RIS313612 Bijlage 2 - BKP De Venen

BEELDKWALITE ITSPLANDEVENE Beeldkwaliteitsplan De Venen Den Haag [NL] Datum 26-10-2022 Opdrachtgever WOM Den Haag Zuidwest KCAP Architects&Planners

De Venen, Den Haag [NL] Beeldkwaliteitsplan [oktober, 2022] Opdrachtgever WOM Den Haag Zuid-West KCAP Architects&Planners

2

KCAP Architects&Planners

Werking van het BKP Werking van het BKP

Het Beeldkwaliteitplan (BKP) de Venen maakt het mogelijk om de kwaliteit van de gebouwde omgeving in de Venen te waarborgen en de identiteit van de buurt uit te drukken. Het BKP moet in samenhang met het het Planuitwerkingskader (PUK) voor de Venen worden gelezen en beoordeeld. Kwaliteitscontrole

Kwaliteitsteam Zuidwest verzorgt de kwaliteitscontrole op ruimtelijke plannen voor de Venen. Zij werkt in opdracht van de gemeente en heeft oog voor de belangen van alle partijen die deelnemen in de gebiedsontwikkeling. Zij overziet het geheel van de deelplannen – gebouwen en ontwerpen voor de openbare ruimte inclusief verkeersontwerp – en adviseert over de samenhang tussen projecten onderling en samenhang met relevante ontwikkelingen in de omgeving. Kwaliteitsteam Zuidwest volgt vigerende toetsingsdocumenten én adviseert over het aanpassen ervan, indien daar aanleiding voor is. Kwaliteitsteam Zuidwest heeft de taak de ruimtelijke kwaliteit te stimuleren en planindieners en ontwerpers in de vroege fasen van de planvorming te informeren en te begeleiden. De rol van het Kwaliteitsteam Zuidwest bestaat uit: het mede begeleiden van planprocessen, het toetsen van plannen (definitieve voorstellen én tussenstappen) aan vigerende toetsingsdocumenten, het adviseren bij de selectie van ontwerpers en het verlenen van inhoudelijke advisering ten behoeve van de voortgang van projecten. Kwaliteitsteam Zuidwest adviseert op aanvragen van omgevingsvergunningen aan de Welstands- en Monumentencommissie Den Haag. 3

Afwijkingen

Het BKP toont met name de doelen voor de Venen. De regels en beelden die worden aangereikt zijn ter illustratie. Afwijkingen in een bouwplan t.o.v. het BKP zijn bespreekbaar indien de ontwerper van het bouwplan de gewenste afwijking vooraf en overtuigend gemotiveerd aan de orde stelt. Een onderbouwing in tekst, tekening en 3d materiaal is een vereiste en dient ter ondersteuning in de overtuiging waarom een wijziging aansluit bij de ruimtelijke doelen van het PUK en BKP. Afwijkingen van importantie zullen bij de eerste gelegenheid gemeld worden aan de Welstands- en Monumentencommissie Den Haag (WMDH). Als de WMDH akkoord is met de voorgestelde afwijkende ontwerpoplossing kan het BKP op dat punt worden losgelaten.

KCAP Architects&Planners

ne n D e

Ve

dw

g

n

De

4

KCAP Architects&Planners

a Ha

i Zu

t

es

Inhoud Introductie de Venen 6 1. Stedenbouwkundig plan 9 2a. Beeldkwaliteit lange lijnen 17 2b. Beeldkwaliteit buitenruimtes aan de binnengebieden 41 Intermezzo 55 2c. Beeldkwaliteit gevel & architectonische elementen

67

3. Materialen, kleuren en details 85

5

KCAP Architects&Planners

Introductie de Venen Context De buurt De Venen is gelegen in het stadsdeel Escamp in de wijk Bouwlust-Vrederust. Deze wijk vormt, samen met Morgenstond en Moerwijk, Den Haag Zuidwest: een omvangrijk naoorlogs woongebied, met momenteel circa 67.000 inwoners. In de wijk Bouwlust-Vrederust wonen bijna 30.000 mensen in circa 12.700 woningen. De buurten in het plangebied de Venen hebben een belangrijke ligging in Den Haag Zuidwest. Het gebied vormt de noordwestelijke hoek van Den Haag Zuidwest en zal de entree vormen voor autogebruikers en fietsers vanaf de Lozerlaan. Het gebied ligt aan de Meppelweg en bestaat uit twee delen: Hoogveen en Mosveen. Hoogveen omvat het grootste open bouwblok van Den Haag Zuidwest en Mosveen bestaat uit 5 stempels met portiekflats en eengezinswoningen. Binnen de visie voor Zuidwest is de Venen aangewezen als verdichtingslocatie. De verdichtingsopgave voor het gebied zal een belangrijke impuls geven om het Haagse woningtekort te verkleinen, het draagvlak voor voorzieningen te vergroten en een gevarieerder woonmilieu te creëren.

6

KCAP Architects&Planners

Cultuurhistorische context De structuur van Den Haag Zuidwest is geïnspireerd op de geomorfologische ondergrond van Den Haag met lange ontginningslijnen parallel aan de kust en de dwars daarop gelegen verbindingen loodrecht op de kust. Tezamen vormen die de voor Zuidwest kenmerkende gridstructuur. Binnen de herkenbare structuur werd het stedenbouwkundige gedachtengoed van de ‘wijkgedachte’ in de praktijk gebracht: herkenbare woonwijken met een heldere hiërarchie in buurt-, wijken stadsdeelvoorzieningen. Naast de wijkgedachte is Den Haag Zuidwest opgezet als een stadswijk met ‘licht, lucht en ruimte’ voor de middenklasse. De opzet van de woonwijken werd ruimer, opener en groener in vergelijking met vooroorlogse stadsuitbreidingen. Ook de kwaliteit van de naoorlogse woningen ging met grote sprongen vooruit ten opzichte van de vooroorlogse woningbouw. Om voldoende ruimte tussen het Westland en Den Haag te behouden is de ooit bedachte wijk Berestein gehalveerd en later toegevoegd aan Bouwlust-Vrederust. Hiermee verviel Dudoks opzet van vier gelijkwaardige buurten met de Hengelolaan-Beresteinlaan als hart van de wijk. Het uitgewerkte ontwerp voor BouwlustVrederust is van Frits van der Sluys uit 1952. In 1953 startte de aanleg van de straten binnen Bouwlust-Vrederust.

Vanwege de kritiek op het monotone Morgenstond besloot de gemeente de uitwerking van de buurten in handen te geven van een werkgroep van architecten. De wijk is door de verschillende individuele ontwerpen opgebouwd uit vele kleine ruimtelijke eenheden, die in opbouw en architectuur gevarieerder zijn dan Morgenstond. De eerste woningen in de wijk zijn omstreeks 1956 opgeleverd. Ruim 10 jaar later was de wijk voltooid. Bouwlust-Vrederust heeft, door de samenvoeging met Berestein, een onduidelijk en langgerekt centrum 7

gekregen. Het strekt zich uit van het winkelcentrum De Stede tot aan het winkelcentrum aan de Beresteinlaan. De kleine buurtwinkelcentra’s liggen verspreid over de buurten, bijvoorbeeld aan de Dreef, Ambachtsgaarde, Het Zicht of Wolweversgaarde/Zwaardvegersgaarde. De Venen Het Hoogveen is ontworpen als superblok, bestaande uit een open ruimtelijke compositie van vierlaagse portiekflats op een vrij toegankelijk tapijt van collectief groen. Dit collectieve groen is in eigendom zijn van de WOM DHZW en daarmee wel toegankelijk maar niet openbaar. Het superblok, gelegen tussen de Beresteinlaan en het Randveen, vormt mede het bebouwingsbeeld langs de Meppelweg. Dit beeld krijgt vorm door de heldere en herkenbare ritmering van korte en lange evenwijdige aan elkaar geordende bouwmassa in verspringende rooilijn.

Binnen het Mosveen, tussen de straten Hoogveen en Laagveen, zijn repeterende en identieke eenheden vormgegeven als stempelverkaveling. De stempel wordt gekenmerkt door korte en lange bouwmassa’s bestaande uit zowel portiekflats als grondgebonden woningen, waartussen zich een collectieve groene ruimte bevindt. Deze groene ruimtes zijn in eigendom zijn van de WOM DHZW en daarmee wel toegankelijk maar niet openbaar. De randen van de stempels richting de straat Hoogveen en Laagveen vormen samen een dynamisch beeld met verschillende bouwvolumes, bouwhoogtes en rooilijnen. Door de situering van de woningentrees wordt het straatbeeld langs het Laagveen gedomineerd door achtertuinen met erfafscheidingen, wat niet bijdraagt aan een aantrekkelijk straatbeeld.

KCAP Architects&Planners

8

KCAP Architects&Planners

2. Stedenbouwkundig plan

Groenblauwe structuur in de buurt

Dichtbij groene kwalit Langs de Venen liggen hoofdbomenstrucuture groene lanen.

Planopzet Mep

Groenblauwe structuren in de wijk Het plangebied is gelegen langs een aantal belangrijke groene structuren. Aan alle vier windrichtingen bevindt zich een belangrijke groene verbindende structuur of laan. Met de Uithof om de hoek zal de kwaliteit alleen maar versterkt worden als de verbindingen er naar toe aangepakt worden. De Hengelolaan biedt een groen blauwe laan van de Uithof richting het Zuiderpark.

pelw

eg (H

boo

mstr

uctu

ur e

n ge

bied

sont

sluit

ings

weg

)

om

st

ru ct

Ra

uu re

n

nd z

pa

rk

on e

la

ne )

oofd

rbin

par

an

(lan

ge

lijn

B (d ere w st ar e ss inl tr aa uc n tu ur )

tok ela

en

14

hoo

fdb

oom

stru

gelo

laan

doo

r de

B (d ouw w ar lus ss tl tr aa uc n tu ur )

rl

lis S

ding

k

Lo ze

Me

(lan

ge l

ijn e

n ho

ofd

ctu

ur)

Groenblauwe structuren in de wijk

Planopzet: Openbare ruimte structuren KCAP Architects&Planners

rsve

Hen

Er wordt niet gekozen voor gesloten bouwblokken. De open structuur blijft behouden, passend bij het beeld van Den Haag Zuidwest. Hiermee blijft de heldere opzet van de wijk intact.

10

Dwa

laan

n

(h oo

fd

gelo

aa

Stedenbouwkundige opzet de Venen De hoofdstructuur van de buurt wordt gevormd door het superblok aan Hoogveen en de vijf stempels. De bestaande stratenstructuur wordt behouden.

Langs de stadsentree Meppelweg komen de hoogteaccenten. Bij de stempels in het erachter gelegen Mosveen worden de te renoveren portiekflats van vier lagen afgewisseld met stroken van twee lagen met kap of setback.

Hen

bo

Naast alle grotere verbindende structuren zullen de informelere groene wandel- en fietsroutes die deze grotere structuren verbinden ook aandacht krijgen.

Interne routes en binnenwerelden

boo

mst

ruct

uur

)

wijk

Parkeren 11

Rooilijn verspringing

Voordeuren (indicatief) KCAP Architects&Planners

P

P

P

Voorbeelduitwerking

P

12

KCAP Architects&Planners

Planoverzicht Planverdeling Het plangebied en de opgave voor de nieuwbouw en renovatie is onder te verdelen in twee gebieden: 1.

Het Hoogveen bestaat voor 100% uit nieuwbouw. Dit zal er als één ensemble uit moeten komen te zien, refererend naar het huidige 'superblok' dat hier staat. Hier wordt een stedelijke laag van 5 of 6 lagen afgewisseld met vier torens aan de Meppelweg.

2.

Het zuidelijke deelgebied is het Mosveen waar ongeveer 20% nieuwbouw wordt gerealiseerd, het overige wordt gerenoveerd. Het Mosveen bevat 5 stempels. Stempel 5 aan de Beresteinlaan is een uitzondering waarbij de portiekflats worden gesloopt voor nieuwbouwappartementen. De rest van de vier stempels zijn identiek aan elkaar. Hierbij worden de grondgebonden woningen aan het Laagveen vervangen voor nieuwbouw woningen. De portiekflats worden gerenoveerd in onbewoonde staat, de drie rijen grondgebonden woningen aan de dwarsstraten worden gerenoveerd in bewoonde staat.

Voorbeeldimpressie van de mogelijke bouwmassa

Hoogveen ‘superblok’

Mosveen stempels

Nieuwbouw Renovatie onbewoonde staat Renovatie bewoonde staat

13

KCAP Architects&Planners

Principeverkaveling 'superblok' De opzet van het open bouwblok aan de Meppelweg zijn drie open blokken op drie losse halfverdiepte parkeergarages. Samen vormen ze één ensemble. Aan de Meppelweg komen vier torens, voor de rest bestaat het uit een stedelijke laag.

torens

collectieve hoven

doorsteken entrees van openbare doorsteken naar hoven halfverdiepte parkeergarage

14

KCAP Architects&Planners

Principeverkaveling stempel Het concept van het Mosveen zijn stempels die bestaan uit losse blokken (stroken) op een groen veld. Het groene binnengebied wordt openbaar. Stempel 5, gelegen op de hoek van het Laagveen en Beresteinlaan, is een uitzondering met een nieuwbouw appartementen gebouw. De rest van de stempels zijn identiek. De grondgebonden woningen aan het laagveen worden vervangen door benedenboven (BEBO) woningen. De portiekflats en de andere grondgebonden woningen worden gerenoveerd.

BEBO’s

renovatie bestaande portiekflat

nieuw appartementenblok

renovatie EGW

tuinen op parkeerdek groene binnenwereld

halfverdiepte parkeergarage

Stempel 5

15

Stempel 1 t/m 4

KCAP Architects&Planners

3a. Beeldkwaliteit lange lijnen Eenheid langs de lange lijnen en de randen van het plangebied

Volumes langs de hoofdstraten Verspringende rooilijn In de geest van Den Haag Zuidwest en refererend naar de huidige situatie zullen de nieuwe blokken een verspringende rooilijn hebben. Hierdoor lijken de bouwblokken meer te bestaan uit een verzameling losse objecten dan grotere bouwblokken. De verspringende rooilijn vindt altijd plaats bij een doorsteek waardoor deze ook meer aandacht krijgt. Dit is het best zichtbaar in de horizontale lijnen: Meppelweg, Hoogveen en Laagveen: •

Aan de Meppelweg zal de stedelijke laag terug liggen ten opzichte van de torens. Hierdoor komt het idioom van Zuidwest, waarbij de torens solitair op de grond staan beter tot zijn recht.

•

Aan het Hoogveen verspringen de blokken onderling van elkaar. Dit zorgt ook voor grotere tuinen bij de terugliggende blokken.

•

Aan het Laagveen zullen de nieuwbouw woningen terug liggen in relatie tot de bestaande portiekflats. Dit verschil tussen laagbouw en appartementenblokken blijft hierdoor intact.

Meppelweg

Hoogveen

Laagveen

MEPPELWEG

HOOGVEEN

LAAGVEEN

18

KCAP Architects&Planners

Architectonische uitstraling Architectonische uitstraling Het bouwblok Hoogveen moet gezien worden als één ensemble. De bebouwing wordt familie van elkaar. Er moet wel een helder onderscheid zijn tussen de stedelijke laag en de torens. De stedelijke laag aan het Hoogveen is familie van de stedelijke laag aan de Meppelweg maar mag afwijken. Het verschil in typologie mag ook in architectuur benadrukt worden. Stempels 1 t/m 4 zullen in architectonische uitstraling hetzelfde moeten worden. De nieuwbouw aan het Laagveen zullen dus allen hetzelfde moeten zijn. De nieuwbouw in stempel 5 zal familie moeten worden met de architectuur van de andere stempels. Dit benadrukt het concept van de vijf stempels.

Voorstel van families in architecturale uitwerking met een duidelijk onderscheid tussen Hoogveen blok en Mosveen stempel. 19

KCAP Architects&Planners

Type buitenruimtes Openbare ruimte in relatie tot bebouwing Over het algemeen krijgt de bebouwing een eigentijdse groene omzoming verwijzend naar het groene tapijt, zoals kenmerkend is voor Zuidwest en de huidige Venen. Dit zorgt ervoor dat de bebouwing minder hard op het maaiveld staat en er een uniforme oplossing komt. De overgang van de woning naar de openbare ruimte zal zorgvuldig ontworpen moeten worden. De verschillen in programma maar ook het verschil in de langen lijnen met zijn reuring en het rustigere groene interieur van de dwarsstraten verdienen een verschil in aanpak.

Haag omzoming Tuin met haag Groene omzoming Haag omzoming 20

KCAP Architects&Planners

Groene omzoming

Tuinen met haag

A

B

A

Meppelweg

Legenda L

Haag

A

Tuin Collectieve binnenruimte

K E

Openbare ruimte Verharding openbaar gebied

D

C

Verharding binnenruimtes

I

Hoogveen

J E

D

E

D G

C

F

Beresteinlaan

Hoogveen

Dalveen

Mosveen

Rietveen

Randveen

M

C

F

H

Laagveen F

21

KCAP Architects&Planners

Meppelweg: Lange lijnen en randen van het plangebied Meppelweg De Meppelweg is een breed profiel, door mobiliteit gedomineerd. De relatief lage bebouwing aan weerskanten versterkt dit gevoel.

Huidige situatie

22

KCAP Architects&Planners

Meppelweg De Meppelweg wordt één van de grootste verdichtingslocaties in heel Zuidwest. De nieuwe hoogteaccenten zullen een entree van formaat creëren voor veel mensen die met de auto de stad binnenrijden. Naast de nieuwe bebouwing heeft de ontwikkeling ook direct effect op het profiel van de Meppelweg. Het huidige fietspad wordt een fietsstraat. Deze geeft toegang tot de halfverdiepte parkeergarages en biedt parkeerplaatsen voor bezoekers. Een groenstrook tussen de rijbaan van de Meppelweg en de fietsstraat zorgt voor een groene buffer. Deze buffer zorgt ervoor dat de bestaande bomen behouden kunnen worden en waar mogelijk bomen en/of beplanting kunnen worden toegevoegd.

Voorstel

23

KCAP Architects&Planners

Meppelweg: Hoogbouw Opbouw torens De torens hebben aan alle zijdes een aantrekkelijk gevelbeeld. Ze staan op de grond zonder een stedelijke laag als basis, en passend bij het idioom van Zuidwest zullen ze tot hun recht komen als solitaire objecten in plaats van optoppingen van een stedelijke laag. De hoogte van alle torens zal gelijk moeten zijn. In verband met de mogelijke valwinden langs de gevels van de torens kan een setback helpen. Deze mag echter niet op de zelfde hoogte zijn als de stedelijke laag. Dit voorkomt het beeld dat de toren op een stedelijke laag staat.

24

KCAP Architects&Planners

Familie in architectonische uitwerking Om te komen tot een variatie binnen een ‘familie’ zullen er in de uitwerking keuzes gemaakt moeten worden om zowel overeenkomsten als diversiteit tussen de volumes te introduceren. Een voorbeeld hiervan is dat zowel de torens als de stedelijke laag een plint hebben van dezelfde hoogte (anderhalve bouwlaag), maar ze dienen onderling van elkaar te verschillen in materialisatie en ritmiek. Onder andere het verschil in programma van de plinten zal hiervoor een aanleiding bieden. Verder zal in het middeldeel van de volumes ook gekeken moeten worden naar verschillen in de uitwerking. Hier moet een balans worden gevonden in de onderlinge verschillen en overeenkomsten op aspecten als horizontale herhaling, verticale ritmiek, materiaal, plasticiteit, type buitenruimtes.

Beëindiging

Middeldeel

Geen toren op een stedelijke laag

Plint toren

Maar een stedelijke laag en toren die ‘familie’ van elkaar zijn in architecturale uitwerking.

Geen toren en stedelijke laag die identiek aan elkaar zijn 25

KCAP Architects&Planners

Meppelweg: Overgang privé-openbaar Profielen Meppelweg De groene haag is een continu element in de groene omzoming van het plan die duidelijk zichtbaar is aan de Meppelweg. De haag suggereert ook altijd de overgang van openbaar gebied naar prive. Om de kwaliteit en het onderhoud ervan te waarborgen zal het eigendom worden van het collectief (VVE). Voor de bewoners van de beoogde woon-werk units in de plint van de stedelijke laag aan de Meppelweg komt er een privé buitenruimte van 2 meter als plek voor een kleine tuin, fietsparkeren of plek voor verblijf.

woon-werkunit

voorziening

Door de verspringende rooilijn tussen de stedelijke laag en de torens hebben de torens een smallere groenere strook. Dit zal een geheel groene omzoming zijn zonder privé buitenruimte.

Overgang A Stedelijke laag Meppelweg

Doorsnede A-A’

26

KCAP Architects&Planners

Overgang B Hoogbouw Meppelweg

27

KCAP Architects&Planners

Hoogveen: Overgang privé-openbaar Profielen Hoogveen Door de verspringende rooilijnen in de blokken aan het Hoogveen zit er verschil in de dieptes van de tuinen. De dieptes van de tuinen verschillen tussen 2,5 en 5 meter.

Overgang C Hoogveen, 2,5m voortuinen

Doorsnede E-E’ Hoogveen

28

KCAP Architects&Planners

Overgang D Hoogveen, 5m voortuinen

29

KCAP Architects&Planners

Hoogveen: Overgang privé-openbaar Profielen renovatie grondgebonden woningen De overgangen bij de grondgebonden woningen in het mosveen blijft nagenoeg ongewijzigd. Aan de straatzijde van het Hoogveen komen lage hagen voor een heldere erfafscheiding. De paden met groenstroken tussen de dwarsstraten en binnenterreinen blijven open. Hierbij speelt zichtbaarheid een grote rol voor de sociale veiligheid.

Doorsnede F-F’ Hoogveen

30

KCAP Architects&Planners

Overgang I Mosveen - EGW Hoogveen

31

Overgang J Mosveen - EGW tussenpaden

KCAP Architects&Planners

Laagveen: Lange lijnen Laagveen De grondgebonden woningen aan het Laagveen hebben de entrees richting het binnenterrein. Dit zorgt voor achtertuinen gericht op het Laagveen. Hierdoor is een anoniem straatbeeld ontstaan met veel schuttingen. In de bouwvolumes valt het contrast tussen grondgebonden woningen (twee lagen en een kap) en de portiekflats (4 lagen en een kelder) op. De grondgebonden woningen liggen ook enigszins terug in de rooilijn in vergelijking met de uitstekende koppen van de portiekflats.

Huidige situatie

32

KCAP Architects&Planners

Laagveen De bestaande grondgebonden worden vervangen voor nieuwbouw woningen. De oriëntatie van de woningen wordt gespiegeld waardoor de voordeuren richting het Laagveen komen en de buitenruimtes gericht op het binnenterrein.

Mogelijkheid setback achterzijde

33

Mogelijkheid setback voorzijde

KCAP Architects&Planners

Laagveen: Overgang privé-openbaar Profiel Laagveen Door het spiegelen van de oriëntatie van de grondgebonden woningen aan het Laagveen komen de voordeuren aan de straatzijde terwijl de tuinen gericht worden aan het binnenterrein. Voor de woningen komt een ruimte voor een bankje of een plantenpot. Deze strook kunnen bewoners zich eigen maken.Het pad wat naar de entrees loopt is collectief eigendom. Voor de helderheid van de overgangen van collectief naar openbaar gebied staat de haag in openbaar gebied. Er is ruimte voor bomen in de groenstrook tussen het collectieve voorgebied en het openbare trottoir. Aan de zijde van het binnenterrein komt een kleine privé buitenruimte die doormiddel van lage hagen wordt afgescheiden van het binnenterrein.

De positie van de setback van de woningen is nog verder te onderzoeken. Een mogelijke variant is de setback aan de zijde van het binnenterrein. De richting van de setback zal consequent doorgevoerd moeten worden bij alle nieuwbouw blokken gelegen aan het Laagveen.

Doorsnede G-G’ Laagveen

34

KCAP Architects&Planners

Overgang F Mosveen - BEBO’s Enkel een lage (gemetselde) afscheiding is niet voldoende

Een erfafscheiding doormiddel van volwaardige haag of verhoogd met een lage muur 35

KCAP Architects&Planners

Beresteinlaan: De lange lijnen Beresteinlaan De singel aan de Beresteinlaan geeft een groen/blauwe kwaliteit aan het profiel. Het lange appartementenblok met de portiekontsluiting heeft de secundaire entrees gelegen aan de straat. De smalle strook aan groen voor het gebouw dient als een groene omzooming.

Huidige situatie

36

KCAP Architects&Planners

Beresteinlaan Het huidige appartementenblok zal vervangen worden voor nieuwbouw appartementen. Dit wordt een galerij typologie met entrees aan de straat. Op de hoek van de Beresteinlaan en de Meppelweg komt een toren met maatschappelijk programma in de plint. Door zowel het programma als de woningen aan het maaiveld zal de reuring op de openbare ruimte vergroot worden.

Voorstel

37

KCAP Architects&Planners

Beresteinlaan: Overgang privé-openbaar Profiel Beresteinlaan Door de smallere overgangszone aan de Beresteinlaan in vergelijking met de Meppelweg is hier enkel een groene omzooming zonder privé ruimtes. In deze strook zal geen fietsparkeren worden opgelost. De groene omzooming zal worden onderbroken bij de entrees naar woningen.

Overgang E Mosveen - Beresteinlaan

Doorsnede C-C’

38

KCAP Architects&Planners

Renovatie portiekflats: Overgang privé-openbaar Profielen renovatie portiekflats Vergelijkbaar met de overgangen bij de Beresteinlaan hebben de gerenoveerde portiekflats ook een haag die om het gebouw heen staat. Tussen het trottoir en de straat komen groene stroken voor de bestaande bomen en waar mogelijk aangevuld met nieuwe.

Overgang G Mosveen - Portiekflats lang

39

Overgang H Mosveen - Portiekflats kort

KCAP Architects&Planners

2b. Beeldkwaliteit buitenruimtes aan de binnengebieden

Doorsteken Hoogveen Ambitie doorsteken Hoogveen De twee doorsteken bieden een verbinding tussen de tramhalte en het Mosveen. Verder zijn het de plekken met de meeste potentie om te vergroenen en bomen in de volle grond te plaatsen. De ambitie is om een landschappelijk sfeer te realiseren die enigszins aansluit op de inrichting van de binnentuinen. Het is echter van belang om de doorzichten open te houden, ook rekening houdend met de sociale veiligheid.

Overgang K Mosveen - EGW Hoogveen 42

KCAP Architects&Planners

43

KCAP Architects&Planners

Overgang openbare ruimte naar collectieve hoven Ambitie hoogteverschil openbaar en collectief De doorsteken zijn gelegen op maaiveld voor een goede voetgangerstoegankelijkheid. De binnentuinen en doorgangen moeten één uitstraling krijgen, waarbij er weinig onderscheid te maken is in ontwerp tussen binnentuin en openbare doorsteek, bijvoorbeeld door eenduidig toepassen van het glooiende maaiveld (zie doorsnede). Afscheiding tussen de ruimte moet hierin ondergeschikt zijn en zo zijn ontworpen dat er geen afbreuk wordt gedaan aan de groene invulling van de ruimtes. Het hoogteverschil moet landschappelijk opgevangen en mee-ontworpen worden. Een indicatief voorstel voor een landschappelijke oplossing van het hoogteverschil. Groen vanaf het parkeerdek wordt doorgetrokken richting de doorsteek.

+2,5 m

+2,5 m +1,5 m

+1,5 m +0,5 m 0,0 m Ventilatie

Ventilatie

-1,5 m

-1,8 m

1,8

Regels • Maximaal hoogteverschil tussen maaiveld en parkeerdek is 1,5 meter • Hekwerk wordt mee-ontworpen met architectuur • Afscheiding in de vorm van een diepe haag • Poort moet transparant zijn • Poort op maaiveld, maximaal 1,2m hoog • Hoogteverschil landschappelijk ingebed 44

KCAP Architects&Planners

2

18,5

2

1,8

Principeprofiel van een indicatief voorstel met zichtbaar het maximale hoogteverschil van 1,5 meter tussen maaiveld en de openbare ruimte

De overgang zijn landschappelijk ingericht en hebben zijn naast de trappen maximaal groen doormiddel van beplanting.

De overgangen zijn niet verhard en stenig ingericht. 45

KCAP Architects&Planners

Hoogveen blok: Groene collectieve binnenruimte Ambitie groen parkeerdekken De binnentuinen vormen een belangrijk onderdeel van het groene karakter van de wijk en vormen een belangrijke buitenruimte voor de omliggende woningen. Ze zorgen voor een prettig en gezonde buitenruimte voor de omwonenden. Ze versterken van het gemeenschapsgevoel binnen de bouwvelden. Er is ruimte voor plekken die aanleiding bieden voor ontmoeting in de vorm bijvoorbeeld speelplekken, een buurtkas of een moestuin. Het groene karakter van de huidige binnengebieden moet minimaal terugkomen in het nieuwe plan en waar het mogelijk is worden versterkt. De groene uitstraling zal passend moeten zijn bij de verdichtingslocatie en de huidige situatie. Om de kwaliteit en kwantiteit van het groen te borgen wordt er gebruik gemaakt van onder andere gemeentelijk beleid als het puntensysteem groen- en natuurinclusief bouwen en de nota stadsbomen. Uitgangspunt is het behouden van bestaande bomen, wanneer dit niet mogelijk is wordt er uit gegaan van verplanten. Wanneer verplanten onmogelijk is en kappen onvermijdelijk, dan is de afspraak om de bomen op een goede wijze te compenseren waarbij bomen in het plangebied terugkomen met de potentie om te groeien tot dezelfde orde van grootte. Mocht dit niet lukken is het Haagse bomenfonds een alternatief.

Regels • Van het oppervlak van de binnenterreinen is ca. 2/3 volwaardig groen ingericht. • Ter plaatse van een boom zal de gronddekking op het dek minimaal 1 meter moeten zijn. Bij het plaatsen van een boom in de parkeergarage zal er voldoende maat in een opening in het dek moeten zijn. • In de binnenhoven zullen naast kleinere boomsoorten ook een aantal grote bomen geplaatst moeten worden om te voorkomen dat alleen in de doorsteken grote bomen worden geplant. 46

KCAP Architects&Planners

Indicatie van de grondpakketten. Van 30 cm voor grassen en lage beplanting tot heuvels van 1 meter boven pilaren voor grote bomen.

Een halfverdiepte parkeergarage met het grondpakket voor een groen binnenterrein

Met volwaardig groen wordt bedoeld dat er naast grassen ook rijkere beplanting in de vorm van heesters, struiken en bomen in het binnenterrein komen.

De binnenterreinen kunnen niet overheersend verhard worden of een eenzijdigheid hebben aan type beplanting. 47

KCAP Architects&Planners

Hoogveen blok: Parkeerdek Ambitie parkeerdek Openingen in het parkeerdek zijn mogelijk om daglichttoetreding en natuurlijke ventilatie mogelijk te maken tussen de parkeerlaag en de collectieve binnentuin. Deze openingen zijn onderdeel van het tuinontwerp en kunnen worden aangewend om enkele bomen in de volle grond te planten. Het is echter wel van belang dat er geen afbreuk wordt gedaan aan het algehele beeld van een groene collectieve tuin. Auto’s zijn slechts beperkt zichtbaar.

De openingen zijn landschappelijk verwerkt. 48

KCAP Architects&Planners

Te grote openingen zorgen voor een minder groen parkeerdek

Indicatief voorstel voor volwaardig groen op het parkeerdek met enkele grote bomen. 49

KCAP Architects&Planners

Hoogveen blok: Overgang privé ruimte naar collectieve hoven De afscheidingen van de prive-ruimtes zullen mee ontworpen moeten worden. Net als bij de erfafscheidingen aan de zijde van de straten zal de afscheiding op de parkeerdekken ook door hagen worden vormgegeven. Dit zorgt voor uniformiteit in de oplossing doorheen het plan. Om onderhoud en kwaliteit te waarborgen zullen de hagen eigendom zijn van het collectief/toekomstige VVE. De maatvoering van de buitenruimtes zal dusdanig zijn dat er een afgewogen balans ontstaat tussen prive en collectief. Er zal een onderscheid zijn tussen buitenruimtes voor de stedelijke laag en de torens. De torens hebben geen uitkragende buitenruimtes. Passend bij het idioom van Zuid West staan de torens solitair in het groen. Principe buitenruimtes voor stedelijke laag

Regels • Erfafscheiding is een haag • Haag is maximaal 1,2 meter hoog • Torens hebben geen buitenruimte buiten de bebouwingscontour 50

KCAP Architects&Planners

Principe buitenruimtes bij torens

Mogelijk alternatief waarbij voldoende gronddekking voor beplanting en struiken tot de prive buitenruimte komt. Het hoogteverschil zal opgelost moeten worden in traptreden tussen prive en collectief.

Toren land als solitair object op het parkeerdek

Een prive terras met een groene erfafscheiding tussen prive gebied en het collectieve binnenterrein 51

Geen uitstekende buitenruimtes

Geen verharde afscheidingen KCAP Architects&Planners

Stempel 5: Relatie privé ruimtes en openbaar gebied De afscheiding tussen het parkeerdek en de openbare ruimte zal meegenomen moeten worden in het ontwerp. Dit dient een groene oplossing te zijn. Er zal voldoende maat en ruimte moeten blijven tussen de parkeerbak en de grondgebonden woningen. Het ontwerp voor de samenhang van het hoogteverschil, de erfafscheidingen en de voetpaden zullen een landschappelijke inpassing vereisen.

Overgang M Mosveen - EGW Hoogveen

52

KCAP Architects&Planners

53

KCAP Architects&Planners

Intermezzo Waarderen van modernistisch idioom

Intermezzo: Ritme, repetitie en plasticiteit Stedelijke laag algemeen De grondtoon in de naoorlogse woningbouw in Bouwlust en Vrederust wordt bepaald door de veelvuldig toegepaste typologie van de vierlaagse portiekflat. Op enkele plekken werden hier grondgebonden woningen en woontorens aan toegevoegd. Een opvallende parallel met een halve eeuw geleden is dat er toen ook werd gestreefd naar een maximale dichtheid tegen aanvaardbare kosten. Vier bouwlagen was het maximum dat zonder lift mocht worden gebouwd. En net als nu werd er gewerkt met gerationaliseerde bouwsystemen om de betaalbaarheid van de woningbouwproductie te garanderen. Deze sobere condities hebben geleid tot een architectuur die met beperkte middelen vormgeeft aan de woonblokken. Soms is het resultaat ronduit schraal, soms ook verrassend verfijnd.

Vier lagen en een basement Alle vierlaagse portiekflats zijn gebouwd op een half verdiept basement met bergingen. Het wonen op de begane grond is daardoor steevast iets verheven boven het maaiveld. De woningen op de eerste verdieping liggen daardoor ongeveer 1,5 meter boven het maaiveld. Kenmerkend voor Den Haag Zuidwest is ook dat er tussen de plint en de verdiepingen vaak een subtiel kleurverschil bestaat. Het geeft de blokken optisch een stevig fundament en ondersteunt samen met een gearticuleerde dakrand en de doorlopende betonbanden de horizontaliteit in de architectuur.

De hier volgende architectonische thema’s zijn bepalend voor het modernistische idioom dat karakteristiek is voor Bouwlust-Vrederust. In de nieuwe bebouwing wordt gevraagd een eigentijdse herinterpretatie van deze thema’s te geven.

Hoogveen en Mosveen Naast de overeenkomsten in de portiekflats van het Hoogveen blok en de Mosveen stempels zijn er zijn ook duidelijke verschillen. Mosveen kenmerkt zich door meer horizontale geleding in de gevel doormiddel van de borstweringen. In Hoogveen zijn de gevels meer gekenmerkt door bakstenen gevelvlakken waarbij de buitenruimtes en stijgpunten een onderbreking vormen.

Hoogveen blok. Gevelvlakken met grote raampartijen

Mosveen stempel. Sterke horizotale geleding in gevels.

56

KCAP Architects&Planners

Hoogveen 'superblok': Bestaande gevelcompositie voor nieuwbouw Ritmiek Hoogveen blok De bestaande portiekflats aan de Meppelweg en Hoogveen hebben een herkenbaar ritme in de gevel. Deze is in verticale zin in de stedelijke laag altijd hetzelfde en er wordt niet van afgeweken. De woning heeft altijd zijn buitenruimte gesitueerd aan het stijgpunt. Hierdoor ontstaat een helder en herkenbaar ritme verbeeld in het schema rechtsonder.

Ritmiek en diepte in de gevels bij de bestaande bebouwing

Aspecten van de bestaande bouw die dienen als richtinggevend architectonische elementen • Plint: Een kleurverschil en/of materiaalverschil • Dakrand: Een continue dakrand zorgt voor formele beëindiging en horizontale begeleiding van het blok • Heldere horizontale lijnen: Naast de plint en de dakrand zorgt ook de gevelritmiek voor horizontale geleding. De raampartijen in de gevelvlakken samen met de buitenruimtes in de zelfde lijn dragen hier aan bij. 57

De ritmiek in de gevel valt samen te vatten in het bovenstaande schema. KCAP Architects&Planners

Hoogveen 'superblok': Plasticiteit / diepte in gevels Plasticiteit Hoogveen blok Als onderbreking van de vlakke gevelvlakken zorgen de buitenruimtes en de stijgpunten voor plasticiteit in de gevel. Het terugleggen van gevels in de halfverdiepte balkons als de ligt terug gelegde transparante gevel bij het stijgpunt dragen hier aan bij.

Aspecten van de bestaande bouw die dienen als richtinggevend architectonische elementen • Halfverdiepte balkons: de huidige balkons zorgen voor plasticiteit in de gevels en passen bij het idioom van Zuid West • Plaatsing buitenruimtes: De buitenruimtes zijn geplaatst naast de stijgpunten en versterken daardoor de verticaliteit in de gevels. Ook zijn ze altijd onder elkaar gesitueerd wat zorgt voor een rustig beeld. • De stijgpunten worden begeleid met een verticaal element. Hierbij een bakstenen penanten. 58

KCAP Architects&Planners

De halfverdiepte balkons typerend voor Zuid West

De begeleding van de balkons bij de stijgpunten

Mosveen huidige stempel

Alzijdige portiekflats Vanuit origine zouden de lange portiekflats in Mosveen alzijdige blokken moeten worden. Daardoor hebben ze aan zowel de straatzijde als het binnenterrein entrees. De hoofdentrees zijn samen met de brievenbussen gesitueerd aan het binnenterrein. Dit wordt ook meegenomen in de vormgeving van het gebouw. De entrees aan het binnenterrein hebben een fraai teruggelegen stijgpunt en een luifel boven de entree. De entrees aan de straatzijde zijn echter wat kariger uitgevoerd. Enkel de eerste bouwlaag is teruggelegen en ook het ontbreken van een luifel zorgen ervoor dat deze entrees verstopt zijn in de gevel.

Entree aan de hofzijde 59

Buitenruimtes aan de straatzijde De buitenruimtes zijn geplaatst aan de straatzijde. Deze zorgen voor enige plasticiteit in de voor de rest vrij vlakke gevels. De positie van de buitenruimtes is niet ideaal als het gaat om zonlicht, ze zouden enkel in de vroege ochtend zonlicht krijgen. Ook voor de sociale controle is een gebrek aan buitenruimtes richting het binnenterrein een aandachtspunt wat beter zou kunnen.

Primaire entree Secundaire entree Balkon / buitenruimte

De grondgebonden woningen aan het Laagveen hebben een vergelijkbare oriëntatie met de tuinen(en bijbehorende schuttingen) aan de straatkant en de entrees aan het binnenterrein.

Entree aan de straatfzijde

Huidige opzet van de stempels KCAP Architects&Planners

Mosveen huidige stempel Ritmiek Mosveen De bestaande portiekflats in de stempels van Mosveen hebben net als bij het Hoogveen blok een ritmiek in hun buitenruimtes en raampartijen die in de verticaliteit niet verschillen van elkaar. Ook zijn hier de balkons dichtbij elkaar geplaatst wat zorgt voor een gespiegeld herhalend gevelbeeld. In tegenstelling tot Hoogveen zijn de buitenruimtes niet geplaatst naast het stijgpunt. Deze zitten aan de andere zijde van het volume. Dit zorgt voor een minder sterk verticaal element in de gevel en ook minder plasticiteit.

In vergelijking met de gevelvlakken bij het Hoogveen blok hebben ze een meer horizontale begeleiding van de gevel. Dit komt dus onder andere door het gebrek aan buitenruimtes en entrees gelegen in het zelfde gevelvlak maar ook door het verschil in de raampartijen. Hier is het geen continue bakstenen gevel maar vormen onder andere de borstweringen in afwijkende materialisatie voor een meer horizontaal beeld.

Huidige situatie: buitenruimtes aan straatzijde (schaduwzijde) en secundaire entree in plint 60

KCAP Architects&Planners

Gevelritmiek aan zijde buitenruimtes

Aspecten van de bestaande bouw die dienen als richtinggevend architectonische elementen • Plint: Een kleurverschil en/of materiaalverschil • Dakrand: Een continue dakrand zorgt voor formele beëindiging en horizontale begeleiding van het blok, bij een teruglegging van de gevel zal de dakrand dit ook doen • De horizontale begeleiding van de woonlagen als de materialisatie van de borstwering zorgen voor sterke horizontaliteit in de gevel.

• •

Heldere afleesbaarheid van de entrees, de plasticiteit in de entrees en bovengelegen stijgpunten zorgt voor een opvallende onderbreking van de gevel. Luifels boven de hoofdentrees van de bebouwing zorgen voor de aandacht die het verdient.

Gevelritmiek aan zijde entrees

Huidige situatie: hoofdentrees lange flats aan binnenzijde hof en geen buitenruimtes op de zon 61

KCAP Architects&Planners

Mosveen, horizontale en verticale begeleiding Geleding gevels De gevels in Mosveen zijn sterker begeleid in de horizontaliteit. Aan de zijde van de buitenruimtes is dit vooral erg sterk doordat er of geen entrees zijn bij de korte flats of entrees die verstopt liggen. De afleesbare vloeren en balustrades zijn de sterke elementen in de horizontaliteit. De bakstenen penanten naast de balkonnen zorgen voor een van de weinige verticale elementen in de gevels.

Horizontaliteit

Aspecten van de bestaande bouw die dienen als richtinggevend architectonische elementen • Horizontaliteit in de afleesbare vloeren, balustrades en hekwerken van de buitenruimtes • Verticaliteit in begeleiding van de buitenruimtes doormiddel van bakstenen penanten 62

KCAP Architects&Planners

Verticaal

Mosveen; terugbrengen historische pui Originele pui Voor de renovatie waren de pui in de portiekflats rijker in de vormgeving. Ze gaven meer plasticiteit aan de gevel door middel van een grotere diepte in de kozijnen maar ook het patroon gaf een rijker beeld. Ook de symmetrie in de pui zorgde voor een helder herhalend patroon. Dit is na de renovatie versimpeld waardoor de gevel die in het algemeen al erg vlak is nog vlakker is geworden. Zonwering Een groot voordeel aan de raampartijen in Mosveen is het grote oppervlak ervan. Dit zorgt voor goed verlichte woonruimtes. Echter is het aannemelijk dat de bewoners behoefte hebben aan enige vorm van zonwering. Een zonwering zal door een architect mee worden ontworpen maar niet standaard worden uitgevoerd.

RENOVATIE 6 PORTIEKFLATS DE VENEN, DEN HAAG ZUIDWEST Huidige iovsituatie WOM Den Haag Zuidwest

Aspecten van de bestaande bouw die dienen als richtinggevend architectonische elementen • Te onderzoeken of originele pui indeling mogelijk weer terug te brengen is. 63

Originele puien

Foto met de originele puien voor de renovatie KCAP Architects&Planners 02-06-2020

Hoogbouw Hoogbouw In het plangebied zelf staat nog geen hoogbouw. Kijkend naar de nabije omgeving in Bouwlust en Vrederust zijn wel meerdere torens waar naar gekeken is. De toren op het kruispunt van de Hengelolaan en de Vrederustlaan is het meest rijk en toepasbaar als referentie voor de nieuwbouw. Een toren die langs de lange lijnen is gepositioneerd in lijn met de toekomstige torens in het plangebied. Hier kunnen we aspecten toepassen in zowel de hoogteaccenten als de stedelijke laag. Het is hoogbouw die het best past bij het idioom van Zuid West. Een sterke ritmering, helder afleesbare woninglagen, een integraal opgeloste galerij en rustige maar sterke materialisatie.

De torens aan de Meppelweg zijn qua gevels aangepast tijdens de renovatie waardoor onder andere de leesbaarheid van woonlagen is verdwenen. De buitenruimtes zijn gekoppeld aan elkaar waardoor er grotere en bredere balkons mogelijk zijn gemaakt. De torens aan de Lozerlaan hebben een corridor ontsluiting en hebben aan beide zijden buitenruimtes. Dit zijn erg ruime halfverdiepte balkons die de uitstraling hebben van een galerij. Ook wordt hier gebruikt gemaakt van het aan elkaar koppelen van de balkons, dit zorgt voor een rustiger gevelbeeld.

Meppelweg

Hengelolaan / Vrederustlaan

64

KCAP Architects&Planners

Lozerlaan

Hengelolaan / Vrederustlaan

Aspecten van de bestaande bouw die dienen als richtinggevend architectonische elementen • Buitenruimtes altijd onder elkaar positioneren, zorgt voor een sterk verticaal element • Heldere horizontale ritmiek door positioneren buitenruimtes, raampartijen en stijgpunten onder elkaar • Afleesbare woonlagen • Koppelen van buitenruimtes zorgt voor een mogelijk ruimere buitenruimte • Afleesbare (hogere) dakrand

De torens aan de Meppelweg hebben uitstekende balkons die gekoppeld zijn.

65

De torens langs de Lozenlaan hebben buitenruimtes die ogen als galerijen, het zijn echter half verdiepte balkons. De middelste balkons zijn gekoppeld aan elkaar

De toren op het kruispunt op Hengelolaan en Vrederustlaan heeft een sterke horizontale begeleiding door de belijning per woonlaag. Ook de beindiging van de toren door de dakrand en hogere bovenste verdieping is erg passend bij Den Haag Zuid West. KCAP Architects&Planners

2c. Beeldkwaliteit gevel en architectonische elementen

Torens buitenruimtes Buitenruimtes Buitenruimtes in Zuidwest vormen een belangrijk onderdeel van de plasticiteit van de bebouwing. Dit zal bij de torens van groot belang zijn in de uitstraling. Daarom zijn de buitenruimtes bij de torens altijd halfverdiept. Dit zorgt voor plasticiteit door de terugliggende gevel en tegelijkertijd uitstekende balkons. Volledig uitstekende balkons komen amper voor in Zuid West en gevel een beeld die niet past binnen de wijk.

Regels buitenruimtes torens • Buitenruimtes zijn altijd half verdiept aan de buitenzijde van het bouwblok, aan de binnenzijde mogen ze volledig uitsteken • Buitenruimtes zijn minimaal 1 meter terugliggend van het gevelvlak • Buitenruimtes zijn boven elkaar gepositioneerd • Buitenruimtes worden bij elkaar gepositioneerd 68

KCAP Architects&Planners

De buitenruimtes van woningen op dezelfde woonlaag zijn naast elkaar gepositioneerd.

Het aan elkaar koppelen van buitenruimtes is een mogelijkheid om het oppervlak ervan te kunnen vergroten.

Torens beëindiging Beëindiging bovenste laag torens De torens krijgen een beëindiging. Deze beëindiging is ingetogen en abstract en passend bij het modernistisch idioom in Zuidwest. Dit betekent dus dat de beëindiging niet op te vatten is als een 'kroon' op de toren. Setbacks in de kroon zijn niet toegestaan. In de beëindiging moeten installaties en liftkamers worden weggewerkt. Niet zo..

Uitkragende of opstaande dakranden

78 doorlopende gevel/hoogte

afwijkende hoogte

Regels beëindiging torens Af te lezen extra hoge bovenste verdieping mogelijk door middel van: • Doorlopende gevel • Afwijken hoogte bovenste verdieping • Afleesbare dakrand 69

afleesbare dakrand

De beëindiging mag niet in de vorm van een kroon KCAP Architects&Planners

A c

Stedelijke laag Hoogveen blok Opbouw stedelijke laag De stedelijke laag zal nog meer dan de torens moeten tonen hoe de opbouw refereert aan de huidige bebouwing. Dit moet zich uiten in de ritmering van de gevel en daardoor de achterliggende woningplattegronden. De onder elkaar gepositioneerde buitenruimtes en pui per woonlaag zorgen voor leesbare ritmering. Ook dienen de woningen gespiegeld naast elkaar worden gepositioneerd waardoor buitenruimtes naast elkaar komen te liggen. Een andere belangrijk onderdeel van de te ontwerpen bebouwing is de opbouw van de verticale lagen als de plint, het middendeel en de dakrand.

De Plint De onderste laag, de ‘plint’ heeft meerdere rollen: • Ze is onderdeel van de gevelcompositie en geeft de bebouwing een stevige stedelijke basis. • De plint zorgt voor een krachtig perspectief in de straten en overstijgt daarmee de schaal van het individuele bouwblok. • De plint biedt naast woningen ruimte aan entreepartijen, woon-werk units en collectieve ruimtes. • De plint biedt ruimte om vorm te geven aan een passende distantie tussen de openbare ruimte en de private woonvertrekken.

1. eenheid in het gevelvlak op blokschaal

2. horizontale continuiteit domineert de gevels

Deze uitgangspunten zorgen voor ontwerpen die passen bij Den Haag Zuidwest en voorkomen anoniemere architectonische uitwerkingen. De gevelcompositie bespeelt meerdere schaalniveaus. Zowel de schaal van het blok, de schaal van de straat als de schaal van de woningen komt in de gevelcompositie tot uitdrukking. De gevels krijgen daartoe een ritmische opbouw waarin horizontale continuïteit dominant is. Verticale elementen zorgen voor verfijning en ritme. Dit kunnen gestapelde erkers zijn, trappenhuizen of grote verticale omlijste vensters bij bijzondere woningtypes. Hiermee wordt op terloopse wijze aangesloten op de kenmerkende gevelordening van veel bestaande bebouwing én vormgegeven aan een levendig perspectief in de straten.

3. verticale elementen articuleren de woningen en zorgen voor ritme en verfijning

RITME

REPETITIE

DAKRAND

MIDDENDEEL

PLINT

Niet zo... 70

KCAP Architects&Planners

maar zo

Ritmering in de gevels Gevelelementen als vensteropeningen, buitenruimtes, penanten, etc. vormen regelmatige ritmes in horizontale richting en worden herhaald in verticale richting. Deze zal moeten refereren naar het ritme van de bestaande bebouwing beschreven in het intermezzo.

Regels gevelindeling • Plint is transparant • Plint is afleesbaar anders dan de andere woonlagen • Buitenruimtes zijn boven elkaar gepositioneerd • Buitenruimtes zijn gespiegeld naast elkaar geplaatst • Heldere doorlopende lijnen in het gebruikte gevelmateriaal, zowel horizontaal als verticaal • Helder afleesbare dakrand 71

KCAP Architects&Planners

Buitenruimte bij stedelijke laag nieuwbouw Buitenruimtes moeten onderdeel zijn van de architectonische compositie van het gebouw. Ze vormen een integraal onderdeel van de ritmische gevelcompositie. Net als bij de modernistische bebouwing in de omgeving, liggen de buitenruimtes aan de straatzijde altijd in ieder geval deels binnen en deels buiten het gevelvlak. Rond de binnenterreinen kunnen buitenruimtes volledig buiten het gevelvlak liggen. Gezien de zichtbaarheid vanuit de openbare ruimte dienen de onderzijden van balkons zorgvuldig afgewerkt te worden. Afhankelijk van de keuze voor de positionering van de buitenruimtes zal de gevel nog steeds de indruk moeten maken als voorzijde aan de straat. Galerijen van de woningen in de stedelijke laag kunnen zowel aan de straatzijde als aan de binnenzijde richting het binnenhof worden georiënteerd. Aan de Meppelweg en Beresteinlaan kunnen geen buitenruimtes worden geplaatst.

Regels • De galerij aan de openbare ruimte moet verwerkt worden in het ritme van de gevel. • De materialialisering van de gevel mag niet onderbroken worden door de galerijen • Buitenruimtes zijn altijd half verdiept aan de buitenzijde, aan de binnenzijde mogen ze volledig uitsteken. 72

KCAP Architects&Planners

niet zo..

De gevels van de toren aan de Hengelolaan hebben een alzijdige indruk ondanks de galerij typologie.

maar zo..

De woningen boven de actieve plint worden ontsloten door een galerij aan de straatzijde. Deze is zo geintegreerd in de gevel dat het geen afbreuk doet aan de levendige gevel.

Galerij aan de binnenzijde

Galerij aan de straatzijde 73

Voorbeeld gevelritmiek bij galerij aan de binnenzijde

Voorbeeld gevelritmiek bij galerij aan de straatzijde KCAP Architects&Planners

Galerijen Positie galerijen Een eis is om niet enkel galerijen te hebben gericht op het binnenhof, er zal gestreefd moeten worden naar een afwisselend beeld in het hof. Wat zich naar twee kanten uit. Enkel galerijen naar binnen of buiten is geen mogelijke oplossing. Dit zal er voor zorgen dat er buitenruimtes in de vorm van balkons gericht zijn op de binnentuin. Dit versterkt de sociale controle in het binnenterrein.

Niet alle galerijen richting een zelfde zijde

Regels • De galerijen mogen niet allemaal in de zelfde oriëntatie worden geplaatst (allen naar binnenzijde of buitenzijde • Binnen zelfde gevelzijde binnen in het ensemble moeten galerijen afgewisseld worden van richting • Galerij gaat over de gehele richting van het bouwblok 74

KCAP Architects&Planners

Maar een afwisseling aan buitenruimtes. Bovenstaand schema is een mogelijke variant.

Leefgalerijen Leefgalerij Wanneer de galerij is georiënteerd richting de binnentuin is het mogelijk om de balkons ook te positioneren richting de binnentuin. Dit kan door het toepassen van leefgalerijen. Hier kan een tafel of stoelen buiten gezet worden als het mooi weer is. Het is een informele ruimte, waar je elkaar kunt tegenkomen en waar je de ruimte hebt. Het zorgt voor een minder anonieme verkeersruimte dan de normale galerij en een verzachting in de overgang van privé naar collectieve ruimte. De leefgalerij is op verschillende manieren mogelijk, zoals enkele voorbeelden hiernaast.

Mogelijke leefgalerijen

Leefgalerij

De leefgalerij kan ook ingezet worden voor de vergroening van het plan waarbij verticaal groen een aanvulling is op het groen.

Leefkwaliteit bij voordeur

Halfverdiepte leefgalerij

Mensen kunnen de plek voor de deur inrichten naar eigen wens waardoor de overgang naar het privé gebied wordt verzacht. 75

KCAP Architects&Planners

Entrees voor nieuwbouw Entrees voor de stedelijke laag en de torens De entrees moeten uitnodigend, open en transparant zijn. Ze bieden een doorkijk verder naar het collectieve hof en zijn dus zowel visueel als functioneel een verbinding tussen de openbare ruimte en het collectieve gebied. De positionering van postbussen, oplaadpunten voor scootmobielen en andere voorzieningen zijn zorgvuldig geïntegreerd. • •

Bij de hoogbouw is het de ambitie dat de entree breder en hoger is in vergelijking met de stedelijke laag. Bij de torens is het de ambitie dat de entree twee en een halve verdiepingslagen hoog (oftewel 7,5 meter) wordt, passend bij de schaal van de toren. De entrees voor de woningen zijn altijd gelegen aan de Meppelweg. De entrees voor de voorzieningen kunnen ook de hoek om gaan.

Stijgpunten Stijgpunten die in het gevelvlak liggen dragen bij aan een expressief verticaal gevelritme en refereren aan de bestaande portiekflats.

Regels • Entrees zijn ruim en transparant, voor de stedelijke laag moet er zicht zijn naar het binnenterrein • Entree zone moet duidelijk herkenbaar en uitnodigend zijn • Entrees hebben een overdekte plek in de vorm van een terugliggende entree of luifel boven de entree • Entrees worden geplaatst aan de straatzijdes, niet aan de doorsteken 76

KCAP Architects&Planners

Een terugliggende entree met hoge transparantie

De entree past in de ritmiek van de rest van het gebouw

De luifel naast herkenbaarheid van de entree ook voor een beter leefklimaat ivm wind.

Voorbeeld van een entree van een toren 77

Voorbeeld van een entree van een stedelijke laag KCAP Architects&Planners

Entree parkeergarage en fietsenstalling Ambitie entree parkeergarages De entrees van de parkeergarages zijn geïntegreerd in de architectuur van het gebouw en zullen niet worden geplaatst in de openingen tussen gebouwen. Installaties in de vorm van kaartlezers, signalisatie en dergelijke bevinden zich achter de rooilijn.

geplaatst worden dat ze onderdeel zijn van de architectonische compositie en dat ze niet hinderlijkP zijnP in Phet straatbeeld. Dit moet in relatie tot het inrichtingsplan van de openbare ruimte worden bezien. Technische en logistieke ruimtes in de plint In het algemeen geldt dat gesloten gevels, in het bijzonder in de plint, geminimaliseerd moeten worden. Het is echter onvermijdelijk dat sommige technische en logistieke ruimtes, bijvoorbeeld ten behoeve van afvalinzameling, aan de gevel raken. Deze ruimtes moeten zo geplaatst worden dat ze onderdeel zijn van de architectonische compositie en dat ze niet hinderlijk zijn in het straatbeeld. Dit moet in relatie tot het inrichtingsplan van de openbare ruimte worden bezien.

P

Regels • Entree voor parkeergarage in volume bebouwing oplossen.

Parkeergaragetoegang subtiel geïntegreerd in het gevelontwerp 78

KCAP Architects&Planners

Technische ruimtes ruimtes onderdeel vanonderdeel architectonische compositie Technische van architec-

tonische compositie

75

Fietsparkeren Nieuwbouw: collectieve fietsenstalling De fietsenstalling is opgelost in de parkeergarage. De entree naar de fietsenstalling is gesitueerd op een goed bereikbare en prominente plaats. De entree moet hoogwaardig worden afgewerkt en bij voorkeur aansluiten op de entreehal en het afwerkingsniveau daarvan. Ook de verlichting - voor zover zichtbaar vanaf de straat vraagt om aandacht. Voorzieningen in de garage zoals oplaadpunten en afval worden gesitueerd aan een toegankelijk plek in de garage. De locatie van de fietsenstalling zorgt ervoor dat de gebruikers eerder de fiets zullen pakken dan de auto.

Algemeen bezoekers fietsparkeren Voor de bezoekers zal het fietsparkeren opgelost worden in de buitenlucht en niet in de garages. Uitgangspunt voor het oplossen van bezoekers fiets parkeren is op eigen terrein. Waar dit redelijkerwijs niet past is er overloop mogelijk in de verharde ruimtes tussen de parkeerplekken. Groen of parkeerplekken opofferen voor fiets parkeren kan alleen wanneer er nog steeds wordt voldaan aan beleid. Ruimte voor bezoekers fiets parkeren gaat niet ten koste van bestaande bomen of ruimte voor de voetganger.

Fietsenstalling bij renovatie In de portiekflats in het Mosveen zal er ruimte zijn voor fietsenstalling in de halfverdiepte kelder. Voor de pilot blokken (stempel 2 en 3) is deze toegankelijk doormiddel van flauwe hellingen in de openbare ruimte. Deze dienen om bewoners te motiveren om makkelijk de fiets te pakken.

Een fietsenstalling die met aandacht is ontworpen voorkomt wildparkeren in de openbare ruimte 79

Helling voor fietsers richting (half) verdiepte fietsenstalling. KCAP Architects&Planners

Kopgevels voor nieuwbouw Kopgevels van galerijen Galerijen vormen een integraal onderdeel van de architectonische compositie van het gebouw. De beëindiging van galerijen ter plaatse van open hoeken vraagt om extra aandacht. De buitengevel krijgt hier de overhand boven de galerij. Verder dient een gevel niet de uitstraling te krijgen van een blinde gevel. Op de kopgevels moeten er ook raampartijen komen om ogen op de doorsteken te krijgen.

Galerij loopt niet door tot aan de straat, ...

Regels • Geen galerij die doorloopt tot aan de straat • Buitengevel om stijgpunten en galerij heen 'vouwen' 80

KCAP Architects&Planners

...maar de buitengevel 'vouwt' rond de galerij.

De galerij loopt niet door tot het eind. Hierdoor is de galerij integraal opgelost.

Geen blinde gevels of galerijen die doorlopen tot en met de hoekoplossing 81

KCAP Architects&Planners

Renovatie van portiekflats Mosveen Voorstel transformatie Mosveen stempels Zoals in het intermezzo al benoemd hebben de huidige stempels een aantal eigenaardigheden in zich. Het voorstel is om bij de renovatie dit aan te pakken. De ambitie is om bij renovatie de hoofdentrees aan de lange portiekflats te spiegelen naar de straatzijde (voorzijde). De buitenruimtes kunnen dan verplaatst worden naar het binnenterrein. De haalbaarheid hiervan moet worden onderzocht. Bij sloop en nieuwbouw van de grondgebonden woningen aan het Laagveen zal ook de oriëntatie en de positie van de entrees gespiegeld moeten worden. Hierdoor worden achterkanten aan de straatkant vermeden.

Regels • Behoud uitstekende balkons straatzijde in vorm van Frans balkon. • Buitenruimtes zijn half verdiept, minimaal 1 meter naar binnen. • Buitenruimtes plaatsen naast stijgpunt. 82

KCAP Architects&Planners

Primaire entree Secundaire entree Balkon / buitenruimte

De spiegeling van de buitenruimtes naar een oriëntatie op het binnenterrein. 83

Bij het verplaatsen van de half verdiepte balkons zal de kwaliteit van de hekwerken inclusief licht uitstekende vloer behouden blijven.

De buitenruimtes worden geplaatst naast het steigpunt en versterkt de verticaliteit.

Het gebruik van franse balkons zorgt voor plasticiteit in de gevel

Buitenruimes geven diepte aan een anders vrij vlakke gevel KCAP Architects&Planners

3. Materialen, kleuren en details

06. Materialen, kleuren & details Materialisatie

06. Materialen, kleuren & details Hoogwaardige materialisering Hoogwaardige materialisering

De gekozen gekozenmaterialen materialenmoeten moetenmooi mooikunnen kunnenverouderen verouderen De en aansluitingen moeten zorgvuldig worden en aansluitingen moeten zorgvuldig worden gedetailleerd. gedetailleerd. Vervuiling mag geen storende lekstrepen Vervuiling mag geen storende lekstrepen veroorzaken en veroorzaken en verkleuringen moeten gelijkmatig over Hoogwaardige materialisering verkleuringen moeten gelijkmatig over het gehele gevelhet gehele gevelvlak optreden. De gekozen materialen moeten mooi kunnen verouderen vlak optreden. en aansluitingen moeten Materialen & kleuren zorgvuldig worden gedetailleerd. Vervuiling mag&geen lekstrepen veroorzaken en Volle baksteen iskleuren hetstorende toe te passen hoofdmateriaal voor Materialen de nieuwbouw. Dit te kan eventueel aangevuld worden met verkleuringen moeten gelijkmatig over het gehele gevelBaksteen is het toe passen hoofdmateriaal. Dit kan andere voor de modernistische architectuur typische vlak optreden. aangevuld worden met andere voor de modernistische materialen als beton, hout en natuursteen. architectuur typische materialen als beton, hout, natuurMaterialen &kleurenpallet kleuren steen geglazuurde baksteen. Het teen kiezen sluit aan bij de bestaande Baksteen is het toe te passen hoofdmateriaal. Het te kiezen kleurenpallet sluit aan bij dedat bestaande bebouwing in Zuidwest.

Dat wil zeggen erDit bij kan aangevuld worden met andere voor de modernistische metselwerk geen oververzadigde kleuren en donkere bebouwing in Dreven. Dat wil zeggen dat er bij metselvoegen zijn toegestaan enkleuren dat ook matehout, van architectuur typische materialen als beton, natuurwerk geen oververzadigde ende donkere voegen gemêleerdheid beperkt moet blijven. Het kleurenpallet steen en geglazuurde baksteen. zijn toegestaan en dat ook de mate van gemêleerdheid voortemetselwerk bestaat een diede gaat van Het kiezen sluitrange aan bij beperkt moet kleurenpallet blijven. Het kleurenpallet voorbestaande metselwerk zachtgeel tot gedekt roodbruine of lichtbruine tinten. bebouwing in Dreven. Dat baksteen wil zeggendie datiser bij metselsluit aan op de geelbruine toegepast in de De plinten mogen verschillen met het middendeel. Ze werk geen oververzadigde kleuren en donkere voegen bestaande gebouwen. mogen grotere oppervlakten aan glas bevatten of een zijn toegestaan en datdat ook de mate vanisgemêleerdheid Voor de plinten geldt deze grotendeels wit van andere kleur baksteen toepassen. Dit zowel bij kleur de beperkt moet blijven. kleurenpallet voor stedelijke laag als bij Het deaan torens. is.

Voor de borstwering de onderzijde is metselwerk een gedekte sluit aan op de geelbruine baksteen die is toegepast in de rood-roodbruine steen verplicht; bij overige functies kan Het andere verrijken van de gevels door het combineren van het bestaande gebouwen. één afwijkende kleur/materiaal worden gekozen. hoofdmateriaal met ondersteunende materialen Voor de plinten geldt dat deze grotendeels wit van passend kleur Hiermee wordt teruggegrepen op de oorspronkelijke bij de modernistische architectuur is zeer gewenst. In is. Voor de borstwering aan de onderzijde is een gedekte kleuren in de plintenzijn van Dreven. gevels en daken ook aanvulling daarop begroeide rood-roodbruine steen verplicht; bij overige kan denkbaar als deze groenvoorzieningen eenfuncties integraal één andere afwijkende kleur/materiaal worden gekozen. Ten opzichte van de van plintde vertonen de gevels van de onderdeel vormen architectuur. Hiermee teruggegrepen op de kleurverschil. oorspronkelijke stedelijkewordt laag en torens een subtiel kleuren in debouwen plinten voort van Dreven. Deze gevels op het palet van keramische baksteen, beton en glas als hoofdmateriaal in wit-grijsTen opzichte vanen dezijn plint vertonen de gevels van de oker-rood-bruin een waarachtige vertaling van de stedelijke laag enexpressie. torens een subtiel kleurverschil.