RIS313867 Bijlage 1
Tekst van het document
Transitievisie warmte Den Haag
Kijk wat nu al kan
Duurzame stad Den Haag duurzaam wonen en ondernemen met schone energie
duurzamestad.denhaag.nl
< >
< Terug naar inhoudsopgave
1. Inhoudsopgave Voorwoord
3
Samenvatting
4
1. Op weg naar een schone stad
9
1.1 Inleiding
9
1.2 Wat is de rol van de transitievisie warmte?
11
1.3 Hoe is deze visie tot stand gekomen?
12
2. Haagse Uitgangspunten
14
3. Schone Warmteopties
17
3.1 Gebouwaanpassingen
17
3.2 Kabels en leidingen voor energie
18
4. Samen op weg naar een schone stad
20
4.1 Warmtepompbuurten
20
4.2 Warmtenetbuurten
21
4.3 Mix van warmtepompen en warmtenetten
22
4.4 Hybride warmtepompbuurten
23
4.5 Klein-collectieve oplossingen
24
4.6 Kaarten met warmteopties per buurt
24
4.7 Kansen en ontwikkelingen in kaart
25
Bijlage 1 Relevante onderzoeken Bijlage 2 Betrokken partners Bijlage 3 Resultaten Enquête Bijlage 4 Buurtentabel Bijlage 5 Definities
27 28 29 36 52
A C
B
Transitievisie warmte Den Haag
2
< >
< Terug naar inhoudsopgave
Voorwoord Een van de grootste aardgasvelden ter wereld werd in 1959 gevonden in Slochteren. In de jaren hierna ging vrijwel heel Nederland van (gas uit) kolen over op aardgas. Den Haag startte in 1967 met het aansluiten van de stad op het aardgasnet. In het NPO-programma van ‘Andere Tijden – Heel Nederland aan het aardgas’ vertellen voormalige ‘informatrices’ van het Haagse Energiebedrijf hoe ze destijds inwoners van de stad voorlichting gaven. Kachels, geisers en fornuizen moesten worden aangepast voor de komst van het aardgas. Ieder huishouden werd daarbij geholpen. Dat was de energietransitie van ruim 50 jaar geleden. Nu maken we weer een energietransitie door. We stoppen met aardgas, want we weten inmiddels dat aardgas zorgt voor veel CO2 uitstoot met grote gevolgen voor het klimaat. Ook de problematiek in Groningen en de wens om minder afhankelijk te zijn van buitenlands aardgas, zijn belangrijke redenen om af te stappen van aardgas. We gaan over op schone, hernieuwbare energie, zonder broeikasgassen. Deze transitievisie warmte geeft richting aan de energietransitie in onze stad. We laten zien welke schone energieoplossingen beschikbaar zijn of komen voor verwarmen, warm water en koken. En we laten zien wat in welke buurt vooralsnog de beste oplossing is.
In welke buurten liggen warmtenetten voor de hand? Waar (hybride) warmtepompen? Ook leest u welke buurten al vóór 2030 kunnen overgaan op schone energie en welke daarna. Overstappen op schone energie doen we buurt voor buurt. Op veel plekken zijn we al aan de slag. Ongeveer een derde van de gebouwen in de stad is al aangepast voor de komst van schone energie of heeft al energie uit een hernieuwbare bron: zon, aarde of water. Een belangrijke boodschap van de transitievisie warmte is dat iedereen nu al kan beginnen om zich voor te bereiden. Door woningen goed te isoleren en over te stappen op koken op inductie. Ook is de aanschaf van zonnepanelen of een (hybride) warmtepomp bijna overal een goede stap. U gebruikt dan al meteen veel minder energie en dat is in veel gevallen financieel natuurlijk ook aantrekkelijk. Net als bij de vorige energietransitie investeert de gemeente in hulp aan inwoners, ondernemers en andere organisaties. Er zijn energiecoaches, collega’s die buurtinitiatieven ondersteunen en bij de ‘Hou van je Huis’ informatiepunten kunnen huiseigenaren, huurders en verhuurders terecht voor uitgebreid advies. Op de website https://duurzamestad.denhaag.nl zijn tal van adviezen, acties en informatie te vinden. We zetten de schouders eronder en werken samen aan de klimaatneutrale toekomst van Den Haag. Dit zijn we verplicht aan onszelf en aan de volgende generaties.
Arjen Kapteijns Wethouder Duurzaamheid, Energietransitie en Klimaatadaptatie
Transitievisie warmte Den Haag
3
< >
< Terug naar inhoudsopgave
Samenvatting In deze visie staan de plannen waarmee
aangepaste verwarming, zodat we allemaal
Den Haag de komende periode meer en meer
minder energie verbruiken. Verder gebruiken
overstapt naar een schone energievoorziening.
we op termijn uitsluitend nog warmte, elek-
Dat betekent dat we straks schone energie
triciteit en gas uit schone bronnen. Om die
gebruiken voor zaken als verwarmen, koken
schone energie op de juiste plekken in de stad
en douchen. Daarvoor zal een groot deel van
te krijgen, moet er ook onder de grond veel
onze huizen en gebouwen tussen nu en 2030
gebeuren. Kabels en leidingen voor energie
aangepast worden voor de overstap van fossiele
worden waar nodig aangepast, verwijderd of
energie naar schone energie.
nieuw aangelegd.
De gemeente ziet het als haar plicht om zorg
In deze transitievisie warmte is per buurt of
te dragen voor een duurzame, sociale en
wijk in kaart gebracht of er één keuze voor de
toekomstbestendige stad. Al die huizen en
hand ligt of dat er meerdere opties zijn. Bij de
gebouwen zijn echter niet in eigendom van
verschillende keuzes horen soms ook andere
de gemeente; we kunnen en willen niemand
overstapsnelheden. Verder staan de ontwik-
dwingen, maar mensen wel ondersteunen.
kelingen en inzichten natuurlijk niet stil; we
Daarom geven we in de transitievisie warmte
werken met beproefde technieken, maar ook
richting aan de plannen die we samen met
daar komen nog steeds innovatieve oplossingen
inwoners, ondernemers en betrokken partners
bij. Daarom stellen we de transitievisie warmte
maken. Voor iedere buurt kiezen we een warm-
minimaal elke vijf jaar bij.
teoptie, die concreet uitgewerkt wordt en ook In een flink aantal buurten kunnen we nu al
Uitgangspunten voor de transitievisie warmte
aangeven of er voor een collectief warmtenet
Er is niet maar één manier om over te stappen
kan worden gekozen of dat een individuele
van fossiele energie naar schone energie.
dat doen we samen met bewoners en bedrijven.
warmtetechniek een betere oplossing zal
De keuze voor een schone warmteoptie moet
zijn. In andere wijken kun je dat nu nog niet
aansluiten bij de eigenschappen van de
vaststellen. Daar wordt later beslist welk ener-
woningen en gebouwen. Van belang zijn ook de
giesysteem er komt. Gelukkig hoeft niemand
bestaande kabels en leidingen voor energie en
daarop te wachten. We kunnen overal al starten
de beschikbaarheid van schone energiebronnen
met energie besparen, isoleren en de overstap
in de buurt. Overstappen heeft alleen zin naar
op inductie koken. Ook is een hybride warm-
warmteopties die schoon zijn en bij voorkeur
tepomp in bijna alle gevallen een goed idee.
voorkomen we overlast in de stad.
Zo zorgen we er samen voor dat de overstap op schone energie straks vlot verloopt.
Een stad op schone energie
Dit betekent dat de gemeente zich steeds een aantal vragen stelt: is er sprake van gebruik van schone energie, waardoor de CO2-uitstoot
De gemeente werkt samen met inwoners,
omlaaggaat en er geen blijvende afhankelijk-
ondernemers en andere partners om het
heid van fossiele energie ontstaat? Is het betaal-
energieverbruik te verminderen en de overstap
baar en financierbaar? Kan dit met gebruik
naar schone energie te realiseren. De eerste en
van bestaande kabels en leidingen of zijn er
makkelijkste stap is zorgen voor betere isolatie
aanpassingen nodig? Gaat het, bij voorkeur, om
en ventilatie van woningen en gebouwen en
een lokale schone energiebron? En wat kunnen
Transitievisie warmte Den Haag
4
< >
< Terug naar inhoudsopgave
we doen om tijdens de overstap overlast in
De hybride warmtepomp staat een keuze op de
woningen in de buurt zo veel mogelijk te
langere termijn voor andere oplossingen (zoals
voorkomen?
warmtenetten, volledig elektrische warmte-
Warmteopties voor Den Haag Warmtepompen zijn een goede keuze in
pompen of een mix daarvan, enzovoorts) niet in de weg.
buurten waar de isolatie en de verwarmings-
Schone warmteopties in kaart
installatie relatief eenvoudig geschikt gemaakt
De warmteopties per buurt zijn weergegeven
kunnen worden voor een warmtepomp voor
in de kaarten. In sommige buurten ligt de
één of meerdere gebouwen. Dit geldt met
keuze voor een warmtenet of warmtepompen
name voor de ‘blauwe’ wijken. Zie hiervoor de
voor 2030 al voor de hand. In andere buurten
kaart op pagina 3.
wordt dat pas later duidelijk. In sommige buurten verwachten we een mix van zowel
Warmtenetten zijn een goede keuze in
warmtepompen als warmtenetten.
buurten waar we lokale duurzame bronnen kunnen gebruiken of waar al een warmtenet ligt. Bronnen voor Den Haag zijn warmte uit de diepe ondergrond (aardwarmte, ofwel
Aan de slag!
geothermie), warmte- en koudeopslag (WKO)
In alle buurten is het verstandig om, daar
in de ondiepe ondergrond, warmte uit de
waar mogelijk, direct aan de slag te gaan
directe omgeving zoals water (aquathermie),
met:
lucht en zon of restwarmte uit de regio. Dit geldt met name voor de ‘groene’ wijken.
• kleine energiebesparende maatre-
Zie hiervoor de kaart op pagina 3. In een aantal
gelen: denk aan tochtstrips, radiator-
buurten is er vóór 2030 een schone energiebron
folie, leidingisolatie voor cv-leidingen,
beschikbaar. De gemeente is in een deel van de
overstappen op ledlampen enzovoorts
stad gestart met de verkenning naar de moge-
• (verdere) isolatie van de woning; elke
lijkheden van warmtenetten.
woning is of wordt voorzien van glas-, vloer-, dak-, muur- en gevelisolatie
In een aantal buurten in Den Haag is een
• het verbeteren van ventilatie
hybride warmtepomp nu een goede oplossing,
• het plaatsen van zonnepanelen
per woning of per bouwblok. Verwarming
• de overstap op inductie koken
vindt dan plaats met een combinatie van een
• in bijna alle buurten is een hybride
warmtepomp en een bestaande cv-ketel op gas,
warmtepomp een goede eerste
die bijspringt op de zeer koude dagen. Dit geldt
stap, in ieder geval in de gele en
met name voor de ‘gele’ wijken’. Zie ook de
licht groene buurten; in de blauwe
kaart op de volgende pagina). Op de langere
buurten kan dit vaak ook direct een
termijn kunnen (technische) ontwikkelingen
volledig elektrische warmtepomp zijn
andere oplossingen wel aantrekkelijk maken. De hybride warmtepomp zorgt direct voor
Deze maatregelen dragen bij aan een
een vermindering van veel CO2 uitstoot, vaak
lager energieverbruik en een verbeterd
zonder dat er direct ingrijpende aanpassingen
comfort in huis. Ook worden gebouwen
nodig zijn aan de woning. Daarnaast blijft het
zo veiliger en gezonder.
aantrekkelijk om (stapsgewijs) isolatie aan te brengen, omdat de hybride warmtepomp efficiënter werkt bij lagere temperaturen.
Transitievisie warmte Den Haag
5
< >
< Terug naar inhoudsopgave
Scheveningen
Scheveningen Haagse Hout
Haagse Hout
Segbroek
Segbroek Centrum Laak
Loosduinen
Centrum
Leidschenveen Ypenburg
Laak Loosduinen
Escamp
Schone warmteopties in 2030
Leidschenveen Ypenburg
Escamp
Schone warmteopties in 2040
Warmtepompbuurten
Warmtepompbuurten
Warmtenetbuurten voor 2030
Warmtenetbuurten
Warmtenetbuurten na 2030
Mix van warmtenetten en warmtepompen
Mix van warmtepompen en warmtenetten
Warmteoptie nader bepalen: warmtepompen, warmtenetten of een mix
Hybride warmtepompbuurten
Voor alle buurten geldt: iedereen kan direct aan de slag met isoleren, de overstap naar inductie koken en de aanschaf van zonnepanelen daar waar mogelijk.
Transitievisie warmte Den Haag
6
< >
< Terug naar inhoudsopgave
Direct aan de slag met bewoners, ondernemers, woningbouwcorporaties en marktpartijen. Concrete ondersteuning Bewoners, ondernemers, VvE’s en andere georganiseerde initiatieven kunnen direct aan de slag met de eerste stappen naar minder energieverbruik. Voor informatie, voorbeelden en (subsidie)regeling- en leningen kunnen mensen onder meer terecht bij de ‘Hou van je huis’ informatiepunten, waar de VvE-balie en de Huurbalie onderdeel van zijn, en op www.duurzamestad.denhaag.nl. Subsidieregelingen en financieringsinstrumenten Gemeentelijk • Diverse gemeentelijke subsidies, zie www.duurzamestad.denhaag.nl voor een actueel overzicht • Financiële bijdrage Meerjaren duurzaam onderhoudsplan (MDOP) • Subsidie duurzame wijkactie • Het Duurzaamheidsfonds VvE’s Den Haag biedt VvE’s met minder dan acht appartementen de mogelijkheid om onderhoud én verduurzaming te financieren met een gebouwgebonden lening.
• Lokaal Initiatievenfonds voor Schone Energie (LISE) • Energiefonds Den Haag (ED-fonds) • Speciale (subsidie)regeling voor Ooivaarspashouders met vanaf 2022 ook voor eigenaren van een woning Nationaal • Subsidie Energiebesparing Eigen Huis (SEEH) • Nationaal Energiebespaarfonds • BNG duurzaamheidsfonds • Investeringssubsidie Duurzame Energie (ISDE) • Stimuleringsregeling Duurzame Energie (SDE+(+)) • Nationaal Warmtefonds, met rentekorting voor Haagse eigenaren van grondgebonden woningen en appartementen in een VvE
Transitievisie warmte Den Haag
7
< >
< Terug naar inhoudsopgave
• Regeling vermindering verhuurderheffing • Energie Investeringsaftrek (EIA) voor ondernemers • Nationaal Groeifonds • Regeling Groen Beleggen • HER+ (hernieuwbare energietransitie subsidie) Provinciaal • Energiiq • Warmte participatiefonds Zuid-Holland Regie gemeente bij overgang naar schone energie De energietransitie is een opgave die de gemeente gezamenlijk met alle partners oppakt; individuele wonin-geigenaren, huurders, woningcorporaties en andere verhuurders, marktpartijen, organisaties en bedrijven. Wij helpen iedereen, ook groepen, bedrijven en wijkbewoners die zelf aan de slag willen met besparen, verduurzamen en de overstap op schone energie. Wij geven praktische uitleg en tips bij regels en subsidies die hierbij helpen. Alle tips en nuttige informatie zijn te vinden op één duidelijke plek op onze website. De gemeente is verantwoordelijk voor het kader voor de energietransitie. Onze rol hangt af van wat er op een bepaald moment op een bepaalde plek nodig is om stappen te zetten in het verminderen van het energieverbruik en het overgaan naar schone energie. De rol varieert van aanjager, bepaler van randvoorwaarden, bewaker van het publiek belang, regisseur, (deel)financierder en soms uitvoerder. De gemeente ziet initiatieven in de stad als belangrijke partners in de energietransitie. De manier waarop gemeente en Hagenaars samenwerken verschilt per plan.
Over de keuzes, verantwoordelijkheden en rollen zijn we helder en transparant. Wij vertellen altijd duidelijk en op tijd over nieuwe plannen in uw straat of buurt wat betreft verduurzamen of de overstap naar schone energie. We zijn duidelijk over onze eigen rol in nieuwe plannen en over de invloed en inspraak van bewoners, bedrijven en andere partijen in de stad. Onze informatie is eerlijk, duidelijk en goed afgestemd met alle partijen waarmee we samenwerken. Deze uitgangspunten zijn de basis voor de communicatie bij projecten in de stad. In de eerste fase van de transitie lokken we verandering uit. Bewoners, ondernemers en initiatieven in de stad die direct aan de slag gaan met het verminderen van het energieverbruik en de overstap naar schone energie ondersteunen we met informatie, praktische hulp, subsidies en regelingen. We zorgen dat iedereen mee kan doen. Daarbij hebben we expliciet aandacht voor bewoners die niet of beperkt mogelijkheid hebben zelf in verduurzaming te investeren. Ook huurders en andere eindgebruikers van energie ondersteunen we bij het terugbrengen van het energieverbruik. Wij kijken naar wat de markt zelf kan financieren, of wat met Rijks- en provinciale subsidies gefinancierd kan worden.
Daar waar de bewoners of de markt een bepaald project nog niet aanpakken, kunnen wij onze middelen inzetten met het doel dat de markt daarna succesvolle projecten zonder overheidsgeld kan uitvoeren.
Transitievisie warmte Den Haag
8
< >
< Terug naar inhoudsopgave
1. Op weg naar een schone stad 1.1 Inleiding
in Nederland minstens 49% lager zijn dan de
De transitievisie warmte beschrijft hoe
uitstoot in 1990. Het kabinet heeft dit doel
Den Haag in de komende periode de overstap
in het coalitieakkoord aangescherpt tot ten
van fossiele energie naar schone energie
minste 55% CO2-reductie.
maakt. Den Haag maakt grote vorderingen en zal daar in 2030 voor een groot deel klaar mee
Ongeveer de helft van de landelijke uitstoot van
zijn. In de toekomst gebruiken we alleen nog
de gebouwde omgeving wordt veroorzaakt door
maar schone energie voor zaken als verwarmen,
gebruik van aardgas voor verwarming, warm
koken en douchen.
water en om te koken. Voor het behalen van de CO2-reductiedoelstelling is de energietransitie
Waarom de overstap naar schone energie?
dus noodzakelijk. In de transitievisie warmte
Den Haag wil een duurzame, sociale en
leggen gemeenten hun plannen voor de warm-
toekomstbestendige stad zijn. Hiervoor wil
tetransitie vast.
Den Haag volledig overstappen op het gebruik van schone energiebronnen. Deze overstap naar
Ook actualiteiten zorgen voor de noodzaak
schone energie is nodig omdat de huidige ener-
om over te stappen naar schone energie.
gievoorziening bijdraagt aan de opwarming
In Groningen heeft aardgaswinning gezorgd
van de aarde, dus ook het gebruik van aardgas
voor bodemdaling en aardbevingen. Om deze
in gebouwen. Heel Nederland stapt over op
reden wordt de aardgaswinning hier afge-
schone energie om de opwarming van de
bouwd. Daarnaast heeft de Russische invasie
aarde tegen te gaan. In 2015 heeft Nederland
van Oekraïne begin 2022 gezorgd voor onge-
in het Akkoord van Parijs afgesproken om
kende prijsstijgingen van gas en elektriciteit.
hiervoor de uitstoot van broeikasgassen terug
Ook heeft het de Europese afhankelijkheid van
te dringen. In het nationale Klimaatakkoord
Russisch gas pijnlijk bloot gelegd. De Europese
hebben Nederlandse overheden, organisaties
Commissie maakt zich hard voor de verminde-
en bedrijven hiervoor acties afgesproken.
ring van de import van Russisch gas. De ener-
Dit Klimaatakkoord heeft een centraal doel:
gietransitie is daarmee, in combinatie met
in 2030 moet de uitstoot van broeikasgassen
Transitievisie warmte Den Haag
9
< >
< Terug naar inhoudsopgave
de klimaatopgave, een van de meest urgente opgave van deze tijd.
eerste binnenstedelijke aardwarmtebron in Nederland. Voorbeelden van schone energieopslag zijn een elektrodeboiler in Ypenburg die
Een succesvolle overstap is afhankelijk van
warmte voor de stadsverwarming genereert,
goede samenwerking tussen alle inwoners,
een batterij voor het ADO-stadion en een
ondernemers, marktpartijen en partners in de
zeezoutbatterij op een woongebouw van
stad en van ondersteuning van de landelijke
woningcorporatie Staedion voor de opslag van
overheid. Gemeente Den Haag pleit bij de
zonnestroom. Met bijvoorbeeld Campus@Sea
Rijksoverheid voor betere wetgeving en meer
werken ondernemers aan innovatieve duur-
financiële slagkracht. Dat is nodig om samen
zame energieoplossingen op zee.
met andere betrokkenen goede besluiten te nemen over investeringen in de warmtetran-
Onze stad is rijk aan zonnepanelen. Er liggen
sitie. Alleen door samen te werken kunnen we
al veel zonnepanelen op de Haagse daken,
over op schone energie en wordt Den Haag een
bij particulieren, bedrijven en op daken van
stad waarin het comfortabeler, gezonder en
woningcorporaties. Veel corporatiewoningen
veiliger wonen en verblijven is.
in bijvoorbeeld Moerwijk zijn de laatste jaren goed geïsoleerd. Lindoduin in Scheveningen,
De opgave
bijvoorbeeld, is als flat met sociale huur volledig
Met de ambitie om volledig over te gaan op
duurzaam en over op schone energie.
schone energie staat de gemeente voor de opgave om ruim 260.000 woningen en 27.000
Veel bewonersorganisaties zijn bezig met
andere gebouwen over te laten gaan op schone
schone verwarming en het meekrijgen van
energiebronnen.
hun buren; van de Vruchtenbuurt tot het Statenkwartier en van Benoordenhout tot Laak.
Op dit moment is aardgas nog in negen van de tien woningen en gebouwen de bron voor
Veel inwoners, ondernemers en organisaties
verwarming, warm water en koken. Ongeveer
zijn zelf al aan de slag met schone energie en
één op de tien woningen en gebouwen is
maken gebruik van de informatie van Hou van
aangesloten op stadswarmte. Ook voor stads-
je Huis of het MKB-duurzaamheidshandboek.
warmte wordt nu aardgas gebruikt en is de
Ze doen bijvoorbeeld mee met inkoopacties of
overstap naar een schone bron nodig.
ze maken al gebruik van één van de vele subsidieregelingen of leenmogelijkheden. Op de
In Den Haag wordt er volop gewerkt aan de
website www.duurzamestad.denhaag.nl
energietransitie. Van de ongeveer 260 duizend
staat een overzicht van regelingen, subsidies,
woningen in de stad zijn er inmiddels al 115.000
goede voorbeelden en informatie om Haagse
volledig op schone energie of voldoende voorbe-
huizen en gebouwen te isoleren, van schone
reid op de verwachte warmteoptie.
energie te voorzien en op andere manieren te verduurzamen.
In Duindorp, Transvaal, Spoorwijk en Norfolk in Scheveningen zijn woningen al aange-
Samenhang met andere plannen en afspraken
sloten op een systeem van lage temperatuur
De transitievisie warmte sluit aan bij gemeen-
warmte- en koudeopslag (WKO). Veel kantoren
telijk, provinciaal en Rijksbeleid en helpt om
maken al gebruik van een WKO. In het centrum
de stap naar schone energie concreter te
werken we aan het koppelen van bronnen
maken. Het Klimaatakkoord van Parijs, het
om minder energie te gebruiken. Den Haag
Nederlandse Klimaatakkoord, het Haags
heeft zeer duurzame gebouwen, zoals Amare
Klimaatpact, de Kadernota Duurzaamheid en
dat BREEAM-NL Excellent gecertificeerd is.
het Stedelijk Energieplan vormen de beleidsin-
De aardwarmtecentrale aan de Leyweg is de
houdelijke basis. In de regio is er een Regionale
Transitievisie warmte Den Haag
10
< >
< Terug naar inhoudsopgave
Energiestrategie (RES) opgesteld. Daarin staat
In deze transitievisie warmte wordt richting
hoe gemeentes en de provincie als regio zorgen
gegeven aan warmteopties in een buurt.
voor het verduurzamen van de elektriciteits-
Dit geeft richting voor de concrete uitwerking
opwekking en hoe regionale warmte ingezet
en planning van de warmteoptie voor een
kan worden. In het nationale Klimaatakkoord is
gebied, wijk of buurt, die volgt – samen met
afgesproken dat de transitievisie warmte iedere
bewoners, eigenaren, ondernemers, woning-
vijf jaar wordt herijkt. De transitievisie warmte
bouwcorporaties en marktpartijen.
is dus een levende visie die periodiek wordt herzien.
1.2 Wat is de rol van de transitievisie warmte? De transitievisie warmte is voor de gemeente
Uitvoeringsplannen
Den Haag een richtlijn voor de gemeentelijke
De transitievisie warmte is primair een
regierol in de komende jaren. De gemeente
visiedocument waarin de plannen staan
geeft daarmee duidelijkheid over de richting
waarmee Den Haag de komende periode
waarin de overstap naar schone energie
meer en meer overstapt naar een schone
verloopt. Het geeft ook richting aan gesprekken
energievoorziening. Hierna volgen
met alle betrokkenen en belanghebbenden in
uitvoeringsplannen per buurt, wijk
de stad en biedt houvast aan partners van de
of gebied met een concreter plan van
gemeente die hun eigen activiteiten kunnen
aanpak. Bij het opstellen hiervan worden
afstemmen op de transitievisie warmte.
alle belanghebbenden betrokken. De transitievisie warmte vormt het startpunt Daarnaast wordt de transitievisie
van uitvoeringsplannen per buurt, wijk of
warmte minimaal elke vijf jaar herijkt.
gebied. Bij uitvoeringsplannen worden alle
Wensen, zorgen en consequenties van de
belanghebbenden betrokken. De transitievisie
overstap naar schone energie die bij het
warmte wordt regelmatig herzien. Wensen,
maken van uitvoeringsplannen naar
zorgen en consequenties van de overstap naar
voren komen, kunnen leiden tot aanpas-
schone energie die bij het maken van uitvoe-
singen in de volgende transitievisie
ringsplannen naar voren komen, kunnen leiden
warmte. Dit geldt ook voor technische
tot aanpassingen in de volgende transitievisie
ontwikkelingen of toekomstige aanpas-
warmte. Dit geldt ook voor technische ontwik-
singen in wetgeving.
kelingen of toekomstige aanpassingen in wetgeving.
Transitievisie warmte Den Haag
11
< >
< Terug naar inhoudsopgave
De transitievisie warmte is ook een kader voor
Den Haag is trots op het grote aantal bewo-
lopende initiatieven en projecten. Den Haag en
nersinitiatieven met een voortrekkersrol.
haar inwoners, ondernemers, marktpartijen
De gemeente steunt deze initiatieven. Sommige
en gebouweigenaren zijn al bezig met de
initiatieven gaan op zoek naar buurtbewo-
energietransitie. De ambities van de stad zijn
ners die warmte van een nieuwe bron willen
stevig en veel plannen, projecten en initiatieven
afnemen. Andere initiatieven streven naar
zijn gestart of al gerealiseerd. Zij vormen een
lokaal eigenaarschap. De kennis en ervaring van
belangrijk onderdeel van deze transitievisie
deze initiatieven is opgehaald tijdens netwerk-
warmte. Ook al geeft het college in de tran-
gesprekken en hebben wij gebruikt voor deze
sitievisie warmte een bepaalde richting aan,
transitievisie warmte.
we staan hiermee bewonersinitiatieven met concrete projecten niet in de weg en ondersteunen deze waar mogelijk.
Tot slot hebben we gebruikgemaakt van bewonersonderzoek en een enquête van het stadspanel. Bijlage 3 bevat de resultaten van
De gemeente, de provincie en de landelijke
deze enquête.
overheid hebben regelingen om de overstap naar een schone energievoorziening mogelijk te
Deze inzichten, gecombineerd met technische
maken. De belangrijkste instrumenten van de
informatie over gebouwen, ondergrond en
gemeente zijn voorlichting, subsidieregelingen
openbare ruimte hebben geleid tot de kaarten
en leningen om investeringen te ondersteunen
met warmteopties per buurt.
en de mogelijkheid om concessies voor warmtelevering uit te geven.
1.3 Hoe is deze visie tot stand gekomen? Er is uitvoerig gesproken met uiteenlopende partijen in de stad. De gemeente werkt nauw samen met stedelijke partners om de overstap naar schone energie mogelijk te maken. De projecten in de Groene Energiewijken zijn daarvan een goed voorbeeld. De kennis die we in die wijken samen met Duurzaam Den Haag, bewoners en bedrijven hebben opgedaan, hebben we ook gebruikt bij het samenstellen van de transitievisie warmte. Een overzicht van onze partners in de stad is te vinden in bijlage 2. Deze transitievisie warmte is tot stand gekomen op basis van uitgebreid onderzoek. Er is gebruik gemaakt van onderzoek dat door partners is gedaan, in de wijken, stad en regio, naast aanvullend onderzoek dat we voor de transitievisie warmte hebben gedaan. Een overzicht van de meest relevante onderzoeken is te vinden in bijlage 1.
Transitievisie warmte Den Haag
12
< >
< Terug naar inhoudsopgave
Huidige wetgeving • In de Warmtewet is geregeld dat een warmteleverancier alleen warmte mag leveren als hij daar een vergunning voor heeft. Een warmtenet en de warmtelevering zijn vaak in handen van dezelfde warmteleverancier. De warmtebron is soms van een andere partij. Doel van de Warmtewet is om klanten te beschermen. Er zijn tarieven geregeld en er zijn waarborgen voor leveringszekerheid. Warmteleveranciers kunnen van een gemeente een exclusief recht krijgen om warmte te leveren in een bepaald gebed (concessie). In gebieden waar geen concessie is uitgegeven mag elke leverancier leveren.
Toekomstige wetgeving In het kader van de energietransitie werkt de Rijksoverheid aan twee verschillende wetsvoorstellen. De stand van zaken eind 2022: • De Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie; deze wet geeft gemeenten een juridische basis om te komen tot een (wijk)gerichte aanpak richting aardgasvrij: een uitvoeringsplan waarbij aangegeven wordt per welke datum geen aardgas meer wordt getransporteerd naar een gebied. Hierin zitten ook een aantal waarborgen: een ruime overgangsperiode, een redelijk alternatief en vrije keuze voor eigenaren (bijvoorbeeld geen verplichte aansluiting op een collectief warmtenet) staat hierbij centraal. • De Wet collectieve warmte, ook wel de Warmtewet 2 genoemd; voegt aan de warmtewet het belang van de energietransitie toe, geeft invulling aan de taken en bevoegdheden van gemeenten om te bepalen door wie, waar en wanneer er een collectieve warmtevoorziening wordt aangelegd. Ook komt er meer transparantie rondom de tarieven en tariefregulering op basis van de werkelijke kosten. Daarnaast heeft het kabinet aangegeven dat vanaf 2026 hybride warmtepompen de standaard worden voor het verwarmen van woningen. Dat betekent dat bij vervanging van de cv-installaties mensen moeten overstappen op een duurzamer alternatief.
In veel gevallen is dit een hybride warmtepomp, maar ook alternatieven zoals de volledig elektrische warmtepomp of een aansluiting op een warmtenet zijn mogelijk.
A C
B
Transitievisie warmte Den Haag
13
< >
< Terug naar inhoudsopgave
2. Haagse Uitgangspunten De gemeente Den Haag neemt de regierol in
om in de hele stad het gebruik van energie
de overstap naar schone energie. Dit kan gaan
te beperken. Op plekken waar we niet direct
over hoe de stad omgaat met bronnen, netten,
kunnen overstappen naar volledig schone
marktordening, fasering, de gebouwde en
warmteopties, kiezen we ervoor om fossiele
nog te bouwen omgeving, om initiatieven van
energiegebruik zoveel en zo snel mogelijk te
bewoners(groepen) zelf en in dit geval over de
verminderen.
visie op de warmteoptie in gebied, wijk of buurt. De kern van de energietransitie bestaat uit Vanzelfsprekend passen besluiten rond ener-
warmteopties die leiden tot schone energie,
gietransitie en de uitvoering daarvan binnen
leiden tot een besparing van CO2-uitstoot en
bestaande wet- en regelgeving. Uiteraard
een blijvende afhankelijkheid van fossiele
zullen projecten voldoen aan de eisen van
energie voorkomen. Die krijgen voorrang.
veiligheid en gezondheid, zowel tijdens de bouw en aanleg als tijdens het gebruik.
Energiebesparing door isolatie en
De schone warmteopties garanderen leve-
stimulering lagere temperatuur
ringszekerheid, uitgaande van een realistisch
In het Stedelijk Energieplan Den Haag (zie
gebruik. Betrokkenen - soms iedereen in de
RIS306869) is benoemd dat een warmtevraag-
stad - worden goed en tijdig geïnformeerd over
reductie voor de hele stad van gemiddeld 30%
de keuzes die gemaakt worden. De volgende
het uitgangspunt is. Gebouwen aanpassen op
uitgangspunten zijn in Den Haag leidend voor
een lagere energievraag is altijd en overal in de
de energietransitie.
stad zinnig om te doen, ook als nog niet duidelijk is welke en/of wanneer de schone bron
Schone energie We streven naar een stad die alleen nog schone
beschikbaar komt. Nieuwbouw is goed geïsoleerd, die verwarmen we bij voorkeur met lage
energie gebruikt. Daarom is het belangrijk dat
temperatuur bronnen. Als er een warmtenet in
warmteopties schoon zijn en op termijn geen
de buurt ligt kan dat voor enkele woningen ook
uitstoot van CO2 meer hebben. Het is belangrijk
een goede optie zijn. Nieuwe warmtenetten
Transitievisie warmte Den Haag
14
< >
< Terug naar inhoudsopgave
voor de bestaande woningvoorraad worden
bewoners. Betaalbaarheid, meer onafhankelijk-
bij voorkeur aangelegd op 70 graden of lagere
heid of nieuwe vormen van eigenaarschap,
temperaturen, zodat ze geschikt zijn voor lokale
zoals energiecoöperaties, zijn aantrekkelijk voor
warmte.
inwoners.
Inzet op en voorrang voor lokale
Stimuleren energiecoöperaties en
hernieuwbare bronnen
monopolies tegengaan
Lokale bronnen zijn op grote schaal nodig in
Het Klimaatakkoord streeft bij toekomstige
Den Haag. Gemeente Den Haag bevordert
ontwikkelingen naar gedeeltelijk lokaal
de ontwikkeling van deze lokale bronnen als
eigendom. Gemeente Den Haag onderschrijft
samenwerkingspartner. Daarmee brengt de
de wenselijkheid van lokaal eigendom en
gemeente de voorrang voor lokale bronnen
bepleit aanpassing van de wetgeving om dit
in de praktijk. De nabijheid van lokale schone
mogelijk te maken. Daarnaast worden lokale
warmtebronnen weegt mee en kan bepalend
initiatieven ondersteund die uitgaan van lokaal
zijn voor de warmteoptie in een buurt.
eigendom.
Warmtebron zo dichtbij mogelijk
Niet de techniek maar de impact voor
In de regionale energiestrategie (RES)
mensen centraal (sociale transitie)
is afgesproken om lokale bronnen lokaal in te
De energietransitie wordt vaak bekeken door
zetten: “Altijd wordt eerst nagegaan hoe de
een technische bril. Er verandert pas iets als
warmtetransitie lokaal wordt vormgegeven en
mensen ergens naar verlangen, als ze iets willen.
vervolgens wordt, bij inzet op warmtenetten, bekeken of aan de warmtevraag voldaan kan worden met lokale bronnen.”
• Meer comfort, eindelijk geen tocht meer in huis. • Een lagere energierekening of schonere lucht
Stimulering lokale netwerken met
in huis.
derdentoegang en streven lokaal beheer
• De aarde goed nalaten voor je kinderen.
De huidige warmtemarkt is ingericht met het
• Niet meer afhankelijk zijn van het buiten-
uitgangspunt dat warmteleveranciers een monopolie hebben. Dit beperkt keuzevrijheid, belemmert de ruimte voor lokale initiatieven,
land voor energie. • Werkgelegenheid of een hogere waarde van je huis.
roept vragen op over betaalbaarheid en bedreigt de acceptatie van de energietransitie.
Inwoners van Den Haag geven aan dat geld
Gemeente Den Haag bepleit aanpassing van de
besparen en het milieu de belangrijkste
regelgeving bij de Rijksoverheid.
redenen zijn om een eigen woning te verduurzamen, terwijl extra kosten genoemd worden
Eigenaarschap en keuzevrijheid voor
als belemmering.
bewoners Het is belangrijk om rekening te houden met keuzevrijheid voor en betrokkenheid van
Betrouwbaar en betaalbaar voor bewoners Het energiesysteem is en blijft betrouwbaar en levert energie conform de vraag. De overstap naar schone energie kost de samenleving geld door het isoleren van huizen en gebouwen, het plaatsen van nieuwe apparaten, het aanleggen van kabels en leidingen en het realiseren van schone energiebronnen. De overstap kan ook geld opleveren, bijvoorbeeld in de vorm van
Transitievisie warmte Den Haag
15
< >
< Terug naar inhoudsopgave
energiebesparing, nieuwe banen en waardevol-
ondernemers en betrokken partners maken.
lere huizen en gebouwen.
Voor iedere wijk, buurt of gebied kiezen we een warmteoptie, die concreet uitgewerkt wordt in
De kosten en opbrengsten van schone warmte-
een uitvoeringsplan. Dat doen we samen met
opties verschillen per gebied of buurt. Wat in de
bewoners en bedrijven.
ene buurt een optie is, is dat in andere buurten niet. Daarom kiezen we per buurt de warmte-
Bestaande stroom- en warmtenetten
optie die het meest betaalbaar en financierbaar
Bij de keuze voor een schone warmteoptie
is. Daarnaast wordt er rekening mee gehouden
wordt rekening gehouden met kabels en
dat buurten divers zijn: niet ieder gebouw
leidingen voor energie. Werkzaamheden aan
in een buurt is hetzelfde. Binnen een buurt
kabels en leidingen kosten geld en zorgen voor
kunnen er meerdere warmteopties komen als
overlast in de stad. Overal in de stad liggen nu
dat beter past bij de gebouwen in die buurt.
kabels en leidingen voor elektriciteit, gas of warmte. Sommige kabels en leidingen moeten
Koppeling aan natuurlijke momenten
worden verlengd voor aansluiting van nieuwe
We grijpen natuurlijke momenten aan als logi-
woningen op schone energie, andere leidingen
sche kans voor verduurzaming. Als mensen een
zijn straks niet meer nodig en moeten worden
nieuwe woning kopen, regulier of achterstallig
verwijderd. Kabels en leidingen gebruiken ook
onderhoud aan hun woning of VvE plegen,
veel ondergrondse ruimte. Hiermee houden we
gaan verbouwen of verhuizen. Als corporaties
rekening bij de keuzes en de planning.
gaan renoveren, slopen, nieuwe woningen gaan bouwen of groot onderhoud gaan plegen. Als het gasnet vanwege veiligheid of regulier
Beschikbaarheid van schone energiebronnen Schone energiebronnen zijn niet overal aan te
onderhoud moet worden vervangen. We sluiten
leggen. Vanaf sommige bronnen komen kabels
met ons instrumentarium en ondersteuning
en leidingen over lange afstanden naar een
aan op deze momenten om extra stappen te
buurt, van andere bronnen niet. We houden
zetten en te versnellen. Bij de bouw en aanleg
in iedere buurt rekening met de beschikbare
van schone warmteopties wordt hiermee over-
bronnen, met de tijd en ruimte die nodig is
last in de woning en in de buurt meegewogen.
om een bron te realiseren, en met de mogelijkheden om bestaande, fossiele bronnen op
Streven klimaatneutraal in 2030 met
termijn schoon te maken.
heldere tussendoelen We streven naar een klimaatneutrale stad
Beperking van overlast
in 2030. Het is in grote delen van de stad
Het isoleren van de gebouwde omgeving en
haalbaar om gebouwen op duurzame bronnen
het aanleggen van kabels en leidingen zorgt
voor verwarming aan te sluiten of de besluiten
voor overlast in de stad. De gemeente streeft
daarover te hebben genomen. In andere delen
ernaar de werkzaamheden zo slim mogelijk
van de stad is nu een hybride warmtepomp een
uit te voeren en daardoor overlast zoveel
goede optie. Daarmee is een grote CO2-reductie
mogelijk te beperken. Dat gebeurt door de
voor 2030 mogelijk. De kaarten met warmteop-
natuurlijke momenten van vervanging van
ties en de buurtentabel laten de volgorde zien
bijvoorbeeld riolering ook te benutten voor
waarin buurten aan de slag gaan. Dit is een
het aanpassen van de energie-infrastructuur.
kader voor heldere tussendoelen.
De gemeente werkt hiervoor nauw samen met andere beheerders van kabels en leidingen en
Participatie per buurt op basis van
gebouweigenaren in de stad.
beschikbare warmtebronnen of per project We geven in de transitievisie warmte richting aan de plannen die we samen met inwoners,
Transitievisie warmte Den Haag
16
< >
< Terug naar inhoudsopgave
3. Schone Warmteopties Er bestaan verschillende manieren om
Energiebesparing is de eerste stap naar schone
gebouwen schoon te verwarmen. Welke
verwarming. Dat gebeurt door te isoleren,
warmteoptie goed past bij welke buurt, is
efficiënt te ventileren, het dichten van kieren en
afhankelijk van kenmerken van de woningen
door over te stappen naar inductie koken en de
en gebouwen en van de beschikbaarheid van
aanschaf van zonnepanelen daar waar mogelijk.
schone energiebronnen. Dit hoofdstuk gaat
Oudere woningen zijn lastiger te isoleren dan
in op de gebouwaanpassingen die nodig zijn,
nieuwere woningen. In woningen worden ook
de verschillende soorten kabels en leidingen
radiatoren aangepast. Het blijft belangrijk
en mogelijke schone energiebronnen om de
bewust om te gaan met energie. Dat kan
beschikbare warmteopties voor Den Haag in
bijvoorbeeld door de verwarming een graadje
kaart te brengen.
lager te zetten, ongebruikte ruimtes niet te
3.1 Gebouwaanpassingen
verwarmen, timers te gebruiken en apparatuur goed in te regelen.
In het kort
Met goede isolatie kunnen vooroorlogse
De komende periode maken gebouw
woningen verwarmd worden met een schone
eigenaren alle Haagse woningen en
warmteoptie die een temperatuur levert van
gebouwen klaar voor schone verwarming
circa 70 graden. Dat heet midden temperatuur.
door optimaal te isoleren, door goed te
Naoorlogse woningen zijn met goede isolatie
ventileren, door over te stappen op inductie
geschikt voor verwarming met een warmte-
koken en de aanschaf van zonnepanelen
optie die hoogstens 40 graden levert. Dat heet
daar waar mogelijk. Ook is een hybride
laag temperatuur. Voor laag temperatuur
warmtepomp in bijna alle gevallen een
worden de radiatoren vrijwel altijd aangepast.
goed idee. Dat vermindert het energie
Gebouweigenaren kunnen er natuurlijk
verbruik en bereidt woningen en gebouwen
voor kiezen om méér te isoleren en nog meer
voor op schone warmteopties. De overstap
energie te besparen.
naar schone warmteopties gaat samen op met isoleren. Ook na de overstap naar een
Het aanpassen van woningen en gebouwen
schone warmteoptie is het belangrijk verder
gebeurt nu vaak op natuurlijke momenten,
te isoleren als dat kan. [uitgangspunt 1]
bijvoorbeeld tijdens onderhoud of bij een
Transitievisie warmte Den Haag
17
< >
< Terug naar inhoudsopgave
verhuizing. Om onze ambities om klimaatver-
gingen die de elektrificatie van de stad met zich
andering tegen te gaan echt waar te maken,
meebrengt vragen om een integrale aanpak.
moet het tempo omhoog. Met efficiënter energieverbruik, isoleren, de overstap op inductie
Voor de inzet van elektrische apparatuur zoals
koken en de aanschaf van zonnepanelen daar
inductiekookplaten, elektrische auto’s, warm-
waar mogelijk, kunnen bewoners en onderne-
tepompen en lokaal opgewekte stroom van
mers overal in de stad direct beginnen. Ook is
zonnepanelen zal het elektriciteitsnet op veel
een hybride warmtepomp in bijna alle gevallen
plekken worden verzwaard. Dat is nodig in de
een goed idee.
wijk of buurt en op stedelijk, regionaal en zelfs internationaal niveau.
De overstap naar schone verwarming is meer dan techniek. De veranderende behoefte aan
Warmtenet
comfort speelt een rol. Naast verwarming wordt
Warmtenetten bestaan uit geïsoleerde buizen
koeling vaker gezien als onderdeel van de ener-
waardoor warm water naar gebouwen en
gievoorziening in een huis of gebouw.
huizen stroomt. Niet overal liggen warmtenetten. Voor een nieuw warmtenet zijn
Energiezuinige gebouwen op schone energie
voldoende gebouwen nodig in een buurt die bij
vragen om aanpassingen en een ander gebruik
voorkeur snel na de aanleg van het warmtenet
van verwarmingsapparaten. De gemeente,
aansluiten. Een warmtenet is kansrijker als er
gebouweigenaren en energiebedrijven hebben
veel gebouwen dichtbij elkaar staan.
de verantwoordelijkheid om goede voorlichting
Warmtenetten nemen veel ondergrondse
te geven en te helpen bij de overstap.
3.2 Kabels en leidingen voor energie
ruimte in. Die ruimte is niet in alle buurten beschikbaar.
Voor het vervoer van schone energie naar woningen en gebouwen zijn kabels en leidingen nodig. Alle opties om gebouwen op een schone manier te verwarmen hebben een impact op de energie-infrastructuur. Er moeten nieuwe warmteleidingen worden aangelegd, de elektriciteitskabels moet worden verzwaard of het aardgasnet moet langer in stand blijven of juist worden verwijderd. Elektriciteitsnet Het elektriciteitsnet bestaat in Den Haag uit ondergrondse kabels en apparatuur in bovengrondse gebouwen, zoals elektriciteitskasten.
Gasleidingen
Netbeheerder Stedin is in Den Haag verant-
Bijna ieder gebouw in Den Haag is nu nog
woordelijk voor het elektriciteitsnet. Op dit
aangesloten op het gasnet, zodat aardgas kan
moment doen er zich, in tegenstelling tot veel
worden gebruikt voor verwarming, warm water
andere plekken in het land, weinig problemen
en het koken. In delen van Den Haag is het
voor op het elektriciteitsnet in Den Haag.
aardgasnet aan vervanging toe. Netbeheerder
Verstopping van het elektriciteitsnet kan echter
Stedin is verantwoordelijk voor het aardgasnet.
in de nabije toekomst ook in Den Haag een
In grote delen van Den Haag zal het aardgasnet
rol gaan spelen. Ook in Den Haag zullen forse
in de toekomst niet meer worden gebruikt.
investeringen nodig zijn en zal volop ingezet
Een klein deel van het gasnet kan wellicht in de
moeten worden op netverzwaring. De uitda-
toekomst gebruikt worden voor duurzaam gas.
Transitievisie warmte Den Haag
18
< >
< Terug naar inhoudsopgave
Schone energiebronnen
Duurzame elektriciteit
Duurzame warmte, duurzame elektriciteit
Verwarmen met elektriciteit kan door gebruik
en duurzaam gas komen uit schone energie-
te maken van warmtepompen. Die halen
bronnen. Per bron beschrijven we de mogelijk-
warmte uit de buitenlucht, het water of de
heden voor Den Haag.
bodem. Warmtepompen leveren warmte met een lage temperatuur. Om een woning
Duurzame warmte
met een warmtepomp te verwarmen, zijn
Een schone energiebron warmt water op en
isolatie en aanpassing van de radiatoren nodig.
vervoert het via een warmtenet naar woningen
Naast warmtepompen is ook het gebruik van
en gebouwen. Dat heet duurzame warmte.
infraroodpanelen een techniek die alleen elek-
In de woning is een afleverset aanwezig. Dit is
triciteit gebruikt. Infraroodpanelen zijn vooral
een geïsoleerde doos met leidingwerk waarmee
geschikt voor kleinere ruimtes en als bijverwar-
de warmte wordt overgedragen naar de radia-
ming. Zonnepanelen kunnen in een deel van de
toren of de vloerverwarming in de woning.
elektriciteitsbehoefte voorzien.
In Den Haag kunnen we warmte halen uit
Duurzaam gas
de directe omgeving, zoals de buitenlucht,
Er zijn twee vormen van duurzaam gas: groen
grachten en kanalen, en uit zonlicht. De aarde
gas en duurzame waterstof. Groen gas komt
onder Den Haag bevat warmte in diepe aard-
vooral uit de landbouw (mest, gft en agrarische
lagen, oftewel aardwarmte. Uit de ondiepe
reststromen). Duurzame waterstof is waterstof
aardlagen is ook warmte te halen, oftewel
gemaakt met duurzame elektriciteit.
warmte- en koudeopslag (WKO). In stadsdeel Zuidwest aan de Leyweg is al een eerste
Duurzaam gas heeft het voordeel dat zeer
aardwarmtebron en er worden meer aard-
hoge temperaturen mogelijk zijn, veel
warmtebronnen ontwikkeld. In het Westland
hoger dan woningen en gebouwen nodig
zijn veel aardwarmtebronnen voor agricultuur
hebben. Duurzaam gas is schaars en blijft dat
in kassen die mogelijk warmte aan Den Haag
naar verwachting ook op de lange termijn.
kunnen leveren. Tot slot ligt Den Haag dicht
Duurzaam gas is in de toekomst waarschijnlijk
bij de industrie van Rotterdam, waar veel
vooral beschikbaar voor energiegebruikers die
restwarmte vrijkomt. Gasunie legt in opdracht
bijna niet zonder gas kunnen, zoals de indus-
van de landelijke overheid een warmteleiding
trie. Als duurzaam gas beschikbaar komt voor
vanuit Rotterdam aan (WarmtelinQ). Het gaat
woningen en gebouwen, is dat niet voldoende
hierbij om een tracédeel van Vlaardingen naar
voor de hele stad. Voor de komende tijd ziet
Den Haag. Er komt mogelijk ook een tracé
duurzaam gas er niet uit als een reële optie
tussen Rijswijk en Leiden.
voor woningen en gebouwen in de stad.
Sommige bronnen leveren warmte met een
Innovatie
lage temperatuur. Er is dan een grote warmte-
In deze transitievisie warmte wordt uitge-
pomp bij de bron nodig om er een bruikbare
gaan van bestaande technieken die op grote
temperatuur van te maken. Op de koudste
schaal beschikbaar zijn. Zoals in het Stedelijk
dagen van het jaar kan de vraag hoger liggen.
Energieplan staat beschreven, kan de energie-
Dat noemen we de piekvraag. Daarvoor zijn
transitie niet wachten tot veelbelovende tech-
piekvoorzieningen nuttig. Nu werken piekvoor-
nieken zijn uitontwikkeld. Den Haag draagt wel
zieningen nog vaak op aardgas. In de toekomst
bij aan het ontwikkelen van deze technieken,
kan duurzaam gas of warmte-opslag worden
zodat de komende jaren betere mogelijkheden
ingezet. Daarbij wordt reserve warmte opge-
voor de energietransitie ontstaan. Bij herij-
slagen voor de koudste dagen.
kingen van de transitievisie warmte kan daar rekening mee worden gehouden.
Transitievisie warmte Den Haag
19
< >
< Terug naar inhoudsopgave
4. Samen op weg naar een schone stad Dit hoofdstuk gaat over hoe we de schone
buurten waar voor de overgrote meerderheid
warmteopties in de stad kunnen inzetten.
de hybride warmtepomp de meest geschikte
De uitgangspunten in hoofdstuk 2 zijn toege-
oplossing is, maar waarbij bepaalde delen
past om tot deze kaart te komen. Een deel van
grenzen aan een warmtenet(buurt), waardoor
de uitgangspunten, zoals het aangeven van
een aansluiting op het warmtenet logischer
heldere tussendoelen, isoleren en de inzet op
kan zijn. In de uitvoeringsplannen is voor dit
lokale bronnen hebben de keuze voor oplos-
soort maatwerk volop ruimte.
singen sterk beïnvloed. Andere uitgangspunten, zoals lokaal eigenaarschap en participatie
4.1 Warmtepompbuurten
per buurt, zullen meer invloed hebben op het
Wat?
vervolg van deze transitievisie warmte, waarin
Warmtepompen zijn in te zetten als woningen
uitvoeringsplannen samen met belangheb-
klaar zijn voor verwarming met een lage tempe-
benden worden opgesteld. Weer andere, zoals
ratuur. Woningen zijn dan voldoende geïsoleerd
keuzevrijheid, vragen om aanpassing van
en de radiatoren of vloerverwarming is geschikt.
wetgeving, waar gemeente Den Haag voor pleit
Hybride warmtepompen, waarbij een cv-ketel
bij de Rijksoverheid.
bijspringt op de koudste dagen, zijn een oplossing voor woningen en gebouwen die nog
Per warmteoptie geven we aan wat het voor
onvoldoende zijn geïsoleerd. Zie voor meer
een buurt betekent, waar die warmteoptie in
informatie 4.4. Warmtepompen zijn meestal
de stad voorkomt en hoe de overstap naar die
een oplossing voor één woning of gebouw;
warmteoptie er uitziet. Dit leidt tot een kaart
meerdere gebouweigenaren kunnen ook kiezen
waarop we per buurt aangeven welke warm-
voor een warmtepomp in combinatie met een
teopties goede keuzes zijn. In de praktijk kan
lokaal warmtenet op lage temperatuur.
het zijn dat lokaal maatwerk nodig is. Denk aan
Transitievisie warmte Den Haag
20
< >
< Terug naar inhoudsopgave
Waar?
Waar?
De warmtepomp is een logische warmteoptie
Warmtenetten zijn een goede warmteoptie
in relatief nieuwe buurten waar de gebouwen
voor naoorlogse wijken met veel woningen en
goed geïsoleerd zijn, of buurten met een lage
gebouwen dicht op elkaar. Dan is de aanleg
bebouwingsdichtheid aan de rand van de stad.
van een nieuw warmtenet rendabel. In deze
Voorbeelden zijn Leidschenveen, Wateringse
buurten zijn vaak veel sociale huurwoningen.
Veld en Vroondaal. Ook is de warmtepomp een
De woningcorporaties zijn daar aan zet en dus
goede warmteoptie voor nieuwbouwwoningen.
een belangrijke samenwerkingspartner. In deze buurten is bovendien vaak nog voldoende
Hoe?
ruimte in de ondergrond voor warmtenetten.
De overstap naar warmtepompen wordt
Delen van de stad waar warmtenetten
bepaald door de gebouweigenaren. Zij zullen
een grote rol zullen spelen, zijn Zuidwest,
tussen nu en 2040 de overstap maken.
Mariahoeve, het stadsdeel Loosduinen en het
Dit gebeurt door eerst hun gebouw geschikt te
Centrum. In Wateringse Veld, Ypenburg en
maken voor verwarmen met lage temperatuur.
het Centrum liggen al warmtenetten. Deze
Hier kunnen gebouw- en woningeigenaren
warmtenetten worden in de komende jaren
direct mee van start gaan. De gemeente en
uitgebreid. De beste kansen voor uitbreiding
andere overheden kunnen daarbij onder-
zijn in het Centrum.
steunen. Hiervoor zijn er verschillende regelingen zoals de subsidieregeling ‘Wonen op
Hoe?
schone energie’. Daarnaast biedt de VvE-balie
In de meeste buurten is er nog geen warmtenet
advies aan VvE’s die willen overstappen naar
aanwezig. In de komende jaren vindt ontwikke-
schone energie en zijn er regelingen voor het
ling van warmtenetten én duurzame bronnen
MKB, kantoren en andere doelgroepen.
plaats. Voor de haalbaarheid van warmtenetten
4.2 Warmtenetbuurten
is het belangrijk dat snel na de aanleg van het warmtenet veel gebouwen aansluiten. Grote
Wat?
gebouweigenaren, zoals woningcorporaties,
In buurten met een warmtenet krijgen zoveel
zijn daarom belangrijk om aansluitingen
mogelijk gebouwen en woningen een aanslui-
te maken. Ook een bewonersorganisatie of
ting op het warmtenet. Er kan sprake zijn van
grotere particuliere verhuurder die veel eige-
een uitbreiding van het bestaande warmtenet
naren bij elkaar brengt kan die rol vervullen.
of van een nieuw warmtenet. Lokale, duurzame bronnen leveren lagere temperaturen dan
In buurten waar nog onvoldoende is geïsoleerd,
een stadsverwarming op aardgas. Daarom
kan een start met een warmtenet op hoge
is het belangrijk dat in 2040 alle bestaande
temperatuur een goed begin zijn. Dit kan
warmtenetten in Den Haag aangepast zijn om
zonder te hoeven wachten op gebouwaanpas-
circa 70 graden warmte te leveren. Voor nieuwe
singen. Ook is de aanwezigheid van een warm-
warmtenetten is het een vereiste dat ze al bij de
tenet vaak nodig om nieuwe, schone bronnen
aanleg geschikt zijn voor warmte op 70 graden.
te realiseren. Zodra de woningen en gebouwen voldoende zijn geïsoleerd, wordt de tempera-
Een warmtenet is een oplossing voor de hele
tuur op het warmtenet verlaagd. In de meeste
buurt, blok of groep gebouwen. Toch kunnen
Haagse buurten zijn voldoende schone bronnen
sommige gebouwen in warmtenetbuurten een
te realiseren. Ook kunnen buurten aansluiten
warmtepomp krijgen, bijvoorbeeld omdat het
op een schone bron door warmtenetten aan
een afwijkend type gebouw is. Bij het opstellen
elkaar te koppelen.
van de uitvoeringsplannen is voor maatwerk volop ruimte.
De gemeente zorgt voor een gebiedsaanpak waarbij bewoners, ondernemers en andere
Transitievisie warmte Den Haag
21
< >
< Terug naar inhoudsopgave
partijen in de buurt worden betrokken. Werkzaamheden worden zoveel mogelijk op elkaar afgestemd. De grote gebouweigenaren of bewonersorganisaties worden betrokken. Tussen het besluit tot de aanleg van een warmtenet en het moment van de eerste aansluitingen zit naar verwachting een periode van vijf tot tien jaar. In de toekomst zijn er meer warmtenetten
ontwikkelgebied is afhankelijk van de gebieds-
in de stad dan nu. De warmtenetten worden
grootte en de locatie. Bij nieuwbouw en
verwarmd door meerdere bronnen. De warm-
kantoren zijn warmtepompen in combinatie
tebehoefte varieert door het jaar heen. Lokale
met een WKO logisch. Door de goede isolatie
bronnen zoals aardwarmte hebben de voorkeur.
is er beperkt behoefte aan warmte maar
Daarna volgen regionale restwarmte en piek-
meer aan koeling. Bij kleinere bouwprojecten
voorzieningen die op duurzaam gas werken.
zijn warmtepompen logisch, en als er een
Dit past ook bij het gemeentelijke uitgangspunt
warmtenet in de buurt ligt kan dat voor enkele
dat lokale en duurzame bronnen voorrang
woningen ook een goede optie zijn.
krijgen en dat het gebruik van gas zoveel mogelijk wordt beperkt.
4.3 Mix van warmtepompen en warmtenetten
Waar? Werklocaties bevinden zich verspreid over Den Haag. Zo zijn er bedrijventerreinen in Loosduinen en in Leidschenveen-Ypenburg.
Wat?
In het Centrum en bij de treinstations zijn veel
In een aantal buurten van Den Haag is het
kantoren. Er zijn drie grote ontwikkelgebieden
logisch dat een deel gebruik zal maken van
in de stad: de Binckhorst, Laakhavens en delen
warmtepompen en een ander deel van warm-
van Zuidwest.
tenetten. Dit zijn buurten met veel bedrijfsgebouwen en kantoren, en ontwikkelgebieden
Hoe?
waar nieuwbouw plaatsvindt.
Gebouweigenaren op werklocaties stappen geleidelijk over op een warmteoptie die het
De warmtevraag van werklocaties is natuur-
best past bij hun gebouw en warmtebehoefte.
lijk anders dan van woningen. Werklocaties
Voor werklocaties wordt een gebiedsgerichte
stappen afhankelijk van hun behoefte
aanpak gekozen. Het is slim om voorzieningen
over op een warmtenet of warmtepompen.
te delen, overlast in de uitvoering te beperken
Warmtenetten en warmtepompen in combi-
en tempo te maken. De gemeente helpt
natie met warmte- en koudeopslag (WKO) zijn
gebouweigenaren met advies en regelingen bij
met name geschikt voor deze buurten, omdat
het maken van hun keuze. Het gemeentelijke
die warmteoptie zowel warmte als koude kan
aanbod bestaat bijvoorbeeld uit gratis online
leveren.
dakscans en energiescans voor bedrijven. De gemeente organiseert collectieve inkoopac-
Ontwikkelgebieden zijn gebieden die de
ties voor energiebesparende maatregelen en is
komende jaren deels of volledig gesloopt en
er een duurzaamheidshandboek beschikbaar
opnieuw bebouwd gaan worden, of waar
voor ondernemers. Per 1 januari 2023 moet
bestaande gebouwen een andere functie
een kantoorgebouw minimaal energielabel C
krijgen. Alle nieuwbouw wordt uiteraard
hebben.
energiezuinig en zonder aardgasaansluiting gebouwd. Welke warmteoptie past bij een
Transitievisie warmte Den Haag
22
< >
< Terug naar inhoudsopgave
In ontwikkelgebieden is de warmteoptie onder-
verbeterd dat de radiatoren of vloerverwarming
deel van het bouwproject. De gemeente heeft
hooguit 55 graden nodig hebben.
hier meer dan in andere gebieden een sturende rol bij het bepalen van de duurzame technieken.
Een hybride warmtepomp heeft een technische
Bovendien is het belangrijk dat de gemeente in
levensduur van gemiddeld 15 jaar en een
ontwikkelgebieden regie over de ondergrond
economische levensduur van om en nabij 10
heeft, zodat bronnen, kabels en leidingen
jaar. De hybride warmtepomp staat daarmee
elkaar niet in de weg zitten en er goede keuzes
een keuze op de langere termijn voor andere
worden gemaakt als er te weinig ruimte is.
oplossingen (zoals warmtenetten, volledig elek-
4.4 Hybride warmtepompbuurten
trische warmtepompen of een mix daarvan) niet in de weg.
Wat? In de vooroorlogse buurten is de overstap naar
Op de langere termijn zullen deze buurten
volledig elektrische warmtepompen of warm-
namelijk ook overstappen naar warmtenetten,
tenetten uitdagender dan in andere buurten.
warmtepompen of een mix daarvan. Welke
De gebouwen in deze buurten zijn lastiger te
warmteoptie dan de beste keuze is, hangt af
isoleren en er is vaak een mix van verschillende
van de omvang van de buurt, de ruimte voor
soorten gebouwen. Ook is er minder ruimte
nieuwe kabels en leidingen en bijvoorbeeld de
voor nieuwe kabels en leidingen in de grond.
beschikbaarheid van schone bronnen.
In deze buurten zijn er minder grote gebou-
Ook kunnen (technische) ontwikkelingen in die
weigenaren. Daardoor is het moeilijker om een
wijken mogelijk andere oplossingen aantrek-
gezamenlijke gebiedsaanpak te starten.
kelijk maken. Bijvoorbeeld doordat wetgeving van kracht wordt waarin de energietransitie
Tegelijkertijd is er juist in deze buurten
een kader krijgt en/of ontwikkelingen in tech-
relatief veel verbruik van aardgas, en kunnen
nologie, prijzen en tarieven.
isolatie, goede ventilatie en inductie koken veel bijdragen aan energiebesparing. Naast de inzet op isolatie, inductie koken en zonnepanelen, zorgt de inzet op hybride warmtepompen in deze buurten al snel voor een grote besparing op aardgas. Hybride warmtepompen kunnen immers het grootste gedeelte van het jaar de verwarming verzorgen. De cv-ketel springt voor de verwarming alleen bij op de koudste dagen. Hybride warmtepompen zijn daarom een goede oplossing in vooroorlogse buurten. De inzet op hybride warmtepompen sluit aan bij het voornemen van het kabinet dat vanaf 2026 hybride warmtepompen de standaard worden voor het verwarmen van woningen. Hybride warmtepompen functioneren al bij beperkte isolatie, daarom zijn ze in de meeste woningen gelijk toepasbaar, zonder dat er direct ingrijpende aanpassingen nodig zijn aan de woning. Wel werken hybride warmtepompen efficiënter als de isolatie zo wordt
Transitievisie warmte Den Haag
23
< >
< Terug naar inhoudsopgave
In een aantal van deze buurten zijn bewo-
afhankelijk zijn van het ontstaan van lokale
nersorganisaties met hulp van de gemeente
initiatieven. Ook in nieuwbouwgebieden zijn
warmtenetten aan het onderzoeken.
kleincollectieve oplossingen te verwachten.
De Vruchtenbuurt en het Statenkwartier zijn hiervan voorbeelden. Naast onderzoek kunnen
Hoe?
zij ook een rol spelen in het betrekken van
In bestaande bouw kunnen klein-collectieve
gebouweigenaren die mee willen doen met het
oplossingen worden gerealiseerd doordat
warmtenet.
gebouweigenaren samen hiertoe het initiatief
Waar?
biedt ondersteuning. In nieuwbouwgebieden
nemen. De gemeente moedigt dit aan en Vooroorlogse buurten liggen in de stadsdelen
bestaan soms redenen om als gemeente een
Laak, Scheveningen, Centrum, Segbroek en
collectief systeem te verplichten. Dit is gebeurd
Haagse Hout.
in Laakhavens-West.
Hoe? In deze buurten maken vastgoedeigenaren
4.6 Kaarten met warmteopties per buurt
hun gebouwen geschikt voor schone warmte-
Hoe zijn de kaarten tot stand gekomen?
opties, door te isoleren en te ventileren, door
Op basis van verschillende onderzoeken en
over te stappen naar inductie koken en door
gesprekken met uiteenlopende partijen in
de aanschaf van zonnepanelen. Zij kunnen
de stad heeft de gemeente kaarten gemaakt
daarnaast overstappen naar hybride warmte-
waarop weergeven wordt welke warmteopties
pompen om snel minder aardgas te gebruiken.
per buurt verwacht worden, in 2030 en in 2040.
Later zullen hybride warmtepompen op de
In bijlage 4 staat een tabel met aanvullende
meeste plekken geleidelijk plaatsmaken voor
toelichting per buurt.
warmtenetten, warmtepompen of een mix daarvan.
4.5 Klein-collectieve oplossingen
Wat betekenen de kaarten? De kaarten geven aan welke warmteopties we verwachten per buurt in 2030 en in 2040.
Wat?
Daarmee geven we richting aan de overstap
Eén warmteoplossing die meerdere gebouwen
naar schone energie in Den Haag. Dit geeft
verbindt. In de praktijk gaat het vaak om een
meer duidelijkheid voor gebouweigenaren.
warmtenet op lage temperatuur dat meerdere
De kaarten zijn startpunt voor uitvoerings-
gebouwen aansluit op één bron, zoals aqua-
plannen per gebied, buurt, wijk of stadsdeel.
thermie, warmte- en koudeopslag (WKO) of op
In uitvoeringsplannen wordt techniek, betaal-
restwarmte, bijvoorbeeld van de koeling van
baarheid en planning concreter uitgewerkt.
een supermarkt.
Samen met bewoners, ondernemers en andere
Waar?
de basis voor gesprekken met partners van de
partijen in de buurt. Tot slot zijn de kaarten Overal in de stad, in alle typen wijken, kunnen
gemeente zoals de woningcorporaties, grotere
gebouweigenaren gezamenlijk tot een klein-
particuliere eigenaars, bewonersorganisaties,
collectieve oplossing komen. De verwachting is
energiebedrijven en netbeheerders, en dienen
dat in de hele stad op kleine schaal initiatieven