gevoerd met de Raadscommissie Ruimte. Tijdens dit gesprek zijn aan de raadsleden presentaties gegeven over onder andere het Kwaliteitsplan in relatie tot het kwaliteitsbewakingssysteem, het Kwaliteitsplan CID in relatie tot structuurvisie en beeldkwaliteitsplannen, de inhoud van het Kwaliteitsplan CID.

DEEL C Verdiepende sessies

DEEL D STADgesprek II

central innovation district KWALITEITSPLAN PARTCIPATIEBOEK

Hierna werd input opgehaald bij de raadsleden met betrekking tot wat was verteld over het Kwaliteitsplan. Opmerkingen hadden op verschillende zaken betrekking: - Betrek iedereen!; o Voor de mens! - Gezondheidsbevordering; - Faciliteer specifieke woonwensen (ouderen, kinderen etc.); - Mix van woonvormen en -groottes etc.; - Neem de sociale veiligheid van onbewoonde eilanden mee; - Maak ruimte voor bedrijvigheid; - Collectieve ruimtes niet alleen op straat bepalen; - Parkeren en mobiliteit is een aandachtspunt; - Prettige, veilige routes t.o.v. lange lijnen; - Ook tussen gebieden moet kwaliteit worden geborgd; o Wat gebeurt er buiten/naast de gebiedsgrenzen? - Voor wie bouwen we? Maak hierin keuzes; o Denk aan inclusiviteit en brede , gemengde doelgroepen - Aandacht voor het bestaande i.p.v. alles nieuwbouw; o Welke bestaande kwaliteiten kun je benutten? - Hoe krijg je belanghebbenden mee in de ambities? - Rafelrandjes vs. Doodplannen o Maak het niet te netjes, houdt rekening met tijdelijkheid.

DEEL A Raadscommissie Gesprek

DEEL B STADgesprek I

DEEL C Verdiepende sessies

DEEL D STADgesprek II

STADgesprek I Op maandag 29 november 2021 vond het ‘STADgesprek CID: Haagse (beeld) kwaliteit in het economische hart van de stad’ plaats. Deelnemers gingen het gesprek aan over onder andere het Kwaliteitsplan om gezamenlijk te kijken hoe het plan verrijkt kon worden. Platform Stad organiseerde in opdracht van de gemeente een interactief online STADgesprek over de (beeld)kwaliteit van het Central (CID). Aan de hybride tafel zaten Daan Zandbelt (De Zwarte Hond), Cees van der Vreeken (LOLA Landscape Architects), Cor Geluk (Juurlink+Geluk), Eit Hasker (gemeente Den Haag) en Remko Slavenbrug (gemeente Den Haag). In het eerste gedeelte van het gesprek deelden de ontwerpers van de (beeld)kwaliteitsplannen hun ideeën. Deelnemers konden via de chat en middels interactieve tools hun gedachten delen en antwoord geven op gestelde vragen.

Als we spreken over de kwaliteit van de stad draait het niet alleen om hoe gebouwen en openbare ruimte eruit zien. Er moet breder gekeken worden. Daan Zandbelt, opsteller van het Kwaliteitsplan CID, meent dat er gekeken moet worden naar het functioneren van de straat en de toekomstbestendigheid van de stad.

Aan de deelnemers is gevraagd: ‘Wat roept het begrip Haagse Kwaliteit bij jou op als je aan de architectuur in het CID denkt?’. Dezelfde termen zoals Zandbelt al vertelde, werden genoemd, en tevens andere ideeën als ‘lef’, ‘modern en historisch’. Desondanks waren er ook wisselende reacties waaruit bleek dat niet iedereen hoogbouw bij Den Haag vindt passen.

Echt Haags is – volgens Zandbelt – reageren of voortbouwen op wat bestaat in de stad. Daarbij moet het zich kunnen aanpassen in de toekomst en dus duurzaam zijn. Het moet een karakter hebben dat gewaardeerd wordt door de gebruikers en mensen uit de omgeving van nu en van de toekomst. In zijn verhaal komt ook naar voren dat baksteen, groen, parken, lanen en inmiddels ook hoogbouw bij de Haagse identiteit horen.

Er zijn daarbij ook veel reacties binnengekomen over groen. Deelnemers die aangaven dat ze nu groen missen, of afvroegen hoe (toekomstig) groen kan worden verbonden met bijvoorbeeld het Haagse Bos.

Hoe wordt voldoende Haagse Kwaliteit en Haagse Schoonheid geborgd binnen de ontwikkeling van het economisch hart van Den Haag? Wat is dan Haagse Kwaliteit en Schoonheid? Welke waarden staan daarbij centraal?

central innovation district

Zijn overal dezelfde regels gewenst of stimuleren we de mogelijkheid van een eigen identiteit per deelgebied? Hoeveel speelruimte is er binnen de waarden voor creatieve invullingen?

KWALITEITSPLAN PARTICIPATIEVERSLAG

– Vragen die centraal stonden tijdens het gesprek

Afbeelding 1. Mentimeter uitkomsten Haagse Kwaliteit

De uitkomsten uit dit STADgesprek zijn uiteindelijk meegenomen in verdere planvorming omtrent ruimtelijke kwaliteit van het CID.

DEEL A Raadscommissie Gesprek

Er zijn via de chat en de interactieve tools veel reacties opgehaald. Een greep uit de opgehaalde reacties: •

Het Haagse DNA en identiteit moet besproken worden voordat we het over architectuur kunnen hebben;

•

Er wordt veel gesproken over groen en verblijfruimte, inclusiviteit. Het komt al goed terug;

•

Een gevarieerd aanbod van huisvesting voor ondernemers is gewenst, ook voor kleine bedrijven zoals start-ups en scale-ups (muziekstudio's, ateliers,...). Dit komt de mix ten goede;

DEEL D

•

Hoe kunnen kinderen goed opgroeien in het CID?

STADgesprek II

•

Benut het aanwezige water!

•

Het CID is een litteken in het weefsel door onder andere infrastructurele projecten, in een verder homogene stad door historische ontwikkeling en door stedenbouwkundig stadsplannen;

•

De mooiste Haagse plekken zijn de stille, groene plekken en daar waar een goede verhouding bestaat tussen bebouwd en onbebouwd;

•

Maakt rood en baksteen de stad te eentonig? Het mag ook wel met een beetje lef, dus zoek naar contrast! Dan wel zorgvuldig en met inpassing als uitgangspunt.

DEEL B STADgesprek I

DEEL C Verdiepende sessies

Afbeelding 2. Mentimeter uitkomsten Utrechtse baan

Het volledige verslag is hier terug te vinden.

central innovation district

Afbeelding 3. Mentimeter uitkomsten Laakhavens

DEEL A

Verdiepende sessies

Raadscommissie Gesprek

DEEL B STADgesprek I

DEEL C Ontwikkelaars Groen & Openbare Ruimte Belanghebbenden Policy Campus Boulevard Belanghebbenden Architecten Vrienden van Den Haag

Bouwmeesters Klankbordgroep CID Verwerking van reacties

DEEL D STADgesprek II

central innovation district

Begin 2022 na het eerste STADgesprek gaf de verantwoordelijke wethouder aan dat een uitgebreidere participatie over het Kwaliteitsplan nodig was. Naar aanleiding hiervan is besloten om het participatietraject uit te breiden door verdiepende gesprekken met verschillende stakeholders te organiseren. Er zijn een zestal sessies met stakeholdergroepen georganiseerd door de gemeente. De Zwarte Hond heeft deze sessies inhoudelijk begeleidt. Deze groepen betreffen: • Klankbordgroep CID (vertegenwoordiging bewonersorganisaties) • CID Tafel (vertegenwoordiging ontwikkelaars) • Architecten (vertegenwoordigers Haagse ontwerpers) • Policy Campus Boulevard (onderwijsinstellingen & bedrijven) • Brede ‘groene’ stakeholders, en stakeholders van de openbare ruimte (AVN, Rover, fietsersbond etc) • Bouwmeesters (Teams van de Rijks- & Spoorbouwmeester) Voor de groepen is steeds eenzelfde basis presentatie en een hoofdgesprek over het Kwaliteitsplan gehouden. Omdat de groepen verschillen in aard en belangen is de werkvorm en bepaalde vraagstellingen aangepast per groep stakeholders. Centrale thema’s die steeds aan de orde kwamen, waren: - Hoogbouw: waar en hoe hoog? - Eeuwige Haagse Schoonheid: wat is dat? hoe geven we er invulling aan?

-

-

Relatie tussen bestaande bebouwing en omgeving met de nieuwe ontwikkelingen: eenheid vs. diversiteit Precisie: voorschrijven vs. ambities benoemen, hoe ver gaan we hierin?

Per groep stakeholders zijn vragen gesteld op basis van inhoudelijke accentverschillen. Ontwikkelaars: Onderwerpen als regels voor het bouwen, ‘precisie’ van het Kwaliteitsplan (in relatie tot beeldkwaliteitsplannen en de zekerheid bewoners). Stakeholders voor groen & openbare ruimte: Een focus op structuur, inrichting en gebruik van openbare ruimte voor zowel flora als fauna, tevens klimaatadaptatie en mobiliteit, Haagse eeuwige schoonheid in relatie tot openbare ruimte, mate van precisie van het Kwaliteitsplan. Policy Campus Boulevard: Onderwerpen als interactiemilieus, een stimulerende omgeving voor kennis- en talentontwikkeling, ondernemerschap & cultuur. Architecten: Een algemene reflectie op ontwikkeling van de stad en de rol van projecten en architectuur hierin, veel samenhang vs. veel ruimte voor uitzonderingen, nieuw en bestaand, de rol van hoogbouw. Bouwmeesters: Een specifieke aandacht voor ontwikkeling van deelgebieden rond stations en Rijksvastgoed (nadruk op omgeving CS?) Klankbordgroep CID: Onderwerpen als de gebalanceerde stad: oud vs. jong, nieuw vs. oud, rust & reuring, klimaatbestendig

en auto-toegankelijk. Op basis van de uitkomsten en reacties van deze zes bijeenkomsten is het Kwaliteitsplan weer aangevuld en aangepast.

DEEL A Raadscommissie Gesprek

DEEL B STADgesprek I

DEEL C Ontwikkelaars Groen & Openbare Ruimte Belanghebbenden Policy Campus Boulevard Belanghebbenden Architecten Vrienden van Den Haag

Bouwmeesters Klankbordgroep CID Verwerking van reacties

DEEL D STADgesprek II

central innovation district

Verdiepende sessies Ontwikkelaars Op de woensdagmiddag van 8 juni heeft de gemeente een verdiepende sessie georganiseerd met verscheidene ontwikkelaars die werkzaam zijn in Den Haag en het CID gebied. Partijen zoals Amvest, Provast, Zinc, Sens Real Estate, Patrizia, MS Vastgoed, COD en LIFE Europe zaten aan tafel. Een greep uit de gemaakte opmerkingen: - Hoe zit het met precisie van de regels en de architectuur? Hoe vast staat het? - Helderheid en zekerheid is nodig vooraf aan het proces. - Maar er moet ook voor flexibiliteit worden gezorgd. Architectuur moet niet worden voorgeschreven. Er moet ruimte blijven voor uitzonderingen en vrijheid. - Daar moet dan wel een samenhang in bestaan. - Het Kwaliteitsplan bestaat uit ambities, en de Beelkwaliteitsplannen zijn toetsend. - Hoe zorg je dat ambities op de korte of juist lange termijn realistisch blijven? - De starheid van baksteenarchitectuur, daar moet meer vrijheid komen. - Misschien is alleen slagroom (stadhuis) - De vrijheid moet komen uit de kleinere gebieden in plaats van grote uitspraken over het gehele CID gebied. - Wat is dan hoogbouw? 70 meter is geen hoogbouw, maar 180 meter is kostentechnisch niet verantwoord. 180 meter moet de uitzondering zijn, niet de regel. Moet je meer sturen waar dat gaat plaatsvinden? - Doen we locaties te snel leegvegen, zouden we meer moeten nadenken over bestaande bebouwing?

-

Er moet meer ruimte komen voor placemaking. Maar het is ook van belang te weten wat de financiële consequenties ervan zijn.

Het Kwaliteitsplan moet niet bovenop bestaand beleid komen, maar bestaand beleid vervangen. Het moet helder en eenvoudig zijn. Bij voorkeur wordt eerder in het proces hier al aandacht aan besteed, zodat tijdens het proces er minder moet worden bewogen. Duidelijke randvoorwaarden aan de voorkant zijn belangrijk om tijd en energie te besparen. Aan de deelnemers werd gevraagd om aan de hand van afbeeldingen een ideaalbeeld te vormen dat zij wensen te zien in het CID gebied. Op afbeelding 4 en 5 zijn de collages te zien die de ontwikkelaars hebben samengesteld.

Afbeelding 4. Collage van ideaalbeeld CID door ontwikkelaars

Afbeelding 5. Collage van ideaalbeeld CID door ontwikkelaars

DEEL A

Verdiepende sessies Stakeholders van Groen & Openbare Ruimte

Raadscommissie Gesprek

DEEL B STADgesprek I

DEEL C Ontwikkelaars Groen & Openbare Ruimte Belanghebbenden Policy Campus Boulevard Belanghebbenden Architecten Vrienden van Den Haag

Bouwmeesters Klankbordgroep CID Verwerking van reacties

DEEL D STADgesprek II

central innovation district

Op de woensdagavond van 8 juni heeft de gemeente een verdiepende sessie georganiseerd met stakeholders die zich bezighouden met groen en de openbare ruimte in Den Haag. Partijen als de Fietsersbond, Rover, AVN, Vrienden van Den Haag en Staatsbosbeheer zaten aan tafel. Een greep uit de gemaakte opmerkingen: - Moeten we het ruim doen of precies? - Marktpartijen hebben andere belangen. Hoe maak je de match tussen de gemeente en deze marktpartijen? - Wat kun je zeggen in het Kwaliteitsplan over de doorontwikkeling van het openbaar vervoer systeem? Wat voor (ruimtelijk) kwalitatieve slag kun je nog maken op het gebied van bijvoorbeeld wachten, overstappen, de omgeving? - Zorg dat circulariteit onderdeel wordt van eeuwige schoonheid. - Moet het CID altijd de hoogte ingaan? De hoogte is niet altijd beter, verdichting moet ook gebeuren op andere manieren. - Hoe ga je het gebied verbinden met de omgeving, denk aan de stadsentrees. Beton en bakstenen geven geen vriendelijk entree, maar een groene zone wel. De overgangen moeten mooi en groen zijn. Waar laten we dan de bewoners en bezoekers binnenkomen, en wat komen ze tegen? - Het Kwaliteitsplan moet structuur geven, iets wat het CID momenteel nog mist. Als er structuur is, kun je daarna een ecologische invulling geven aan het gebied. - Er is een ontwerpopgave, beheeropgave en een handhavingsopgave.

- Benadruk de typische Haagse (groene) lijnen.

-

-

-

De huidige infrastructuur is nog niet aangepast op de fietser van nu en de toekomst. Er wordt steeds harder gefietst. Dus er moet geanticipeerd worden op nieuwe vormen van mobiliteit. Let hierbij wel: wat je weghaalt bij auto's, moet je terugbrengen bij het OV en de fietsers. De verdichting van het CID zal impact hebben op het Haagse Bos. Mensen zullen hierheen gaan voor het groen, wat dus voor een (over)belasting kan zorgen van het bos. Dus er moeten in het CID of aan de randen van het bos alternatieven zijn voor groen. Er zijn veel transities gaande op het moment. Dus het Kwaliteitsplan moet alles niet te strak vastleggen. Desondanks kan je zonder randvoorwaarden niet bouwen.

Afbeelding 7. Collage ideaalbeeld CID Groen & OR Stakeholders

Aan de deelnemers werd gevraagd om aan de hand van afbeeldingen hun ideaalbeeld te vormen dat zij wensen te zien in het CID gebied. Op afbeelding 6 en 7 zijn de collages te zien die de stakeholders hebben samengesteld.

Afbeelding 6. Collage ideaalbeeld CID Groen & OR Stakeholders

DEEL A

Verdiepende sessies Policy Campus

Raadscommissie Gesprek

DEEL B STADgesprek I

DEEL C Ontwikkelaars Groen & Openbare Ruimte Belanghebbenden Policy Campus Boulevard Belanghebbenden Architecten Vrienden van Den Haag

Bouwmeesters Klankbordgroep CID Verwerking van reacties

DEEL D STADgesprek II

central innovation district

Op de dinsdagmiddag van 14 juni heeft de gemeente een verdiepende sessie georganiseerd met stakeholders de Policy Campus. Partijen als de Koninklijke Bibliotheek, The Hague Tech en TU Delft zaten aan tafel.

-

Een greep uit de gemaakte opmerkingen: - Het Rijk zien als kracht en kans, maar een cultuurverandering is nodig. - Kans voor tijdelijke bouwwerken die niet aan alle regels moeten voldoen (green village). - Den Haag als fieldlab positioneren om dingen te proberen. - Clash tussen statige Den Haag met marmer en start-up/pop-up OSB. - Uitgaan van het bestaande, niet van slopen. - Placemaking in bestaande gebouwen. - De opgave is de auto weghalen om positieve ambities te behalen, benoemen. - Deelmobiliteit op straat is een ergernis. - Mensen kunnen langer op campus gehouden worden door 'free zones' met een flexibele invulling en open plekken voor samenkomst. - Betaalbaar wonen en betaalbare ruimtes. - Schuifruimte benutten in leegstaande panden die wachten op transformatie. - Talent: internationale karakter, impact, maatschappelijk impact, toepassen, scale-up, experimenteren - Participatie met het Rijk: hoe toegankelijk voor delen van ideeën. - Gastvrijheid van het Rijk (interieur en aansluiting omgeving). - Kans om functies aan elkaar te verbinden, zoals Rijk, TU Delft, Bibliotheek, Tech. - Rijks-hub - Anders denken over kantoren door o.a. corona. - Generieke en specifieke interactiemilieus - Koppelen van publieke vraagstukken (energie en klimaat) aan kennis universiteit en andersom. - Actief interactiemilieu nodig met actief programma.

Aan de deelnemers werd gevraagd om aan de hand van afbeeldingen hun ideaalbeeld te vormen dat zij wensen te zien in het CID gebied. Op afbeelding 8, 9 en 10 zijn de collages te zien die de Policy Campus heeft samengesteld.

-

Hybride lesgeven is nieuwe vormen van gebouwen. Keuzes durven te maken. Voorwaardelijke condities opstellen. Welke ambities delven het onderspit en zullen als eerste sneuvelen? IS het realistisch? Tech en innovatie mist beleid.

Afbeelding 10. Collage ideaalbeeld CID door Policy Campus

Afbeelding 9. Collage Ideaalbeeld CID door Policy Campus Afbeelding 8. Collage ideaalbeeld CID door Policy Campus

DEEL A Raadscommissie Gesprek

DEEL B STADgesprek I

DEEL C Ontwikkelaars Groen & Openbare Ruimte Belanghebbenden Policy Campus Boulevard Belanghebbenden Architecten Vrienden van Den Haag

Bouwmeesters Klankbordgroep CID Verwerking van reacties

DEEL D STADgesprek II

central innovation district

Verdiepende sessies Architecten Op de dinsdagavond van 14 juni heeft de gemeente een verdiepende sessie georganiseerd met Haagse architecten. Partijen als Vrienden van Den Haag, SCALA Architecten, NwA Archictecten, HaAC, Rijnboutt Architecten, VLOT Architecten, Architekten Kombinatie, Geurst & Schulze Architecten en Archipel Ontwerpers zaten aan tafel. Een greep uit de gemaakte opmerkingen: - Schoonheid is iets anders dan karakter. - Pleinen zijn Haags. - Haagse typologieën: entrees rechtstreeks op de straat - portieken etc. - Traditionele stad. - Flaneerstad. - Rustige straten. - Groen ambitie en verdichting hangen samen, zonder vergroening geen verdichting. - Essentie: vergroening en mobiliteitstransitie. - Waterstructuren zien als potentie - Glazen plinten niet aantrekkelijk, niet levendig door leegstand. - Ander woord nodig voor plint. - Gebouwniveau omschreven, maar ook het straatniveau moet meegenomen worden. - Stad is gesegregeerd! Hoe maak je het woningbouwprogramma voor iedereen? - Definitie van ruis? (Haags: ruig?) Rauw? - Doorsnede ogen op straat! - Rust, reuring, ruis kan zijn levendig, rustig, en avontuur. - Er is een economische paragraaf nodig. - Geen genoegen nemen met minder! Ook in toetsing en advisering. - Vastleggen van ambities.

-

-

De randvoorwaarden ontwikkeling moeten omschreven worden. Hoe neem je het Kwaliteitsplan mee in afspraken, tenders en overeenkomsten? Wat is de relatie met het inspiratiedocument? Is het een vervanger of aanvulling? Hoe zit het met uitvoerbaarheid? Er moet een vervolggesprek komen over architectuur, maar nu eerst moet stedenbouw op orde worden gemaakt. Wat als er iets komt wat we nog niet bedacht hebben? Het taalgebruik van document is een aandachtspunt.

Aan de deelnemers werd gevraagd om aan de hand van afbeeldingen hun ideaalbeeld te vormen dat zij wensen te zien in het CID gebied. Op afbeelding 11 en 12 zijn de collages te zien die de architecten hebben samengesteld.

Afbeelding 12. Collage ideaalbeeld CID door de architecten

Afbeelding 11. Collage ideaalbeeld CID door de architecten

DEEL A Raadscommissie Gesprek

DEEL B STADgesprek I

DEEL C Ontwikkelaars Groen & Openbare Ruimte Belanghebbenden Policy Campus Boulevard Belanghebbenden Architecten Vrienden van Den Haag

Bouwmeesters Klankbordgroep CID Verwerking van reacties

DEEL D STADgesprek II

central innovation district

Schriftelijke reactie Vrienden van Den Haag Naar aanleiding van de verdiepende sessie met de architecten heeft de gemeente een schriftelijke reactie ontvangen van de Vrienden van Den Haag. Algemene opmerkingen over het Kwaliteitsplan & Relatie met aangrenzende gebiedsplannen - Het Kwaliteitsplan streeft naar Samenhang in de stad. < Dit is benoemd als hoofddoel voor het CID en als zodanig geformuleerd in het Kwaliteitsplan; er wordt dan ook benadrukt dat ontwikkelingen in het CID verbindend zijn. Een verbindend stedelijk weefsel dat zorgt voor samenhang binnen het CID, tussen het CID en de Haagse binnenstad en tussen het Cid en de rest van Den Haag. Onderdeel van het KP dat dit inzichtelijk maakt, is de Strategische Interventies kaart: hierop worden de opgaves geschetst ten behoeve van oversteekbaarheid/opheffen van barrières, welke lange lijnen moeten worden getransformeerd tot groene routes om aantrekkelijk te zijn voor langzaam verkeer en bij te dragen aan de verblijfskwaliteit en ook welke plekken/ knooppunten hiervoor worden aangepakt - Het versterken en behouden van de drie Haagse kernkwaliteiten: Haagse Eeuwige Schoonheid, Lange lijnen en Een eigen karakter per deelgebied draagt bij aan overkoepelende samenhang (duidelijkere Haagse stedelijke identiteit).

- Daarnaast zijn er zeven ontwikkelopgaven om de ambitie voor het CID waar te maken (verblijfskwaliteit, voor iedereen, mix, natuurlijk!, slim verdichten, diverse economie, haal er meer uit dan erin zit). - Omdat het Kwaliteitsplan een ambitie en hoog niveau van kwaliteit omschrijft, is er voor gekozen om het document een kwalitatief stuk te laten zijn en niet in te gaan op kwantitatieve inhoud. - Om te duiden wat begrippen betekenen en in welke richting de oplossingen moeten worden gezocht is een woordenboek toegevoegd.

Hierdoor worden eenduidige definities gehanteerd. Begrippen en Haagse Eeuwige Schoonheid (HES) - Om te duiden wat begrippen betekenen en in welke richting de oplossingen moeten worden gezocht is een woordenboek toegevoegd. - Het principe van rust, reuring en ruis wordt daarin gedefinieerd, zodat iedereen het kan snappen. - HES is in nieuwe versie opgedeeld in ruimtelijke kenmerken en Haagse identiteit. Hiermee wordt onderscheid gemaakt in de kernmerken. Haagse wijken - De wijken van Den Haag zijn sterk aan elkaar verwant. De monofunctionele werkgebieden, de gebieden met een industrieel verleden en de transformatiegebieden zoals CID en Binckhorst vallen buiten dit homogene Haagse karakter. Het CID ontwikkelt zich en voor de deelgebieden binnen het CID is het bestaande karakter uitgangspunt; de ontwikkeling moet passend zijn bij het specifieke ruimtelijk, sociaal en economisch profiel. Door aansluiting te zoeken bij het Haagse karakter wordt het versterkt als geheel, maar de differentiatie van deelgebieden is een kracht van Den Haag en het CID. - Baksteen en slagroom is gespecificeerd in drie niveaus: gebouw-, gebied- en stadsniveau. Hiermee wordt het begrip nauwkeuriger geduid en worden de betekenis in deze context van het KP en de rol van (architectonische) verrijkingen in het Haagse beter uitgelegd.

- Aan het belang van een aangenaam verblijfsklimaat is de eerste van de zeven kwaliteitsopgaven gewijd: ‘Verblijfskwaliteit’. Hier wordt beschreven hoe het CID prettig blijft / wordt voor verblijf. Lange lijnen Lange lijnen worden in het KP beschouwd als de ruimtelijke dragers van het CID. Door de strategische interventies om deze beter te verbinden en aantrekkelijker te maken, wordt ingezet op de leefen verblijfskwaliteit van de lange lijnen (met veel

-

-

aandacht voor langzaam verkeer, passend bij de ambities van het CID). Hiermee zijn ze bepalend voor de samenhang in de stad. Uitwerking van lange lijnen en het groene netwerk is geen onderdeel van het KP. Wij geven op basis van het karakter een richting voor ontwikkeling. Op de Strategische Interventies kaart zijn ook plekken te zien die aan de lange lijnen ontwikkeld kunnen worden tot (verblijfs)gebieden.

Hoogbouw - Groen en verdichting gaan in het CID hand in hand. - Strenge voorwaarden opgenomen voor hoogbouw, uitgangspunt is slimme verdichting en het toevoegen van kwaliteit aan de stad / CID door verdichting. Hoogbouw is dus geen doel op zich, en kan enkel onder strenge voorwaarden plaatsvinden op strategische locaties, waar de hoogbouw een betekenis heeft in de leesbaarheid en oriëntatie. Enkel in de directe omgeving van de stations en ter markering van belangrijke openbare ruimtes. - Een goed microklimaat is voorwaardelijk. - Eyeline Skyline voor hoogbouw (en middelhoogbouw) blijft leidend. - Hoogbouw wordt ontworpen op ooghoogte en er ontstaan herkenbare clusters. - Doel van Kwaliteitsplan is niet het benoemen van de exacte hoogte van projecten, wel scheppen we de voorwaarden voor ontwikkeling. Hiermee wordt de mogelijkheid voor hoogbouw ingeperkt. Mobiliteit - We hebben de kwaliteit voor de plinten en verblijfskwaliteit omschreven. Ook parkeeroplossingen mogen niet ten koste gaan van de kwaliteit. Er zijn geen losse eisen voor parkeren opgenomen. - Kaartenreeks is geupdated naar bij ons laatst bekende versie van de Velostrada als verbinding van wijken en ook op hogere schaal - De Laak ligt buiten het CID Aanwezige karakteristieken in het stadsbeeld

-

-

Belangrijk uitgangspunt van het KP is ‘uitgaan van het bestaande’ en dus niet van sloop/ nieuwbouw. Onderzoek of het behouden kan blijven. Dit wordt ook zo geformuleerd in het document Voor het hele CID, maar met nadruk voor de laag dynamische gebieden.

Afsluiting - In de omschrijving van de kenmerken van Haagse Eeuwige Schoonheid verwijzen we nu zowel naar de Nieuwe Haagse School, als naar 100 jaar Modern Den Haag. - De omschrijving van ‘Baksteen en slagroom’ omschrijft de beoogde uitstraling en kwaliteit van de architectuur, met oog voor detaillering: de slagroom staat voor verrijking op verschillende schalen (gebouw, gebied of stadsschaal). “De Haagse baksteen traditie is in veel gebouwen zichtbaar. Op gebouwniveau worden verrijkingen en sierdetails toegevoegd zoals spekbanden. Dit bakstenen gebouw aan de Bankastraat is een van de vele voorbeelden van ene klassiek bakstenen gebouw met kenmerkende spekbanden.” - ‘Voor iedereen’ betekent sociaal inclusief en betaalbaar wonen en betaalbaar werken van kwalitatief niveau. Hiervoor is de opgave Voor iedereen aangescherpt op de volgende thema’s: Inclusief, toegankelijk, gezondheid, woonprogramma, gebruiksvriendelijkheid, gastvrijheid. Met de volgende voorwaarden: Iedereen heeft toegang tot de kwaliteiten die het CID te bieden heeft & Voor iedereen betaalbaar wonen en ook aandacht voor betaalbare werkruimtes. Uitwerking hiervan moet in gebiedsspecifiek beleid plaats krijgen.

- Toetsing gebeurt op basis van twee principes: De ontwikkelingen in het CID moet de rest van Den Haag beter maken en Den Haag profiteert van de investeringen van het CID & Beoordeling van ontwikkelingen getuigt van Haagse redelijkheid. Integrale beoordeling zorgt voor haalbaarheid van plannen. Hierbinnen is ruimte voor innovatieve oplossingen, waar met het opstellen van het Kwaliteitsplan nog niet aan is gedacht

DEEL A Raadscommissie Gesprek

Verdiepende sessies Bouwmeesters

DEEL B STADgesprek I

DEEL C

Op de donderdagmiddag van 16 juni heeft de gemeente een verdiepende sessie georganiseerd met medewerkers van Atelier Rijksbouwmeester en Bureau Spoorbouwmeester.

Ontwikkelaars Groen & Openbare Ruimte Belanghebbenden Policy Campus Boulevard Belanghebbenden Architecten Vrienden van Den Haag

Bouwmeesters Klankbordgroep CID Verwerking van reacties

Een greep uit de gemaakte opmerkingen: - Het spoor als een lange lijnen, en stations als knopen. - Inzetten op gastvrij Rijk, en kans van rijk benutten in economisch profiel. - Meer openbare gebouwen, meer gastvrij op cruciale plekken. - Spoorbeeld: blik vanuit de trein en blik naar het spoor. Zijn ook beeldkwaliteitsplannen nodig? - Hoogbouw, rooilijn en tactiliteit als thema voor verbinden. - Mens staat centraal. - Niveaus van baksteen en slagroom (gebouw, gebied, stad) - Baksteen en duurzaamheid – baksteen is niet duurzaam. - Infrastructuur is ook deel van het CID en de kwaliteit.

Afbeelding 13.

DEEL D STADgesprek II

central innovation district Afbeelding 14.

DEEL A Raadscommissie Gesprek

DEEL B STADgesprek I

DEEL C Ontwikkelaars Groen & Openbare Ruimte Belanghebbenden Policy Campus Boulevard Belanghebbenden Architecten Vrienden van Den Haag

Bouwmeesters Klankbordgroep CID Verwerking van reacties

DEEL D STADgesprek II

central innovation district

Verdiepende sessies Klankbordgroep CID Op de maandagavond van 27 juni heeft de gemeente een verdiepende sessie georganiseerd met de klankbordgroep van het CID. Een greep uit de gemaakte opmerkingen: - Er moet ruimte zijn in het Kwaliteitsplan voor een karakteristiek per deelgebied. Een balans tussen de identiteit van deelgebieden en één lijn in nieuwe ontwikkelingen is gewenst. Er kunnen per deelgebied bepaalde kwaliteiten worden geprioriteerd. - Randvoorwaarden voordat bouwplannen worden toegestaan zijn belangrijk. - Door meer eruit te halen dan erin zit, verlies je de tussenruimte - de onbenoemde ruimte voor dingen die nog niet bekend zijn. - Door windhinder en schaduwwerking van hoogbouw neemt de belevingswaarde af. Wees dan ook specifieker in leefkwaliteit, wat betreft wind, zon en schaduw. - Als je alles half doet, is niemand helemaal tevreden. Dus pas op met het combineren van functies, het moet verhouden tot de verdeling in de rest van de stad. - Internationaal Den Haag: is het een karakteristiek of is het marketing. Maak de spanning tussen internationaal en lokaal bespreekbaar. - Extra stimulatie van ontmoeten is gewenst. Aan de deelnemers werd gevraagd om aan de hand van afbeeldingen hun ideaalbeeld te vormen dat zij wensen te zien in het CID gebied. Op afbeelding 14 en 15 zijn de collages te zien die de klankbordgroep heeft samengesteld.

Afbeelding 16. Collage ideaalbeeld CID door klankbordgroep

Afbeelding 15. Collage ideaalbeeld CID door klankbordgroep

DEEL A

Verwerking van reacties

Raadscommissie Gesprek

DEEL B STADgesprek I

DEEL C Ontwikkelaars Groen & Openbare Ruimte Belanghebbenden Policy Campus Boulevard Belanghebbenden Architecten

Op basis van de ontvangen reacties uit het eerste STADgesprek en de verdiepende sessies met alle verschillende belanghebbenden zijn er aanpassingen en aanvullingen gedaan aan het Kwaliteitsplan CID. • • • • • • •

Vrienden van Den Haag

Bouwmeesters

•

Klankbordgroep CID

•

Geen kwantiteit maar kwaliteit als inhoud; Een compacte versie om de hooflijnen te verduidelijken; Opgave en identiteit worden onderscheiden als kernkwaliteit en kwaliteitsopgave; Haagse Eeuwige Schoonheid opmerkingen opgesplitst in ruimtelijk en identiteit; Raamwerk kaart als ruimtelijke dragers van het CID; Hoogbouw enkel onder strenge voorwaarden; Introductie CID woordenboek met begrippen zoals gastvrijheid, impact, gezondheid, toegankelijkheid etc.; Rijke economie als kwaliteit met ruimte voor innovatie, experiment en betaalbare werkruimtes; Samenhang in de stad als overkoepelend thema voor kernkwaliteiten.

Afbeelding 17. Matrix van verwerkte reacties

Verwerking van reacties

DEEL D STADgesprek II

central innovation district

Sommige opmerkingen hebben wegens verschillende redenen niet tot aanpassingen geleid in het Kwaliteitsplan: • Feedback die het detailniveau van de globale aard van het Kwaliteitsplan te boven ging. o Feedback die wordt meegenomen naar een volgende fase, zoals Beeldkwaliteitsplannen, ontwikkelvisie’s en Nota’s van Uitgangspunten o Feedback die om een ander soort document vraagt dan het ‘ambitiedocument’, wat het Kwaliteitsplan uiteindelijk is. • Feedback die onderdeel is van een breder debat. Deze feedback is wel degelijk verwerkt, maar is niet een-opeen terug te vinden, omdat hiervoor de ‘gemene deler in het debat is gezocht’. In een aantal gevallen is de feedback hiermee ook verworpen.

Afbeelding 18. Matrix van niet verwerkte reacties

DEEL A

STADgesprek II

Raadscommissie Gesprek

DEEL B STADgesprek I

DEEL C Ontwikkelaars Groen & Openbare Ruimte Belanghebbenden Policy Campus Boulevard Belanghebbenden Architecten Vrienden van Den Haag

Bouwmeesters Klankbordgroep CID Verwerking van reacties

DEEL D STADgesprek II

central innovation district

Op 13, 14 en 15 oktober 2022 vonden de CID dagen plaats. Tijdens dit meerdaagse event zijn door de gemeente bijeenkomsten georganiseerd waar bewoners, ondernemers en organisaties konden meepraten en meedenken over de plannen in het gebied. Er was ook een informatiemarkt waar de gemeente en ontwikkelaars van de plannen vragen konden beantwoorden. Op de donderdagavond van 13 oktober vond tevens het laatste STADgesprek plaats voor het Kwaliteitsplan CID. Daan Zandbelt van De Zwarte Hond presenteerde het aangepaste concept Kwaliteitsplan (versie oktober). Aan de deelnemers werd verteld wat er met de reacties is gedaan uit het eerste STADgesprek en de verdiepende sessies met de verschillende belanghebbenden. De architectuurcriticus Tracy Metz is gevraagd om te reageren op het eerdere concept Kwaliteitsplan. Metz meent dat het beoogde gebied veel meer is dan een innovatie district. Behalve infrastructuur en onderwijs is het ook de economische motor van Den Haag. Volgens Metz gaat het plan ook vooral om wat erbij komt, niet over wat er behouden wordt. In de verhouding tussen nieuw en bestaand zit de herkenbaarheid van de stad. Ze zou graag meer willen weten over hoe de vernieuwing wordt verbonden met het karakter wat zoveel bewoners herkennen en wat hen dierbaar is.

Verder zijn er verschillende deelsessies geweest waaronder een vervolggesprek met enkele stakeholders. Tijdens deze deelsessie stond de vraag centraal: wat mist het verhaal nog? Via groen, rode en gele post-its konden deelnemers aangeven waar ze blij van werden bij het Kwaliteitsplan, waar ze niet blij van werden, en wat ze nog misten. Enkele post-its zijn als quotes meegenomen in het definitieve Kwaliteitsplan. Hiernaast de quotes van de verschillende kleuren post-its.

-

Strategie: hoe om te gaan met politiek. Plinten worden vaak niet opgevuld. Gemist: identiteit van recht en vrede. Gemist: benoeming bestaande kwaliteiten zoals monumenten, moderne gebouwen, pleinen.

Het volledige verslag is hier terug te vinden.

De groene post-its, waar men blij van werd: - Grijp kansen die in de Rivierenbuurt zijn. - De stad als compositie – ruimtelijke compositie. - Schoonheid is een ontdekkingsreis voor de ogen – met de ogen langs de gevels “reizen”. - Schoonheid is natuurlijkvriendelijk en natuurlijke materialisering. - Schoonheid is de dieren verwelkomen. - Schoonheid is medemenselijkheid (mildheid). Daklozen kunnen een slaapplaats vinden, er zijn veel fijne slaapplaatsen voor de nacht. - Verbetert verblijfskwaliteit en vermindert hittestress en overstroming. - Meer duurzame natuurlijke omgeving. - Vergroting biodiversiteit - Groen ook meer vanuit dieren bekijken. Goed voor mens en dier De rode post-it, waar men minder blij van werd: - De parcellering c.q. korrelgrootte ontbreekt De gele post-its, wat men nog miste:

Fotografie: Platform STAD /Maurits van Hout

Ten slotte Het doel van het participatietraject voor het Kwaliteitsplan CID was om ideeën op te halen bij verschillende belanghebbenden voor de invulling van het plan. De gemeente heeft uiteindelijk een breed publiek van verschillende belangengroepen weten te bereiken voor raadpleging. Er wordt dan ook teruggekeken op een intensief, maar bovenal waardevol participatietraject. In elk onderdeel van het traject kregen deelnemers de kans om reacties en opmerkingen met betrekking tot het Kwaliteitsplan mee te geven aan de makers van het plan. Een rode lijn in de reacties van de STADgesprekken had vooral betrekking op een natuurlijke omgeving die inclusief is. Dat dit goed terugkomt in het Kwaliteitsplan is voor de deelnemers dan ook van groot belang gebleken. In de verdiepende sessies ging men met name in op Haags DNA en de randvoorwaarden van het plan. De opgehaalde reacties uit alle verschillende sessies hebben uiteindelijk gezorgd voor een verrijking van het Kwaliteitsplan. Zo is er duidelijker onderscheid gemaakt tussen kernkwaliteiten en kernopgaven, en is “samenhang in de stad” een overkoepelend thema geworden. Quotes uit het tweede STADgesprek zijn daarnaast ook meegenomen in het plan.

Al met al wordt teruggekeken op een belangrijk en nuttig participatietraject, waar de gemeente samen met de burger heeft kunnen discussiëren over ambities die men heeft voor het Central Innovation District. Door het gesprek aan te gaan met burgers is het Kwaliteitsplan beter aangesloten op ervaringen en behoeften van de burger, wat uiteindelijk de ruimtelijke kwaliteit ten goede komt.

central innovation district KWALITEITSPLAN PARTCIPATIEVERSLAG