RIS313365 Bijlage 1

Woonvisie Den Haag 2022

Inhoudsopgave Inleiding5

Deel I: Woonvisie

8

1. Visie

9

2. Sociaal-Inclusieve stad

13

3. Aantrekkelijke en gastvrije woonstad

17

4. Toekomst­bestendige Woningvoorraad­­­­­­­­­­

23

Bijlagen27

Deel II: Woonagenda

42

Voorwoord

43

1. Grote druk op de Haagse woningmarkt

45

2. Maatregelen middensegment

53

3. Maatregelen goedkoop segment

57

4. Leefbaarheid in de wijken

63

5. Doelgroepen

69

5.1 Onmisbare beroepsgroepen

69

5.2 Zorgdoelgroepen

69

5.3 Groepswonen

70

5.4 Spoedzoekers

70

5.5 Woonwagenbewoners

71

5.6 Studenten

71

5.7 Arbeidsmigranten

71

6. Conclusie & vervolg

73

Bronnen75 Begrippenlijst76

Deel III: Nota voorraadbeleid

78

Inleiding79 Leeswijzer80 1. Kamerbewoning

83

2. Toeristische verhuur van woonruimte

91

2.1.1 Toelichting voorwaarden vakantieverhuur

95

2.1.2 Toelichting voorwaarden en weigeringsgronden ontheffing voor een pied-à-terre

98

2.1.3 Toelichting voorwaarden beperkte vrijstelling ten behoeve van Bed & Breakfast

100

2.1.4 Toelichting beleid short stay

101

3. Woningonttrekking

105

4. Bouwkundig splitsen

109

5. Kadastraal splitsen

113

6. Samenvoegen van woningen

115

7. Opkoopbescherming voor bestaande koopwoningen

117

8. Uitvoering

127

2 Woonvisie Den Haag 2022

Bijlage 1: Schaarste aan woonruimte in Den Haag

128

1. Inleiding

129

2. Schaarste op de Haagse woningmarkt

131

2.1 Inleiding

131

2.2 Krapte op de Haagse (regionale) woningmarkt en woningtekort

131

2.3 De bestaande Haagse woningvoorraad en huishoudensontwikkeling

135

2.4 Woningvoorraad en huishoudens naar inkomensklassen

137

2.5 (Verwachte) vraag en aanbod in alle prijssegmenten niet in balans 

137

2.6 Conclusie

141

3. De onevenwichtige en onevenredige effecten van schaarste

143

3.1 Inleiding

143

3.2 Het ontstaan van onevenwichtige en onevenredige effecten van schaarste

143

3.3 De onevenredige en ovenwichtige effecten van schaarste in de sociale huursector (corporatiewoningen) 

145

3.4 De onevenredige en ovenwichtige effecten van schaarste in de vrije huursector

145

3.5 De onevenredige en ovenwichtige effecten van schaarste in de koopsector

147

3.6 De onevenredige en onevenwichtige effecten van schaarste werken door in de hele woningvoorraad in alle prijssegmenten

148

3.7 Conclusie

151

4. Het bestrijden van onevenwichtige en onevenredige effecten van schaarste door middel van een vergunningplicht

153

4.1 Inleiding

153

4.2 Woningomzetting

153

4.3 Woningonttrekking

154

4.4 Woningvorming

155

4.5 Conclusie

155

5. Conclusie

157

Bijlage 2 

160

Bronnen

165

Woonvisie Den Haag 2022 3

4 Woonvisie Den Haag 2022

Inleiding Deze Woonvisie is een technische verlenging en een bundeling van eerder vastgelegd beleid op het gebied van Wonen en bestaat uit de Woonvisie (RIS296833), Woonagenda 2020-2023 (RIS305711) en de Nota voorraadbeleid Den Haag 2021 (RIS311091). In deze documenten zijn de noodzakelijke ontwikkelingen op het terrein van het wonen geschetst voor de middellange termijn, inclusief de maatregelen die genomen moeten worden in verband met de steeds toenemende druk op de woningmarkt. Deze woonvisie en technische verlenging is enkel om te kunnen voldoen aan de wettelijke voorschriften. Op grond van de Woningwet (artikel 42) en een wetswijziging (voorgesteld artikel 6, vierde lid) van de Huisvestingswet 2014 is het noodzakelijk dat er een door de gemeenteraad vastgestelde woonvisie ligt met een maximale duur van vijf jaar met daarin een onderbouwing van de voor­genomen maatregelen in het kader van het tegengaan van schaarste. In deze technische verlening is uitsluitend de bestaande inhoud in lijn gebracht met actuele beleidskeuzes, zijn cijfers en bedragen geactualiseerd en is een bestaande bijlage, namelijk bijlage 1 'schaarste aan woonruimte in Den Haag' bij deel III volledig geactualiseerd. Deze woonvisie betreft een technische tijdelijke oplossing om te kunnen voldoen aan het wettelijke kader.

Uiteindelijk is er behoefte aan een nieuwe woonvisie waarin mogelijk nieuwe of andere maatregelen zijn opgenomen om de uitdagingen op de woningmarkt aan te kunnen pakken, waarin alle wensen uit het coalitieakkoord zijn opgenomen én die is afgestemd met onze samenwerkingspartners en andere (gemeentelijke) visies. Om dit goed te kunnen doen hebben we voldoende tijd nodig. Gedegen beleid maken met draagvlak en participatie van onze partners in de stad kost immers tijd. Tegelijkertijd is de noodzaak voor een nieuwe inhoudelijke woonvisie hoog en vragen de huidige woningmarktomstandigheden om een stevige visie met bijpassend maatregelenpakket. Juist de technische tijdelijke verlenging biedt ons de kans om een start te maken met een nieuwe woonvisie die aan deze behoeften voldoet. In het najaar van 2022 en begin 2023 wordt een intensief traject opgestart waarbij de wensen en speerpunten worden opgehaald bij professionele partijen en instellingen, zoals woningcorporaties, zorginstellingen en belangenorganisaties. Dit zal plaatsvinden in de vorm van bijvoorbeeld woontafels, werksessies en stadsgesprekken over diverse woon- gerelateerde onderwerpen. Ook zal er ruimte zijn om bewoners te betrekken bij de nieuwe woonvisie. De input die door professionals en bewoners wordt geleverd, vormt een belangrijke onderlegger voor de nieuwe woonvisie.

De nieuwe woonvisie zal naar verwachting in het najaar van 2023 aan de raad worden aangeboden.

Woonvisie Den Haag 2022 5

Leeswijzer Deze woonvisie bestaat uit drie delen. Deel I betreft het visie gedeelte uitgesplitst naar de sociaalinclusievestad, de aantrekkelijke en gastvrije woonstad en de toekomstbestendige woningvoorraad. Deel II betreft de woonagenda waarbij er verschillende maatregelen en instrumenten worden beschreven, uitgesplitst naar middensegment, goedkoop segment, leefbaarheid en doelgroepen. Het laatste deel, deel III, bestaat uit de Nota voorraadbeleid, waarin inhoudelijk wordt ingegaan op de noodzaak tot het nemen van specifieke maatregelen gericht op de bestaande Haagse woningvoorraad, op het gebied van kamerbewoning, toeristische verhuur, bouwkundig splitsen, woningonttrekking, het opkopen van betaalbare koopwoningen ten behoeve van verhuur en andere onderwerpen. Elk deel heeft eigen bijlagen. Tot slot worden in de visie diverse prijsgrenzen genoemd met prijspeilen. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de diverse segmenten met bijbehorende prijspeilen in de periode 2020-2022.

Liberalisatiegrens Midden (tussen) huur (nieuwbouw) Middenhuur (nieuwbouw) Goedkope koop Middeldure koop Dure koop

Prijspeil 2020 € 737,14 € 880,00

Prijspeil 2021 € 752,33 € 912,37

Prijspeil 2022 € 763,47 € 946,26

€ 985,00

€ 1.021,24

€ 1.059,17

€ 198.500 € 310.000 vanaf € 310.000

€ 203.000 € 325.000 vanaf € 325.000

€ 206.000 € 355.000 vanaf € 355.000

6 Woonvisie Den Haag 2022

Rekenmethode Conform rijk CPI alle huishoudens volgens de ‘jaar-op-jaar­­­­­­­ methode’, reeks 2020=100 + 1% CPI alle huishoudens volgens de ‘jaar-op-jaar­ methode’, reeks 2020=100 + 1% Bestuurlijke tafel Wonen Bestuurlijke Tafel Wonen, NHG grens Bestuurlijke Tafel Wonen, NHG grens

Woonvisie Den Haag 2022 7

Deel I: Woonvisie

8 Woonvisie Den Haag 2022

1. Visie In dit hoofdstuk wordt eerst de visie op het wonen uiteengezet. Hoe staat Den Haag ervoor als woonstad, met welke uitdagingen heeft de stad te maken en wat is het gewenste eindbeeld waar naartoe wordt gewerkt. Het hoofdstuk eindigt met de definitie van de hoofdambitie voor de woonvisie. Deze hoofdambitie wordt in de hoofdstukken 4 t/m 6 verder uitgewerkt in deelambities en uitgangspunten.

Den Haag... ... heeft een gunstige uitgangspositie als aantrekkelijke woonstad Den Haag is de afgelopen zes jaar gegroeid; de bevolking nam toe van 515.000 inwoners in 2015 naar bijna 550.000 inwoners in 2021. De gunstige ligging aan zee, het levendige centrumgebied, de prettige woonwijken met goede voorzieningen, het cultuur-historisch erfgoed en het vele groen, maken dat Den Haag alle ingrediënten in huis heeft voor een hoge ‘’quality of life”. Den Haag is stedelijker geworden: steeds meer Hagenaars wonen in een appartement en in levendige wijken waar wonen gemengd is met andere functies. Den Haag ontwikkelt zich steeds meer tot een echte studentenstad, met een hoogwaardige binnenstad waar veel gewoond wordt. Maar ook andere doelgroepen wonen graag in Den Haag. Door de bouw van VINEX locaties (o.a. Wateringse Veld), herstructurering en door ruimte te bieden aan zelfbouw weet Den Haag gezinnen aan zich te binden. Young urban professionals wonen graag in particuliere huurwoningen in en rond het centrum en ook voor expats en empty-nesters zijn er aantrekkelijke woonmogelijkheden, zoals aan de kust en in de Internationale zone. ... èn is een Stad in Transitie Snelle veranderingen in technologie, demografie, geopolitiek, economie en klimaat veranderen op een structurele manier de maatschappelijke en economische verhoudingen.

Deze transities doen zich wereldwijd voor en plaatsen ook Den Haag voor ingewikkelde, complexe en veelzijdige opgaven. De bevolking groeit. In het digitale tijdperk is het een uitdaging om bedrijven en banen aan onze stad te binden. Stedelijke groei vraagt om een nog slimmere omgang met ruimte, leefbaarheid, bereikbaarheid en de mix van stedelijke functies, waaronder het wonen.

Woonvisie Den Haag 2022 9

Den Haag... ...werkt aan een meer ‘inclusieve’ stad Een aantrekkelijke en gastvrije stad is sociaal-inclusief: een stad zonder te grote sociaal-economische verschillen. De aanwezigheid en spreiding van voldoende betaalbare woningen in de stad voor minder financieel draagkrachtige bewoners is daarin een belangrijke opgave. Een betaalbare, goed onderhouden en gebruiksvriendelijke woning in leefbare, gezonde wijken met voldoende voorzieningen is in Den Haag nog niet voor iedereen vanzelfsprekend, maar wel een keiharde randvoorwaarde om mee te kunnen doen in een steeds complexer wordende maatschappij. Dat geldt in het bijzonder voor groepen die de regie over hun eigen leven (nog/niet meer) geheel zelfstandig kunnen voeren. Den Haag neemt daarin haar verantwoordelijkheid. ... waar stedelijk georiënteerd talent zich thuis voelt Het uitbouwen van Den Haag als aantrekkelijke en gastvrije woonstad is een voorwaarde voor het vasthouden én aantrekken van het stedelijk talent dat Den Haag hard nodig heeft. Den Haag ontwikkelt daarom nog meer, en nog meer onderscheidende stedelijke woon(werk)milieus gericht op huishoudens die bijdragen aan het internationale, gastvrije, levendige en economische profiel van Den Haag. Dit betekent dus niet ‘meer van hetzelfde’, maar ruimte voor specifieke woon­ concepten voor bijvoorbeeld studenten, young professionals, stedelijke gezinnen of empty nesters.

Als Den Haag er in slaagt deze meer veerkrachtige stedelijke groepen aan zich te binden, is dat van groot positief effect op de rest van de stad, bijvoorbeeld omdat bedrijven volgen of het draagvlak voor bepaalde voorzieningen stijgt. ... waarbij een aantal gebieden unieke kansen biedt De ontwikkeling van een ‘Central Innovation District’ (CID) in het gebied tussen de stations CS, HS en Laan van NOI is cruciaal. In dit gebied moeten wonen, werken, winkels en voorzieningen samenkomen in een uniek metropolitaan eco-systeem dat talent en innovatie aan zich weet te binden. Maar ook in andere gebieden liggen ambities om reeds aantrekkelijke woonmilieus uit te breiden (Kustzone, stadsrand), te verbeteren of te vernieuwen (Mariahoeve, Zuidwest, Schilderswijk, Transvaal, Laak) of te versterken (zoals Bomen- en Vruchtenbuurt, Benoordenhout, Nieuw-Waldeck).

Om deze ambities waar te kunnen maken ziet Den Haag... ... CO2-ambities als drager voor stedelijke ontwikkeling Den Haag heeft de ambitie om in 2030 klimaat-neutraal te zijn. De energievoorziening van woningen en de bijbehorende verduurzaming spelen een cruciale rol om deze ambitie waar te kunnen maken. Als Den Haag haar CO2 ambitie serieus neemt, zijn er tot 2030 enorme slagen nodig op het terrein van wonen, waarvoor op dit moment de middelen en organisatie ontbreken. Het is nodig snel een inhaalslag te maken. Alleen dan kan de energietransitie van de woningvoorraad en nieuwbouw straks in een aantal gebieden als drager van stedelijke ontwikkeling gaan fungeren (gezondere woonomgeving, meer werkgelegenheid, meer woonkwaliteit).

10 Woonvisie Den Haag 2022

... bevolkingsgroei, verdichting en verdere verstedelijking als kans De Haagse bevolking groeit de komende jaren naar verwachting verder door naar 600.482 inwoners in 2030 (bron: Den Haag in cijfers). Een groter deel van de Haagse huishoudens zal een éénpersoons­ huishouden zijn en de sociale doelgroep zal in absolute aantallen toenemen. Den Haag bouwt om deze bevolkingsgroei op te vangen, waarbij op stedelijk niveau wordt gezorgd voor voldoende betaalbare woningen (waarbij in het bijzonder aandacht is voor voldoende tijdelijke en/of zelf­ standige woonruimte voor kwetsbare groepen) en ingezet zal worden op (kleine) appartementen en stadswoningen die aansluiten op (niche) behoeften van stedelijk talent. Den Haag heeft als grote en aantrekkelijke stad in de regio uitstekende kaarten in handen om bepaalde gebieden verder te ontwikkelen en te verstedelijken. Verdichting kan het karakter van deze gebieden versterken­, kan een bijdrage bieden aan verduurzaming en vergroening en biedt kansen voor toevoeging van nieuwe stedelijke milieus met een uniek karakter in de regio. ... en dat het woonbeleid niet stopt bij haar stadsgrenzen. Het is belangrijk de woonopgave in regionaal verband te zien. Doel is een aantrekkelijke en op economisch gebied concurrerende (Metropool)regio.

Hiervoor is het nodig een breed palet aan aantrekkelijke, (inter-)nationaal concurrerende en inspirerende woonomgevingen te bieden. Keuzes van individuele gemeentes moeten hier aan bijdragen. Voor Den Haag betekent dit inzetten op unieke (hoog)stedelijke woonmilieus in hogere dichtheden en het maken van afspraken met andere gemeenten over het toevoegen van aanvullende woonmilieus. Daarnaast is ook solidariteit in de sociale opgave belangrijk. Den Haag levert een evenredige bijdrage aan voldoende huisvesting van de sociale doelgroep. Dit alles resulteert in de volgende hoofdambitie voor de woonvisie: Wonen in Den Haag: stedelijk, attractief en inclusief • Den Haag is in 2030 een stedelijke, attractieve en inclusieve stad. Dit betekent dat Den Haag meer onderscheidende en aantrekkelijke stedelijke woonmilieus biedt, dat wonen in de stad betaalbaar is voor iedereen én wijken op de toekomst zijn voorbereid en meer gemengd zijn. • Het (sloop-)nieuwbouw-, transformatie- en verbeterprogramma geeft ruim baan aan deze ambitie en volgt de groei van de stad. Bovenstaande hoofdambitie voor de woonvisie wordt in de volgende drie hoofdstukken verder uitgewerkt. Namelijk in de hoofdstukken ‘sociaal-inclusieve stad’(hoofdstuk 3), ‘aantrekkelijke en gastvrije woonstad’ (hoofdstuk 4), en ‘toekomstbestendige woningvoorraad’ (hoofdstuk 5).

Ieder hoofdstuk start met een korte analyse van het thema: wat is de situatie in Den Haag, welke uitdagingen zijn er op het thema. Vervolgens worden de ambities op het thema uiteengezet. Tot slot worden per ambitie de uitgangspunten geformuleerd.

Woonvisie Den Haag 2022 11

12 Woonvisie Den Haag 2022

2. Sociaal-Inclusieve stad Analyse – Tweedeling in de stad: de belangrijke, maar kwetsbare, positie van goedkope eenzijdige wijken In Den Haag is er sprake van een sociaaleconomische tweedeling. Naast aantrekkelijke wijken waar weinig betaalbaar woningaanbod is, zijn er grote delen van de stad met vooral een eenzijdige, goedkope woningvoorraad. Dit zijn wijken met een belangrijke functie voor de stad. Er zijn betaalbare woningen en onderscheidende kwaliteiten te vinden, zoals historisch erfgoed , een onderscheidende stedenbouwkundige structuur of bijzondere voorzieningen (denk aan de Haagse markt of het Zuiderpark). Zolang er elders in de stad beperkt sociale woningen worden toegevoegd blijft de woningvoorraad in deze wijken hard nodig om de kernvoorraad van betaalbare woningen in Den Haag op orde te houden. We zien namelijk dat de omvang van de bevolking in Den Haag groeit en daarmee ook het aantal mensen met een laag inkomen. De vraag naar betaalbare woningen neemt toe maar de omvang van de sociale huurvoorraad en de bouwproductie van sociale woningen staat onder druk vanwege huurverhogingen en de beperkte investeringsruimte van corporaties. Tegelijkertijd zijn bovengenoemde wijken kwetsbaar en komen er problemen samen, waarbij de kwaliteit van de woningvoorraad een rol speelt.

Verbetering van de bouwkundige en energetische kwaliteit van bestaande woningen, en het toevoegen van nieuwe woningtypes voor meer veerkrachtige huishoudens, is wenselijk. Bij woningcorporaties is er echter minder geld om hier in te investeren en ook bij andere partijen is het lastig om investeringen los te trekken.

Ambitie Ambitie 1:

Den Haag is in 2030 een betaalbare stad voor mensen met een laag- en midden inkomen. I. In Den Haag zijn voldoende betaalbare en beschikbare woningen voor mensen met een laag inkomen. II. In het bijzonder is er voldoende tijdelijke en/of zelfstandige woonruimte voor kwetsbare groepen die de regie over het eigen leven (nog) niet of niet meer geheel zelfstandig kunnen voeren. III. In Den Haag is in 2030 meer aanbod voor mensen met een middeninkomen.

Ambitie 2:

Den Haag is in 2030 een sociaal- inclusieve stad waarin sociaaleconomische differentiatie in de wijken is gestimuleerd en de sociale kernvoorraad is geborgd. I. Inwoners met een laag inkomen krijgen meer keuzevrijheid ten aanzien van het type woonmilieu waar ze willen wonen.

Woonvisie Den Haag 2022 13

Ambitie 3:

Eenzijdige wijken van Den Haag zijn in 2030 meer gemengd. I. Kwetsbare wijken zijn verbeterd en vernieuwd. II. Er is sociaal gebouwd in meer draagkrachtige wijken en in de grotere trans­ formatiegebieden en rond hoogwaardige OV-knooppunten.

Uitgangspunten Ambitie 1 - Betaalbaarheid en beschikbaarheid: • De kernvoorraad van huurwoningen in de sociale sector groeit mee met de groei van de stad. Bij nieuwbouw wordt uitgegaan van 30% sociale woningbouw. • In de regio Haaglanden wordt de kernvoorraad vergroot met 6.000 woningen. Hierover worden afspraken gemaakt met de regiogemeenten (regionale woonvisie) en de Sociale Verhuurders Haaglanden (regionale prestatieafspraken). • In Den Haag is de doelgroep voor sociale huurwoningen als volgt gedefinieerd: huishoudens die behoren tot de zogenaamde Europa-doelgroep zijn eenpersoonshuishoudens met inkomen t/m € 40.765 en meerpersoonhuishoudens met een inkomen t/m € 45.014. (beiden prijspeil 1-1-2022). • In lokaal en regionaal verband wordt inzichtelijk gemaakt wat de gevolgen en mogelijke knel­ punten zijn van passend toewijzen voor de beschikbaarheid van sociale huurwoningen onder de aftoppingsgrens in de gehele stad (ruimtelijke spreiding) en regio en welk soort woningen aan bepaalde doelgroepen zijn toegewezen en voor welke prijs. • De wachttijden voor woningen t/m € 633,25 (1e aftoppingsgrens) mogen niet uit de pas lopen met wachttijden van sociale huurwoningen met een huurprijs vanaf € 633,25 t/m € 763,47 (allen prijspeil 1-1-2022). • Om ook in de centrumgebieden betaalbaar te bouwen worden er kleinere woningen, bijvoorbeeld voor starters/pas afgestudeerden, gebouwd.

• Den Haag biedt voldoende tijdelijke en/of zelfstandige woonruimte voor kwetsbare mensen (zoals ex-dak- en thuislozen, GGZ-cliënten, mensen met een fysieke of verstandelijke beperking, jongeren die uitstromen uit de jeugdhulp, statushouders etc.), • In 2030 wonen kwetsbare mensen meer verdeeld over de Haagse stadsdelen en meer geïntegreerd­in de buurt c.q. lokale samenleving. • De voorraad huurwoningen in de sociale sector wordt efficiënter gebruikt. Doorstroming uit de sociale huursector wordt gestimuleerd door meer passend aanbod te creëren voor mensen die nu scheefwonen, en via de introductie van tijdelijke huurcontracten voor starters die (naar verwachting­) een inkomensgroei zullen doormaken. Ook blijven we maatregelen nemen om scheefwonen tegen te gaan. • Beschikbaarheid en bereikbaarheid van de sociale huurvoorraad wordt geregeld via het regionale woonruimteverdeelsysteem. • Het erfpachtinstrument wordt ingezet om betaalbare woningbouw mogelijk te maken. De mogelijkheid­om canon te kunnen betalen, in plaats van de gehele grondwaarde te moeten financieren, biedt minder draagkrachtige bewoners de mogelijkheid zich in Den Haag te vestigen. Ook de fiscale aftrekbaarheid van de canon draagt hier aan bij. • Er wordt ingezet op een beperkte uitbreiding van woonwagenstandplaatsen.

14 Woonvisie Den Haag 2022

Ambitie 2 en 3 - Sociaal inclusief en gemengde wijken: • Corporaties, gemeente en andere partijen werken aan verbetering en vernieuwing (o.a. door verdichting, woningverbetering, (kleinschalige) sloop/nieuwbouw, transformatie bestaand vastgoed, differentiatie in woningtypes en prijssegmenten) in de volgende wijken met een overwegend eenzijdige goedkope sociale woningvoorraad (zie ook kaarten in bijlage 4). Bestaande kwaliteiten (ruimtelijk, economisch en sociaal) vormen het startpunt bij het ontwikkelen­van een aanpak: - Wijken die op de korte en middellange termijn verbeterd en vernieuwd worden zijn: Den Haag Zuidwest (met prioriteit voor Moerwijk en Bouwlust), Mariahoeve, Laak (het verbeteren van het corporatiebezit bekijken we in samenhang met de aanpak van de particuliere voorraad), Transvaal Noord, Schilderswijk en Nieuw-Waldeck. - Wijken die op korte termijn beheerd worden en op de (middel)lange termijn verbeterd en vernieuwd worden zijn Bezuidenhout-West, Schipperskwartier, Molenwijk, Laakhavens, Kortenbos­en de Kompasbuurt. • De verbetering en vernieuwing van de woningvoorraad van bovengenoemde wijken is altijd onderdeel van een integrale aanpak. Vanuit het fysieke domein is er ook aandacht voor het toevoegen of verbeteren van de kwaliteit van groen, leefbaarheid en speel- en sport­voorzieningen.

Daarnaast is er aandacht voor de sociale kant, zoals werk, gezondheid en veiligheid. • Bij sloop/nieuwbouw in bovengenoemde verbeter- en vernieuwingsgebieden wordt gestreefd naar verdichting. • Menging is niet op alle schaalniveaus het streven. Den Haag gaat voor een meer sociaalinclusieve­stad met een betere spreiding van de betaalbare woningvoorraad. • Bij de herstructurering van eenzijdige wijken zetten we in op gemengde wijken, maar hierbinnen kunnen buurten en complexen homogeen zijn. • In de verbeter- en vernieuwingsgebieden wordt maximaal ingezet op mogelijkheden/kansen voor kleinschalig opdrachtgeverschap. • In centrum- en hoog stedelijke gebieden als het CID, waar een gedifferentieerd programma wordt gerealiseerd, worden ook woningen in de sociale huursector toegevoegd. In dit woonmilieu betreft dit sociale nieuwbouw voor o.a. studenten, jonge creatieven, ZZP-ers en ondernemers. - Dit is afhankelijk van onder andere vrijkomende locaties en gebouwen. - De gemeente neemt maatregelen die hier aan bijdragen, zoals experimenten t.a.v. parkeer­ oplossingen en inzet op kleinere woningtypes voor young urban professionals en onzelfstandige­ woningen voor studenten. • Er worden, afhankelijk van vrijkomende locaties en gebouwen, door de hele stad woningen in het middensegment toegevoegd.

Dit zorgt voor meer gemengde wijken en in eenzijdige goedkope wijken voor meer mogelijkheden voor een wooncarrière in de eigen wijk. • De energietransitie (verduurzamen woningvoorraad en gebruik duurzame warmtebronnen) is een prominente (nieuwe) drager van het verbeteren en vernieuwen van eenzijdige goedkope wijken. • In Den Haag investeren meerdere partijen (Rijk, Gemeente, corporaties, marktpartijen, institutionele­ beleggers en particulieren) in de fysieke vernieuwingsopgave en sociale woningbouw.

Woonvisie Den Haag 2022 15

16 Woonvisie Den Haag 2022

3. Aantrekkelijke en gastvrije woonstad Analyse – Stedelijke groei en ‘nieuwe economie’ Den Haag is met haar ligging aan zee, het levendige centrumgebied, het cultuur-historisch erfgoed, de prettige woonwijken met goede voorzieningen en het vele groen een aantrekkelijke stad voor haar inwoners en bezoekers. De prognoses van stedelijke groei en de noodzakelijke transitie naar een ‘nieuwe economie’ stellen echter hoge (nieuwe) eisen aan de aantrekkingskracht en woon­ kwaliteiten van Den Haag. Steden concurreren immers met elkaar op nationaal en internationaal niveau om het aantrekken en vasthouden van talent, young professionals, stedelijke gezinnen, expats en de ondernemende middenklasse. De aanwezigheid van deze groepen is nodig om bedrijven en werkgelegenheid voor alle inwoners aan de stad te binden en daarmee Den Haag veerkrachtig te houden. Den Haag moet daarom op alle terreinen een aantrekkelijke en inspirerende omgeving bieden waar bedrijven, hun (internationale) medewerkers en nieuwe generaties talent zich graag vestigen.

Daarom zetten we in op een optimaal vestigings- en woonklimaat voor deze doelgroepen: Den Haag moet internationaal en digitaal goed bereikbaar zijn, een diversiteit aan aantrekkelijke woonmilieus bieden evenals een aansprekend cultuuraanbod, excellent inter­ nationaal onderwijs, nieuwe beroeps- en universitaire opleidingen, een kwalitatief hoog­waardige buitenruimte met recreatiemogelijkheden en uiteenlopende sportvoorzieningen.

Ambitie Ambitie 1:

Den Haag heeft in 2030 meer verschillende, aantrekkelijke stedelijke woonmilieus omdat deze woonmilieus een belangrijke bijdrage leveren aan een onderscheidende ‘quality of life’ en het economisch vestigingsklimaat van de stad.

Ambitie 2:

Den Haag bouwt aantrekkelijke woonmilieus voor stedelijke doelgroepen, in het bijzonder wordt aandacht besteed aan de woonvoorkeuren van: • Young urban professionals • Stedelijke gezinnen • Empty-nesters • Expats • Studenten

Ambitie 3:

Den Haag gaat voor een betaalbaar, stedelijk en duurzaam nieuwbouw-, transformatie­- en verbeterprogramma.

Ambitie 4:

Den Haag verwelkomt haar nieuwe inwoners gastvrij en zorgt dat ze snel beschikbare­en betaalbare woonruimte vinden. Woonvisie Den Haag 2022 17

Uitgangspunten Ambitie 1 - Aantrekkelijke stedelijke woonmilieus (Zie bijlage 4 voor het kaartmateriaal) Den Haag maakt onderscheid tussen stedelijke woonmilieus die de komende jaren toegevoegd gaan worden, bestaande stedelijke milieus die verbeterd en vernieuwd gaan worden, bestaande sterke woonmilieus, waar vooral gewerkt zal worden aan versterking van wat er al is en gebieden waar mogelijkheden voor toekomstige uitbreiding worden verkend (zie ook de toelichting op de woonmilieus in bijlage 3 en de transitiekaart in bijlage 4):

Toevoegen • Een ‘Central Innovation District (CID)’ in het gebied rondom de drie grote treinstations van Den Haag, inclusief Beatrixkwartier, grote delen van de Binnenstad, Binckhorst en Laakhaven biedt de kans om een forse uitbreiding van het hoogstedelijk metropolitaan en centrumstedelijk woonmilieu te realiseren. Met een sterke, gecombineerde inzet op groei van (innovatieve) bedrijven, hoger onderwijs, (kennis)instellingen en werkgelegenheid, ruimte voor hoogstedelijk metropolitaan wonen, versterking van vrijetijdsvoorzieningen en een verdere toename van het aantal studenten moet het CID een cruciale bijdrage gaan leveren aan de levendigheid van Den Haag. • De Binckhorst heeft een voor Den Haag uniek creatief en rauw karakter en speelt een belangrijke rol bij de ontwikkeling van het bovengenoemde CID. Er zal de komende jaren steeds meer gewoond worden, maar het gebied vervult ook een belangrijke functie voor bedrijvigheid. De kunst wordt om een mix van stedelijke woonwerkmilieus toe te voegen die hierbij past. Behoud van de industriële en creatieve sfeer rondom Binckhaven, voldoende aanbod van bedrijfsruimten, de verbinding met het CID en bereikbaarheid zijn daarbij belangrijke uitgangspunten.

• In het centrum, in de kustzone en nabij hoogwaardige knooppunten van OV-voorzieningen door de hele stad liggen kansen om te verdichten en meer centrum stedelijke woonmilieus met een onderscheidend karakter (zoals wonen aan zee en wonen in de binnenstad) toe te voegen. • Aan de zuid-west grens van Den Haag (Vroondaal) liggen kansen om exclusieve suburbane milieus toe te voegen.

Verbeteren/vernieuwen • Bij het verbeteren en vernieuwen van wijken worden de eigen karakteristieken en kwaliteiten (monumentaal, groen, etc.) van wijken benadrukt. • In Den Haag Zuidwest en Mariahoeve wordt gewerkt aan de verbetering en vernieuwing van het groenstedelijk woonmilieu tot een groen en compact woonmilieu. Rondom (OV)voorzieningen (conform Agenda Ruimte voor de Stad) wordt meer hoogbouw toegevoegd en in andere delen worden naast appartementen ook compacte grondgebonden woningen toegevoegd. • In de eenzijdige goedkope levendige wijken in de gordel rond het centrum wordt voortgebouwd aan het verbeteren van de woningkwaliteit en vernieuwing (o.a. Schilderswijk, Transvaal, Laak).

Versterken • In rustige stedelijke woonmilieus (zoals de Bomen- en Bloemenbuurt, Vruchtenbuurt) worden kansen benut om aanvullende woonconcepten toe te voegen (bijvoorbeeld als er sprake is van 18 Woonvisie Den Haag 2022

leegstaand vastgoed of vrijkomende locaties). • In stedelijke exclusieve milieus (zoals Statenkwartier en Benoordenhout) wordt ingezet op het behoud van de kwaliteit, het internationale milieu en het monumentale karakter. Nieuwe ontwikkelingen houden hiermee rekening, waarbij sociale woningbouw ook tot de mogelijk­ heden behoort. • Grondgebonden milieus, zoals de Vinexwijken en de woonerfwijken Houtwijk en Nieuw- Waldeck, worden toekomstbestendig gemaakt voor de vergrijzing en tegelijk voor een nieuwe generatie gezinnen, door waar nodig de woonomgeving (openbare ruimte en voorzieningen) te verbeteren en op kleine schaal appartementen toe te voegen om zo doorstroming binnen de wijk te bevorderen­en ‘onderbewoning’ te verminderen.

Verkennen • De mogelijkheid om op de langere termijn verschillende stedelijke woonmilieus toe te voegen in de Vlietzone worden verkend. Ambitie 2 – Prioritaire stedelijke groepen (Zie bijlage 2 voor een uitleg bij de genoemde groepen). Een aantal stedelijke groepen krijgt extra prioriteit vanwege hun bijdrage aan het internationale, gastvrije, levendige en economische profiel van Den Haag. Hun woonbehoeften worden nadrukkelijk­meegenomen bij de ontwikkeling van bouwprogramma’s voor het ‘Central Innovation District’, de Binckhorst, de kustzone en de stadsrand, maar ook bij het versterken van bestaande aantrekkelijke woonmilieus. Nieuwe of bijzondere woonvormen die inspelen op trends en niches spelen een grote rol om stedelijke groepen te kunnen bedienen. Het gaat om bijvoorbeeld bouwgroepen, consumentgericht bouwen, woonwerkconcepten, groepswonen, full-service appartementen, micro housing, zelfbouw en wooncoöperaties. • Young Urban Professionals - Toevoegen van kleine goedkope (< €  765,47) en middeldure appartementen (huur en koop) met name in het Central Innovation District en de Binckhorst. - Kwaliteit voor deze groep blijven bieden in de bestaande goedkope particuliere woningvoorraad in de wijken in en rond het centrum.

• Stedelijke gezinnen - Toevoegen van flexibele gezinsappartementen en stadswoningen (huur en koop) met name bij de vernieuwing van Zuidwest en Mariahoeve en in de goedkope levendige stadswijken rond het centrum. - Zelfbouwmogelijkheden toevoegen voor gezinnen, bijvoorbeeld op invullocaties in rustige stedelijke gebieden. - (Voor Den Haag) nieuwe concepten ontwikkelen die het mogelijk maken om ook in centrum stedelijke en metropolitane milieus (Binckhorst, kustzone, CID) voor stedelijke gezinnen te bouwen. - Bij alle plannen voor gezinnen wordt de context van de woning (spelen, veiligheid, groen, parkeren, scholen) nadrukkelijk meegenomen. Collectieve voorzieningen worden toegevoegd om aan de hoge eisen van gezinnen ten aanzien van de directe woonomgeving te voldoen en tegelijk Woonvisie Den Haag 2022 19

ook de ruimteclaim van gezinnen te beperken. - Gezinswijken uit het verleden (zoals de woonerfwijken) worden meer aantrekkelijk gemaakt voor het stedelijk gezin van nu. Met aanpassingen in de woonomgeving is hier grote winst te behalen. - Met regiogemeenten worden afspraken gemaakt over een eengezinswoningen- programma dat aanvullend is op het Haagse compacte programma. • Empty-nesters - In de kustzone aantrekkelijke appartementen in het midden- en hoge segment (huur en koop) voor empty-nesters toevoegen. - Bouwplannen voor empty-nesters worden op een consumentgerichte manier ontwikkeld. Voor deze groep is het heel belangrijk dat de woning aansluit bij de woonwens. - Ruimte bieden voor eigen initiatief vanuit deze doelgroep, vooral ook voor collectieven. • Expats - In het CID en in de Internationale zone worden voor kleine expat-huishoudens gemeubileerde woningen of full-service concepten toegevoegd. - Bij invullocaties in meer ontspannen en karakteristieke woonmilieus dicht bij internationale scholen, specifiek aandacht schenken aan woonwensen van expat- gezinnen (bijvoorbeeld ook huurwoningen). • Studenten - In het CID liggen grote kansen om studentenwoningen toe te voegen, aansluitend op de actuele behoefteramingen.

- In andere gebieden waar deze groep toegevoegde waarde heeft op kleine schaal met name via transformatie en in de bestaande woningvoorraad toestaan nabij onderwijsclusters, bij voorkeur flexibel en/of in een mix met andere doelgroepen. Ambitie 3 – Betaalbaar, stedelijk en duurzaam bouwprogramma Zie ook hoofdstuk 6 ‘Bouwstenen bouwprogramma’ • Het bouwprogramma nodigt uit om het onderscheidende karakter van gebieden te ontwikkelen en bestaande architectonische of stedenbouwkundige kwaliteiten verder te versterken. Voor een aantal deelgebieden formuleert het uitvoeringsprogramma van de woonvisie nadere programmatische­uitgangspunten, passend bij het gewenste karakter van deze gebieden op de lange termijn. • Bij nieuwbouw is het uitgangspunt dat 30% van de stedelijke woningbouwproductie bestaat uit sociale woningbouw en middeldure huur­woningen. • Den Haag schept de randvoorwaarden die nodig zijn om aantrekkelijke en duurzame woningbouwontwikkelingen hand in hand te laten gaan met verdere verstedelijking en verdichting: - In het centrum en de wijken rondom het centrum ligt er een opgave om de vraag naar en het aanbod van parkeren beter in balans te brengen. - Er worden kaders/minimale eisen gesteld om voldoende kwaliteit (geluid, duurzaamheid, lucht, differentiatie) te garanderen bij kantoortransformaties.

- Als gevolg van de sterk versteende stedelijke omgeving, is er een duidelijk hitte- eiland-effect. Door voldoende groen aan te brengen in de openbare ruimte en aan/op gebouwen neemt dit effect niet toe bij verdere verdichting, maar wordt het teruggedrongen. 20 Woonvisie Den Haag 2022

- Bij verdichting wordt zorgvuldig gekeken naar het verbeteren van de kwaliteit van de openbare ruimte en van groen in en om de woning op basis van natuurinclusief bouwen. Voor nieuwbouw ontwikkelt de gemeente Den Haag een puntensysteem natuurinclusief bouwen (RIS288182). - Binnen de Stedelijke Ecologische Hoofdstructuur vindt geen verdichting plaats (conform Agenda Groen (RIS294705) en Nota Ecologische Verbindingszones 2008- 2018). - Op het gebied van klimaatadaptatie gaat de gemeente onder andere uit van het door Hoogheemraad­schap Delfland gevolgde ‘stand-stilbeleid’. Dit betekent dat bij verdichting c.q. verharding er geen verslechtering qua wateroverlast op mag treden. Groene daken in de bestaande woningbouw worden gestimuleerd. Ambitie 4 - Gastvrij en flexibel • De gemeente Den Haag vangt de toenemende vraag naar snel beschikbare, betaalbare en tijdelijke woonvormen op door: - De mogelijkheden te onderzoeken om onder voorwaarden ruimte te geven aan samenvoegen en aan- en opbouwen van de bestaande voorraad. Voor bouwkundig splitsen is een eenduidig kader opgesteld.

Als randvoorwaarde hierbij geldt dat de wijken en buurten leefbaar blijven; - Voor onzelfstandige bewoning (kamerbewoning) is een eenduidig beleidskader opgesteld, waar en onder welke voorwaarde dat mogelijk is in Den Haag; - Het tijdelijk gebruik van leegstaande, te slopen panden en braakliggende terreinen mogelijk te maken; - Bij complexen met voornamelijk kleine woningen flexibele bouw te stimuleren, zodat in de toekomst kleine woningen samengevoegd kunnen worden tot grotere appartementen. Er wordt gestuurd om te voorkomen dat er veel eenzijdige kleine appartementen ontstaan; - Nieuwe, tijdelijke en flexibele woonvormen zoals vrij indeelbare ruimtes en woon- werk­ combinaties te faciliteren; • De mogelijkheden van flexibele bestemmingsplannen te benutten. De Omgevingswet als ontwikkelkracht. • Er wordt indien wenselijk gestuurd op het gebruik van tijdelijke huurconstructies zoals voor de volgende doelgroepen: jongeren, studenten, expats en arbeidsmigranten. • Bij het ontwikkelen van een toekomstige flexibele woningvoorraad wordt niet specifiek gericht op één doelgroep. De mogelijkheid om daar later andere doelgroepen te kunnen huisvesten moet open blijven. • De balans tussen regulier gebruik van woonruimte en vakantie- en tijdelijk verblijf wordt bewaakt. • De gemeente Den Haag blijft woonpromotie benutten om Den Haag te profileren als aantrekkelijke­en gastvrije woonstad.

Woonvisie Den Haag 2022 21

22 Woonvisie Den Haag 2022

4. Toekomst­bestendige Woningvoorraad­­­­­­­­­­ Analyse – Woningvoorraad met grote kwaliteiten, maar ook achterstallig onderhoud, lage energieprestaties en te weinig geschikt om langer zelfstandig te wonen

Kwaliteiten Den Haag heeft een woningvoorraad met bijzondere kwaliteiten. Er zijn grote delen van de stad met een prachtig historisch karakter of een bijzondere stedenbouwkundige structuur. Bekend zijn natuurlijk de Haagse portieken, de hofjes en de statige wijken aan de kust, maar ook de vroeg na-oorlogse wijken bevatten historisch erfgoed dat gekoesterd moet worden. Grote delen van de woningvoorraad zijn van afgelopen drie decennia, wat betekent het onderhoud en de energie­ prestaties veelal op orde zijn.

Achterstallig onderhoud Ondanks grote inspanningen de afgelopen decennia – van subsidieprogramma’s als PWV, ISV en de actieve rol van de VvE balie – blijft de kwaliteit en het gebruik van de bestaande woningvoorraad aandacht nodig hebben, met name in een aantal wijken. Achterstallig onderhoud in de stad kan negatieve effecten hebben op de uitstraling van de buurt en de schaadt de gezondheid en veiligheid van bewoners. Om dit te voorkomen zal de gemeente zich tot 2030 blijvend moeten inspannen.

Klimaatneutraal in 2030 Den Haag heeft zich tot doel gesteld betekenisvolle stappen te zetten om in 2030 klimaatneutraal te zijn. Om dit doel te behalen is een versnelling nodig. Voor de verwarming van onze gebouwen is Den Haag nu bijna volledig (90%) afhankelijk van aardgas. Den Haag staat op het punt van een energietransitie, ingegeven door de klimaatproblematiek, internationale spanningen en het feit dat het gasnet in Den Haag over de looptijd van de Woonvisie (tot aan 2030) dient te worden vervangen. Het grootste deel van Den Haag staat er al. Nieuwbouwwoningen hebben echter een kleine, maar belangrijke rol in de stad. Zo’n 10% van de voorraad zal in 2030 bestaan uit nu nog te bouwen woningen. Met de eisen uit het Bouwbesluit is nieuwbouw vanaf 2020 bijna energie­ neutraal. De grootste uitdaging zit in de verduurzaming van de bestaande voorraad. Energie­ neutrale nieuwbouwwoningen en een duurzame bestaande voorraad dragen echter alleen bij aan klimaatneutraliteit als die ook verwarmd­worden met een niet-fossiele warmtebron.

Woonvisie Den Haag 2022 23

Stijgende zorgkosten en gebrek aan geschikte woningen In Nederland zien we een trend van stijgende zorgkosten en een toenemende vergrijzing. Om zorg voor ouderen en mensen met een beperking passend en betaalbaar te houden is het landelijk beleid gericht op (langer) zelfstandig wonen. Voor deze huishoudens is goede toegankelijkheid van de woning een belangrijke vereiste om zelfstandig te kunnen blijven wonen, met hulp van mantelzorg en thuiszorg maar ook met diverse voorzieningen in huis. De prognose is dat in Den Haag in 2030 ruim 46.000 inwoners wonen van 75 jaar en ouder. Een deel van deze groep heeft in toenemende mate te maken met fysieke en/of verstandelijke beperkingen (dementie). Ook andere zorgdoelgroepen die voorheen in een intra­murale of beschermd wonen setting woonden, moeten zelfstandig gaan wonen. Voor beide doelgroepen stevenen we af op een gebrek aan geschikte, zelfstandige woningen, eventueel met zorgvoorzieningen.

Ambitie Ambitie 1:

In 2030 voldoet de woningvoorraad aan de duurzame en woontechnische eisen: I. Onderhoud is op orde. II. 50% van de woningen is verwarmd met een niet-fossiele warmtebron.

Ambitie 2:

In 2030 heeft Den Haag een groter en gevarieerder aanbod aan geschikte woningen en woonzorgvormen voor (langer) zelfstandig thuis wonen:

Uitgangspunten Ambitie 1 - Onderhoud op orde en toekomstige energievoorziening Onderhoud op orde: • Alle VvE’s moeten sparen op basis van een meerjaren onderhoudsplan. • In 2030 is een totaal van 50.000 duurzame woningrenovaties behaald. Om dit te behalen is ingezet op een versnelling naar 4.000 duurzame woningrenovaties per jaar vanaf 2020. Particuliere­woningeigenaren worden op verschillende manieren gestimuleerd om onderhoud én verduurzamingsmaatregelen in hun woning uit te voeren, met als doel een zo groot mogelijke sprong in het energielabel. • De gemeente stimuleert het wegwerken van achterstallig onderhoud. Bestaande kwaliteiten van woningen en wijken (ruimtelijk, economisch en sociaal) vormen hierbij het startpunt. - Particuliere eigenaar-bewoners: door het stimuleren van duurzame woningrenovaties via een gebiedsgerichte aanpak: • De komende jaren maakt de gemeente een inhaalslag in 10 focusgebieden (zie kaart 3 in bijlage 4): Bomenbuurt, Bloemenbuurt, Heesterbuurt, Laak, Leyenburg, Rustenburg-Oostbroek, Transvaal, Valkenbos, Mariahoeve en Vruchtenbuurt (conform RIS 281663). In deze gebieden neemt de gemeente een stimulerende rol. • In de rest van de stad neemt de gemeente een faciliterende rol. - Particuliere verhuurders: stimuleren van duurzame woningrenovaties om te voorkomen dat zij een grote onderhoudsachterstand oplopen.

- Corporaties: door afspraken te maken met de corporaties. Alle corporatiewoningen in Den Haag 24 Woonvisie Den Haag 2022

hebben in 2030 een goede kwaliteit. Dit geldt ook voor de woningen in tijdelijke verhuur. • De gemeente handhaaft op achterstallig onderhoud en geeft daarbij prioriteit aan ongezonde, gevaarlijke situaties of situaties met een negatieve uitstraling op de omgeving. • Bij onderhoud en verduurzaming is er ook aandacht voor een goed binnenklimaat en gezondheid. • Sinds 2019 zijn er vrijwel geen woningen meer in bezit van woningcorporaties die nog voorzien zijn van een open verbrandingstoestel, zoals een geiser. In de jaren daarna wordt ingezet om ervoor te zorgen dat er in 2030 in de particuliere voorraad ook geen open verbrandingstoestellen meer aanwezig zijn.

Toekomstige energievoorziening: • Nieuwbouw in Den Haag wordt alleen nog CO2-neutraal gebouwd. Dit betekent dat deze woningen geen aansluiting hebben op het aardgasnet1 (conform raadsbesluit RIS127626). • De gemeente Den Haag werkt samen met de stad aan de energietransitie. Zij start hiermee in een aantal kansgebieden. Dat zijn gebieden waar reeds warmteinitiatieven lopen (Haagse Aardwarmte Leyweg) en gebieden waar het gasnet het eerst vervangen moet worden (Den Haag Zuidwest, Mariahoeve). • De gemeente heeft een plan opgesteld voor de gehele stad waarin is uitgewerkt welke wijken welk type warmtevoorziening nodig hebben. In 2030 zijn de voorgestelde technieken breed toegepast in wijken. • Daar waar de gemeente grondposities in de markt zet via het instrument tenderen, wordt dit gebruikt om bij uitgifte aanvullende (duurzaamheids)wensen te realiseren. • Om de energierekening van huishoudens verder te verlagen wordt het plaatsen van zonnepanelen gestimuleerd, en wordt ingezet op het gebruik van slimme meters en andere Smart-home oplossingen. • Corporaties hebben een visie hebben op het klimaatneutraal maken van hun vastgoed in de periode tot 2030 en dienen hun onderhoudsplanningen hier op aan te passen. • De gemeente ziet verduurzaming als kans voor het verbeteren van de kwetsbare wijken en het vinden van nieuwe financiële middelen hiervoor vanuit Europa of het Rijk.

Verduurzaming zorgt voor lokale werkgelegenheid en biedt de mogelijkheid om de woningvoorraad aan te pakken op een manier die bijdraagt aan het versterken en verbeteren van de wijk. • De gemeente stimuleert het gebruik van duurzame bouwmaterialen bij nieuw- en verbouw en benut de kansen van hergebruik van bouwmaterialen (circulair bouwen). Waar de gemeente kan sturen op deze zaken zal zij dit doen.

1

Een motie om de verplichting voor netbeheerders om nieuwbouw ALTIJD aan te sluiten op het aardgasnet af te schaffen is op 1-11-2016 aangenomen in de Tweede Kamer.

Woonvisie Den Haag 2022 25

Ambitie 2 - Langer zelfstandig wonen • Overmaat van geschikte woningen (nultredenwoningen) is nodig omdat er nu ook veel mensen zonder mobiliteitsproblemen in deze woningen wonen; variatie is nodig om keuzemogelijkheden te bevorderen. De benodigde toevoegingen (nieuwbouw, transformatie, verbouw) worden per stadsdeel bepaald. • Nieuwbouw wordt aanpasbaar gebouwd, conform de Richtlijn Aanpasbaar Bouwen (college­ besluit RIS 168711). • In ieder stadsdeel is minimaal één woon(-zorg)vorm in het sociale segment aanwezig, gericht op langer zelfstandig wonen voor ouderen, eventueel gecombineerd met andere doelgroepen. • De gemeente voert regie op transformatie van verzorgings- en verplegingsvastgoed. Dit vastgoed wordt bij voorkeur ingezet voor combinaties van wonen en zorg (voor ouderen en andere doelgroepen). Bij herbestemmingsafwegingen wordt de beschikbaarheid van voldoende locaties voor intramurale voorzieningen, zorgfuncties en ontmoetingsruimtes voor de toekomst mee­ gewogen, waarbij de eindverantwoordelijkheid voor een voldoende intramuraal aanbod bij de zorgpartijen ligt. • Initiatiefnemers op het gebied van woonzorgvormen (voor senioren met smalle beurs of andere zorgdoelgroepen) worden waar mogelijk door gemeente en woningcorporaties gefaciliteerd bij het vinden van een locatie.

• Doorstroming van ouderen naar meer geschikte woningen wordt gestimuleerd, zodat zij langer zelfstandig kunnen wonen en zodoende een hogere kans hebben om betrokken en veilig te wonen en regie op het leven te houden, ondanks toenemende kwetsbaarheid. Daarmee treedt ook verjonging op in bepaalde wijken omdat deze woningen vaak zeer geschikt zijn voor jonge gezinnen. • Zorgdoelgroepen, zoals jongeren die uitstromen uit de jeugdhulp en toe zijn aan een vorm van zelfstandig wonen, mensen met een fysieke of verstandelijke beperking, GGZ-cliënten en dak- en thuislozen hebben een bijzondere en kwetsbare positie op de woningmarkt. Gemeente, corporaties­en zorginstellingen spannen zich gezamenlijk in voor een groter en gevarieerder aanbod voor deze groepen, onder andere door transformatie van huidige zorggebouwen. Zo krijgen ook zorgdoelgroepen meer keuzevrijheid in waar en hoe zij willen wonen. • In Den Haag is er een gunstig klimaat voor innovatie op het gebied van langer zelfstandig wonen en partijen werken structureel samen om knelpunten op te lossen. Hierbij staan de behoeften van bewoners zelf centraal en zijn partijen bereid domein-overstijgend te handelen. • Er wordt in Den Haag structurele samenwerking tussen gemeente, corporaties, zorgpartijen, burgers en andere partijen georganiseerd om meer, en meer variatie, aan geschikte woningen en woonzorgvormen te realiseren.

De gemeente heeft de regie op deze samenwerking, bij voorkeur op stadsdeelniveau.

26 Woonvisie Den Haag 2022

Bijlagen BIJLAGE 1: PRINCIPES VOOR STEDELIJKE ONTWIKKELING Bron: agenda Ruimte voor de stad, september 2016

Principes voor stedelijke ontwikkeling Het college heeft een aantal principes voor stedelijke ontwikkeling geformuleerd waarmee richting wordt gegeven aan de vernieuwing en tegelijkertijd voldoende continuïteit wordt gewaarborgd. De rode draad in deze principes is dat kwaliteit belangrijker is dan kwantiteit. Het gaat dan zowel om de kwaliteit van het proces, om ruimtelijke kwaliteit als om de integrale samenhang met sociaal- maatschappelijke opgaven. We werken samen vanuit de energie in de stad Mensen maken de stad. De gemeente ondersteunt waardevolle initiatieven van bewoners, stadmakers­en ondernemers en bevordert onderlinge afstemming. De gemeente zet in op alliantievorming met stakeholders en zet haar kennis en kunde in om initiatieven verder te helpen. We maken slim gebruik van de bestaande ruimte in de stad Slim ruimtegebruik in de stad is nodig voor een duurzame stedelijke ontwikkeling. Door werk met werk te maken, door slimme combinaties van stedelijke functies en door innovatieve vormen van bouwen mogelijk te maken, kan veel ruimte gewonnen worden. Daardoor kunnen we de belangrijkste ruimtelijke opgaven in de stad zelf oplossen. Slim ruimtegebruik betekent ook dat zal worden gekeken naar het ondergronds brengen van infrastructuur en naar de mogelijkheden om te schuiven met functies.

Het kan nodig zijn om bedrijven of voorzieningen, die nu veel ruimte innemen, te verplaatsen om daarmee een intensiever ruimtegebruik mogelijk te maken. We werken vanuit bestaande kwaliteiten en cultuurhistorisch bewustzijn Bestaande kwaliteiten en cultuurhistorisch bewustzijn vormen ankerpunten voor nieuwe ontwikkelingen­. De identiteit van Den Haag wordt mede bepaald door de aanwezige groene en architectonische kwaliteiten. Den Haag kent veel monumenten en beschermde stadsgezichten en monumentaal groen. De gemeente zet in op het benutten van kennis van de historisch gegroeide structuren om het gesprek te voeren over de kansen voor zowel behoud als ontwikkeling. We bevorderen diversiteit en ontmoeting in de stad Den Haag wordt gekenmerkt door een grote culturele en ruimtelijke diversiteit. De gemeente omarmt deze diversiteit. Sterker nog, de gemeente zet in op versterken van de diversiteit, want die is cruciaal voor een attractieve stad. Denk daarbij aan de diversiteit in voorzieningen, woningtypes en bedrijfsruimten. Ook zet de gemeente in op een inrichting en programmering van de buitenruimte, die gebruik door verschillende bevolkingsgroepen mogelijk maakt en ontmoeting bevordert.

Woonvisie Den Haag 2022 27

We acteren op verschillende schaalniveaus. Activiteiten van bewoners en bedrijven volgen zelden bestuurlijke grenzen. De attractiviteit van Den Haag wordt mede bepaald door de agglomeratiekracht van het stedelijk netwerk waar Den Haag onderdeel van uitmaakt. Redeneren vanuit verschillende schaalniveaus betekent dat de positionering van Haagse gebieden, zoals het centrum en de stedelijke kust, ook vanuit de betekenis­in dit grotere geheel bezien wordt en dat Den Haag regionale allianties opzoekt. We investeren in nieuwe ruimtelijke structuren Ruimtelijke structuren zijn de dragers van de ontwikkeling van de stad. Denk aan lanen, pleinen, parken, grachten, boulevards en stations. Gezien de transitie-opgaven zijn investeringen in nieuwe ruimtelijke structuren nodig om de groei van de stad op een duurzame manier mogelijk te maken, om sociaal inclusief te zijn en om economische vernieuwing met nieuwe werkgelegenheid mogelijk te maken. Bij het maken van der gelijke investeringskeuzes speelt het lange termijn perspectief een belangrijke rol. We geven richting en bieden ruimte Met de Agenda Ruimte voor de Stad wordt een spreekwoordelijke stip op de horizon gezet. Het college­geeft aan welke opgaven er op de stad afkomen en geeft richting aan de ruimtelijke ontwikkeling van de stad. Tegelijkertijd biedt deze agenda juist veel ruimte.

Ruimte voor initiatieven, ruimte voor experimenten en ruimte voor onverwachte ontwikkelingen. Flexibel bestemmen en het mogelijk maken van tijdelijk gebruik zijn daarbij essentieel. We investeren in een sociaal inclusieve stad De inclusieve stad staat voor een stad waarin instellingen, betrokken ondernemers en bewoners zich samen met de gemeente inzetten voor het vergroten van leefkwaliteit en ontwikkelkansen van alle stadsgenoten, ook de kwetsbare. Denk aan ouderen, mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en vluchtelingen. Ruimtelijk gaat het dan bijvoorbeeld om voldoende betaalbare huisvesting en de inrichting en programmering van de buitenruimte. Maar ook om het beter ontsluiten van de regionale arbeidsmarkt en een betere doorstroming op de woningmarkt. Qua woningmarkt­ ontwikkeling is extra aandacht nodig voor woonmilieus voor studenten en young professionals. We investeren in economische vitaliteit en duurzame groei De ontwikkeling van de economie en groei van werkgelegenheid zijn tot speerpunt benoemd. Het gaat daarbij zowel om het versterken van een internationaal opererende kenniseconomie, om het versterken van de stedelijke economie, als om het aan het werk krijgen van specifieke doel­groepen, zoals jongeren. Daarbij wordt gestreefd naar een duurzame groei, inspelend op de next economy.

Ruimtelijke investeringen moeten zoveel mogelijk bijdragen aan deze collegeprioriteit.

28 Woonvisie Den Haag 2022

BIJLAGE 2: OMSCHRIJVING PRIORITAIRE DOELGROEPEN Groep

Omschrijving

Woonwensen

Woonwensen

Jonge één- en twee persoons huishoudens die, na hun opleiding, aan de start staan van zowel hun woon- als maatschappelijke carriëre

Mogelijkheden tot ontmoeting (caf , park, sport etc.) en drukte en diversiteit in hun woonomgeving zijn voor deze groep belangrijk. Goede OV-bereikbaarheid is essentieel. Vooral de wijken in en rond het centrum met een onderscheidend stedelijk karakter en een mix van functies (zoals de Binnenstad, Zeeheldenkwartier, ontwikkelingen op de Binckhorst) zijn interessant. De ideale woning zelf is vaak een niet al te groot, en daarmee betaalbaar, huur of koopappartement, misschien wel met gedeelde voorzieningen zoals een auto, fietsen, buitenruimte, wasserette of atelier.

Stedelijke gezinnen

Gezinnen zijn huishoudens met thuiswonende kinderen

Voor veel gezinnen staat centraal dat in hun woonomgeving aan de basisbehoeften van hun kinderen wordt voldaan (goede school en opvang, buiten spelen, veilig, andere kinderen in de buurt). De ideale gezinswoning biedt voldoende ruimte ofwel flexibiliteit voor verschillende activiteiten van alle gezinsleden, maar ook om samen iets te doen. Een eengezinswoning met tuin aan de rand van de stad past voor velen prima in dit plaatje. Toch zien we ook gezinnen die zoeken naar meer stedelijke en compacte gezinswoningen in de rustige stedelijke woonmilieus en levendige stadswijken net buiten het centrum. Collectieve speelruimte, opslag en groen kunnen zorgen voor de juiste woonkwaliteit in compacte woonvormen. Veel gezinnen willen graag een woning kopen in het midden- of hogere segment, maar er zijn ook gezinnen die aangewezen zijn op (sociale) huurwoningen.

Empty-nesters

Empty-nesters zijn oudere 1- en 2 persoonshuishoudens, waarvan de kinderen het huis uit zijn. Een groot deel van deze groep werkt nog

De woonwensen van deze groep zijn zeer divers, zowel metropolitaan wonen als een kleinschalig appartementencomplex in een suburbaan milieu kan interessant zijn. Empty-nesters zijn, als ze al willen verhuizen, vaak op zoek naar iets specifieks, bijvoorbeeld naar de kans om hun eigen woning te bouwen, naar een gemeen­ schappelijke woonvorm of naar een levensloopgeschikt appartement in een bijzonder gebouw midden in de stad. Veel empty-nesters vinden het belangrijk gelijkgestemden in hun directe woonomgeving te ontmoeten, woonconcepten gericht op een specifieke leefstijl zijn interessant. Consumentgericht bouwen biedt voor deze groep veel kansen. Bouwen voor deze doelgroep is interessant, omdat hiermee verhuisketens kunnen worden verlengd en meer doorstroming op de woningmarkt kan worden gerealiseerd.

Expats

Huishoudens die vanwege hooggeschoold werk vanuit het buitenland in Den Haag komen wonen, vaak in eerste instantie tijdelijk

Snelle beschikbaarheid van een woning en flexibele contracten zijn voor deze groep belangrijk. Er is een groot verschil tussen de woonwensen van expats die met en de woonwensen van expats die zonder kinderen in Den Haag komen wonen. De wensen van de eerste groep lijken op die van het stedelijk gezin, waarbij voor veel expatgezinnen het internationale karakter van hun woonomgeving (bijvoorbeeld scholen, winkels) zwaar meeweegt en ze vaker behoefte hebben aan een (gemeubileerde) huurwoning in een hoger segment. Gezinsappartementen zijn voor veel expats heel normaal. Expats die alleen of samen naar Den Haag komen, zoeken vaak hetzelfde type woonmilieu als Young Urban Professionals. Over het algemeen zijn huur en koopappartementen in het midden- of hogere segment interessant. De aanwezigheid van service en voorzieningen in het woongebouw is voor deze groep belangrijk.

Studenten

Studenten volgen een opleiding aan een hogeschool of universiteit in Den Haag of omgeving

Studenten wonen graag in het centrum of in de wijken rond het centrum om dezelfde redenen als dat Young Professionals daar graag wonen. Daarnaast vinden ze in het centrum het studentenleven en hun opleidingsfaciliteiten. Studenten wonen graag met andere studenten, hebben weinig te besteden en stellen niet al te hoge eisen aan hun woning. Kamerbewoning (met gedeeld sanitair/keuken) voorziet daarom vaak goed in hun woonbehoefte. Voor veel studenten is het ideaalbeeld echter een zelfstandige compacte wooneenheid, met ontmoetingsmogelijkheden en eventueel aanvullende gedeelde voorzieningen in het woongebouw. Studenten zijn over het algemeen aangewezen op goedkope huureenheden en kamerverhuur, die zij zowel bij particuliere als sociale verhuurders vinden. Internationale studenten hebben soms een groter budget voor wonen, daarmee komen hun woonbehoeften weer meer in de buurt van expats.

Woonvisie Den Haag 2022 29

BIJLAGE 3: OMSCHRIJVING WOONMILIEUS Woonmilieu

Haagse voorbeelden (huidig, zie ook de kaart)

Omschrijving

Hoogstedelijk metropolitaan

Nieuwbouw rond CS

Wonen midden tussen winkels, kantoren en (unieke) voorzieningen voor bewoners, bezoekers, werknemers en toeristen, zeer veel drukte, te zien en te beleven op straat, uitmuntend OV. Zeer hoge bebouwingsdichtheid, hoogbouw en functiemenging in gebouwen.

Centrum-stedelijk

Centrum, Laakhavens, kustzone Scheveningen

Wonen tussen andere functies zoals in metropolitaan milieu, maar met meer wonen en minder kantoren. Ook andere specifieke en markante woongebouwen dan hoogbouw. Goede OV-bereikbaarheid. Goede mogelijkheden om binnen dit milieus specifieke thematische woonsferen te ontwikkelen (studentenmilieus, wonen aan zee, pioniersgebieden, woonwerkmilieus).

Levendige stadswijken

Schilderswijk, Regentessekwartier, Archipelbuurt,

Wonen in een levendige omgeving nabij het centrum van grote stad. Veel stedelijke voorzieningen, veel soorten (bijzondere) winkels en horeca en veel verschillende soorten bewoners en bezoekers. Appartementen dominant.

Rustig stedelijk

Bomenbuurt, Bloemenbuurt, Valkenboskwartier

Rustige vooroorlogse woonstraten- en buurten in een levendige omgeving met winkels, wijkvoorzieningen en horeca relatief dichtbij het centrum van de stad. Stadswoningen, boven- en benedenwoningen met kleine tuinen.

Stedelijke exclusief

Statenkwartier, Belgisch park, Vogelwijk, Benoordenhout

Wonen in buurt die haar karakter ontleent aan de vooroorlogse stijlvolle architectuur en klassieke vormentaal. Woonfunctie dominant. Zowel wijken met hogere dichtheden en meer voorzieningen, als wijken met lagere dichtheden en veel groen. Vooral dure koopwoningen. Bewoners hechten sterk aan autobereikbaarheid.

Groenstedelijk woonmilieu

Mariahoeve, Den Haag Zuid-west

Vroeg- na-oorlogse woonbuurten met ruime opzet, veelheid aan openbare ruimte. Van oudsher veel sociale huurappartementen, de afgelopen jaren zijn eengezinswoningen toegevoegd. Bewoners geori nteerd op voorzieningencentra in de wijk, vanwege grotere afstand tot centrum.

Woonwijk met laag- en hoogbouw

Waldeck, Houtwijk

Woonwijken uit de jaren 70 aan de rand van de stad met een mix van laag- en hoogbouw, zowel koop- als particuliere als sociale huur. Ook hier eigen voorzieningencentra aanwezig.

Suburbaan grondgebonden

Ypenburg, Leidschenveen, Wateringseveld