RIS313359 Initiatiefvoorstel uitbuiting arbeidsmigranten DENK

2022 Initiatiefvoorstel: uitbuiting arbeidsmigranten

RIS313359

Inhoud Inleiding ................................................................................................................................................... 2 Oorzaken - mechanismen die arbeidsmigranten kwetsbaar maken....................................................... 3 Organisatorische mechanismen .......................................................................................................... 3 Aanbevelingen - stappen naar fatsoenlijk werk- en leefsituatie voor arbeidsmigranten ....................... 4 Alternatieve woonsituaties ................................................................................................................. 4 Verenigingkracht .......................................................................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Institutionele macht ............................................................................................................................ 6 Complementaire concrete oplossingen................................................................................................... 7 •

Ambtshalve inschrijving in de gemeente ........................................................................................ 7

Conclusie ................................................................................................................................................. 8 Financiële verantwoording ...................................................................................................................... 9 Ontwerp-raadsbesluit.............................................................................................................................. 9

1

Inleiding De nieuwe arbeidsmigrant is op dit moment de meest misbruikte groep in Nederland, en in het bijzonder in Den Haag. De nieuwe arbeidsmigranten zijn voornamelijk Oost-Europese burgers die ongeschoold zijn en meestal werken in de agrarische sector. Er is een hoge productiviteit in de tuinbouw en de vleesindustrie, maar tegelijkertijd zijn er lage werk- en woonstandaarden voor migranten. De uitzendbureaus en indirect de kwekerijen en fabriekseigenaren werken mee aan de uitbuiting van deze groep. Wie dacht dat slavernij een aantal eeuwen geleden was afgeschaft heeft het goed mis. We aanschouwen de moderne slavernij van de nieuwe arbeidsmigranten. Ze hebben in Nederland te maken met onderbetaling, wonen soms in mensonterende omstandigheden en kunnen op staande voet worden ontslagen. Mannen en vrouwen van tussen de 25 en 50 verdienen soms 9,50 per uur, bruto. Alsof dat niet genoeg is, worden ze ook nog voor de meest simpele redenen uit dienst gezet. De flex-contracten, en met name de fase A en fase 1&2 contracten geven malafide uitzendbureaus het recht om dit te doen. Daarnaast wonen de arbeidsmigranten meestal in de woningen van de uitzendbureaus. In het beste geval wonen ze in een kamer van 10 vierkante meter met een raam. En dit allemaal anno 2022 in Nederland. Dit probleem veroorzaakt veel neveneffecten.

De arbeidsmigranten worden door hun werkgever in transporter busjes opgehaald en afgezet. Op sommige wegen ontstaan er hierdoor enorme verkeersproblemen. Ook pleintjes zitten vol met arbeidsmigranten. Het is evident dat het niet prettig is om in zulke erbarmelijke situaties te verblijven. Daarom zoeken ze hun heil op de pleintjes met hun vrienden en familie. In Den Haag staat het Kaapseplein en Wijkpark bekend om dit fenomeen. Bijna honderden mensen op elkaar, tot laat in de avond. De pleintjes en straten worden vervuild en het is voor buurtbewoners onaangenaam om langs die pleintjes en straten te lopen. Dit hoofdprobleem bestaat uit een aantal deelproblemen. Deze kunnen deels opgelost worden op lokaal niveau en deels op landelijk niveau. Het is daarom belangrijk de regerende partijen te benaderen en dit probleem aan de kaak te stellen. De flex-contracten waardoor men gemakkelijk mensen uit dienst kan zetten moeten aangepast worden. Er moeten strengere eisen gesteld worden om iemand met een fase A of fase 1&2 contract te ontslaan. Dit beleid kan enkel op nationaal niveau veranderd worden. De mensonterende woonsituaties dienen echter bestreden te worden door de lokale politiek. Vaker toezicht en handhaving op woningen en een pandbrigade die de woningen van arbeidsmigranten inspecteert geniet de prioriteit.

Indien uitzendbureaus worden betrapt op huisvesting waar je geen hond kan binden, moeten die zwaar worden beboet. Alleen door te vergelden kan je zulke werkgevers leren dat ze niet goed bezig zijn.

2

Oorzaken - mechanismen die arbeidsmigranten kwetsbaar maken Structurele mechanismen 1 •

Grote afhankelijkheid van werkgevers

De arbeidsmigranten zijn vaak erg afhankelijk van hun werkgevers, omdat de werkgevers invloed hebben op alle facetten van het dagelijkse leven van een arbeidsmigrant. Telers nemen meestal arbeidsmigranten in dienst via uitzendbureaus die vervolgens onderling verbonden arbeids-, huisvestings-, transport- en zorgverzekeringscontracten aanbieden. Dergelijke constructies van individuele afhankelijkheid plaatsen arbeidsmigranten in een uiterst kwetsbare positie. Door hun flexibele contracten is er een constant risico op ontslag dat niet alleen inkomensonzekerheid met zich meebrengt, maar ook het risico om dakloos te worden. Door deze situatie zijn werknemers bang om klachten over misstanden aan te kaarten, zoals over onbetaalde vakantietoeslag of uitkeringen voor overuren. Ernstiger zelfs, werkgevers dreigen met ontslag wanneer de werknemers iets simpels als ziekteverlof eisen. •

Zwakke handhaving

De bovengenoemnde situatie wordt verergerd omdat er nauwelijks inspecties plaastvinden door de verantwoordelijke instanties. In 2018 wilde de inspectie slechts 1 procent van alle bedrijven monitoren waar oneerlijke arbeidsomstandigheden een potentieel risico vormden. ‘’Ik werk hier al 16 jaar, 11 jaar als uitzendkracht. Meestal heb ik lange uren gewerkt, van 6 uur 's morgens tot 6 uur' s avonds, soms tot 7 uur, zeg maar meer dan 12 uur. Ik krijg daarvoor het kale loon, volgens de loon uur vergoeding en geen toeslagen voor het werken op feestdagen, […] op zaterdagen of zondagen, [of] voor overwerk.’’ (Poolse arbeidsmigrant)

Organisatorische mechanismen •

Zwakke vertegenwoordiging vakbonden

De arbeidsmigranten zijn zelden aangesloten bij vakbonden, wat grotendeels te maken heeft met het feit dat ze de taal niet beheersen, de werkcultuur niet begrijpen en hun rechten niet kennen. Er zijn ook weinig mensen of instanties die de arbeidsmigranten hiermee helpen en/of wegwijs maken. Derhalve hebben de arbeidsmigranten ook geen collectieve stem op de arbeidsmarkt. •

Niet-interessante groep

Potentiële bondgenoten die lobbyen voor duurzame voedselsystemen besteden nauwelijks – we kunnen gerust zeggen geen – aandacht aan de arbeidsomstandigheden van de arbeidsmigranten. Zolang wij maar goedkope groenten kunnen benutten kan de erbarmelijke situaties van arbeidsmigranten ons weinig boeien.

1

Palumbo, L. en A. Corrado (eds) (2020) Are Agri-food Workers only Exploited in Southern Europe? Case studies on migrant labour in Germany, the Netherlands and Sweden. Brussel: Open Society European Policy Institute.

3

Aanbevelingen - stappen naar fatsoenlijk werk- en leefsituatie voor arbeidsmigranten 1. Alternatieve woonsituaties - campusvorming 2. Verenigingskracht - uitkomst van collectieve arbeidersorganisatie vorming. 3. Institutionele macht - ligt in het vermogen van werknemers om het gedrag van andere actoren te beïnvloeden door een beroep te doen op formele of informele regels.2

Alternatieve woonsituaties •

Campusvorming

Bij de komst van grote groepen arbeidsmigranten rijst direct de vraag: waar huisvest je deze mensen? In Waalwijk verliep de huisvesting van migranten aanvankelijk volgens een patroon welke ook in andere gemeenten werd gevolgd. Arbeidsmigranten vestigden zich in woonwijken waar, mede door de crash in de woningmarkt, het aanbod van huurwoningen nog ruim was. Steeds meer ondernemende Waalwijkers zagen de huisvesting van migranten bovendien als businessmodel. Een woning aan Het Fort kreeg landelijk bekendheid vanwege overlast en het plan er vijftien migranten te huisvesten. Daar kwam de buurt tegen in opstand.3 Waalwijk volgde daarna een eigen weg. De gemeente zet nu vol in op grote woonvoorzieningen voor arbeidsmigranten aan de rand van de woonkern, ook wel ‘campussen’ genoemd. De voordelen zijn volgens de gemeente en ontwikkelaars evident: de reistijd naar de werkgever is nihil, het beheer kan efficiënt worden georganiseerd en de huisvesting voldoet aan het landelijke keurmerk. Zo is de Waalwijkse aanpak niet per se als slecht te zien vanuit het perspectief van de arbeidsmigrant. Het ongastvrije karakter van de campussen bleek in de praktijk mee te vallen.

Het merendeel van de bewoners blijft immers maar kort in Nederland en deze short stayers beoordelen woonruimte primair op de huurprijs.4 Een betaalbare slaapplek op een campus dicht bij de werkgever wordt door hen al snel als passend ervaren. Tevens zorgt een campus voor arbeidsmigranten voor ruimer aanbod van woningen.5 Concreet: Verzoeken wij het college om zich in te zetten voor het realiseren van een eventuele ‘campus’. In samenwerking met partners dient het college zich in te spannen om

2

Brookes (2013), Schmalz et al. (2018), Wright (2000) Daniel van Dam, “Buurt boos: vijftien migranten in een huis”, Telegraaf, 11 mei 2018. 4 Jeroen Lijzenga en Roy Nieuwenhuis, Onderzoek huisvesting van arbeidsmigranten in de regio Hart van Brabant (Arnhem: Companen, 2017). 5 https://www.ed.nl/kempen/starterswoningen-in-hapert-te-danken-aan-succesvolle-campus-voorarbeidsmigranten-dat-is-toch-mooi~a8507749/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F. 3

4

in Den Haag een campusgebied te realiseren voor arbeidsmigranten. Hierbij zet het college zich in om zich tot het uiterste in te spannen door toevoeging van short-stay-plekken voor arbeidsmigranten en bij initiatieven uit de markt voor de huisvesting van arbeidsmigranten deze waar mogelijk te faciliteren en deze initiatieven uitdrukkelijk mee te wegen bij besluitvorming over ontwikkeling van locaties.

Verenigings kracht •

Meer aandacht voor het organiseren van arbeidsmigranten

De gemeente zou de aandacht en middelen meer moeten verschuiven naar voorlichting, bewustwording en organisatie van arbeidsmigranten. Het versterken van hun onderhandelingspositie door middel van organisatie op de werkvloer is een cruciale stap te midden van een veranderende arbeidsmarkt. De huidige arbeidsmarkt wordt gekenmerkt door een toenemend aantal complexe vaak internationale - contractuele relaties die tijdens onderhandelingen van collectieve arbeidsovereenkomsten moeilijk te reguleren zijn ten gunste van werknemers. •

Erken de sociale identiteit van migranten & culturele bemiddelaars

Innovatie bij het organiseren moet worden afgestemd op de sociale identiteit en de culturele achtergrond van migranten. De onderling verbonden problemen waar arbeidsmigranten mee worden geconfronteerd, ontstaan door de vaak wisselende werkplekken, de huisvestingsproblematiek en de marginalisering van arbeidsmigranten in de samenleving, en moeten worden meegenomen. De ervaring van de FNV met activiteiten gericht op arbeidsmigranten in de provincies Limburg en Noord-Brabant is in dit opzicht een inspirerend voorbeeld. De vakbond FNV is gestart met het organiseren van regionale evenementen over onderwerpen als veiligheid en gezondheid op het werk gericht aan arbeidsmigranten in de provincies Noord-Brabant en Limburg, waar de (vollegrond) tuinbouwsector geconcentreerd is. Geïnteresseerde werknemers worden opgeleid tot kaderleden om hen in staat te stellen hun collega's in hun eigen taal te informeren over hun rechten en plichten. Een dergelijke organisatie via culturele bemiddelaars is een effectieve manier gebleken om de sociale identiteit van werknemers mee te nemen in vakbondswerk. De traditionele focus van Nederlandse vakbonden ligt op tripartiete onderhandelingen om collectieve rechten en regelgeving te ontwikkelen.

Tegen deze achtergrond zijn dergelijke nieuwe vormen van outreach-activiteiten, die het bewustzijn en de organisatievermogen van werknemers van onderaf vergroten, veelbelovend en zouden moeten worden opgeschaald. Concreet: De gemeente dient de arbeidsmigranten te mobiliseren op de werkvloer. De arbeidsmigranten brengen hun meeste tijd door op het werk. In verenigingsvorm zal deze groep zich machtiger kunnen positioneren t.o.v. de werkgever. Het vormen van een vereniging/organisatie die dit bewerkstelligt vraagt om veel expertise en kennis, welke meestal niet aanwezig is bij arbeidsmigranten. Hier moet de gemeente dus een rol in gaan spelen. Als het voorbeeld van de FNV culturele bemiddelaars wordt gevolgd, blijft de rol van de gemeente niet permanent. Het opzetten van een verenigingsvorm en het opleiden van culturele bemiddelaars is primair de verwachting van de gemeente. Na het opzetten zal de organisatie zelfredzaam zijn door opgeleide, gekwalificeerde bemiddelaars en bestuurders. Bij vragen en opmerkingen kunnen de arbeidsmigranten deze kwijt op

5

de werkvloer. Op deze manier zullen de arbeidsmigranten meer georganiseerd zijn en kunnen ze gezamenlijk opkomen voor hun rechten. Bovendien is bij vragen en klachten, de toegang tot een culturele bemiddelaar laagdrempelig en direct. Dit zal voor de arbeidsmigranten een enorme vooruitgang betekenen. In het preadvies geeft het college aan dat ‘’het opleiden van culturele bemiddelaars is onderdeel van de activiteiten van een vakbond: zij leiden kaderleden op, om vervolgens hun collega’s in hun eigen taal te informeren over hun rechten en plichten’’. Wij vinden dat dit primair de verantwoordelijkheid is van de gemeente. De arbeidsmigranten zijn jammer genoeg een niet-interessante groep, waardoor initiatieven ten bate van arbeidsmigranten uitblijven. Dit zal niet gauw veranderen, mits de gemeente het initiatief neemt om een groep arbeidsmigranten op te leiden tot kaderleden zodat zij binnen hun groep elkaar kunnen informeren en onderwijzen.

Institutionele macht • Vergunningensysteem voor uitzendbureaus Een publiek vergunningensysteem voor uitzendbureaus is een must. Op deze manier kan de gemeente minimumvereisten en voorwaarden vaststellen voordat uitzendbureaus kunnen worden opgericht. Een dergelijk vergunningensysteem bestond in Nederland tot 1998 en wordt momenteel gebruikt in andere EU-lidstaten. Concreet: Arbeidsmigranten werken meestal via uitzendbureaus. Vaker dan verwacht komt het voor dat ze worden uitgebuit door uitzendbureaus door geen tijdige betaling, geen overwerktoeslag, lage lonen etc. Als we een vergunningensysteem creëren welke malafide uitzendbureaus eruit filtert, dan zal dat ten bate zijn voor iedereen, maar in het bijzonder voor arbeidsmigranten. Indien dit juridischtechnisch niet haalbaar is op gemeentelijk niveau, dan kan de gemeente hierop aandringen bij de regering. We hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden, we hadden immers al eerder een dergelijk vergunningensysteem.

• Versterkte arbeidsinspectie De implementatie van arbeidsrechten garanties kan worden versterkt door een strengere handhaving door de inspectie van instanties. De verhoging van de middelen die aan de inspectie ter beschikking worden gesteld voor het toezicht op arbeidsuitbuiting is een stap in de goede richting. Belangrijker is echter dat de aanpak van de inspectie aanzienlijk kan worden verbeterd door een heroriëntatie op de werknemers als haar belangrijkste stakeholders. Voorbeelden hiervan zijn: een klachtenmechanisme dat ook buiten kantooruren gemakkelijk toegankelijk is én in de talen van de werknemers, privé gesprekken met werknemers tijdens ongeplande inspecties en snelle reacties waarbij klachten effectief worden aangepakt. Een goed voorbeeld van zo’n werknemers gestuurd mechanisme is het Fair Food Program uit de VS waar de arbeiders zelf de klachten-, controle- en sanctiemechanisme bepalen.6 Concreet: In de laatste alinea staan voorbeelden waar de gemeente werk van kan maken. De arbeidsmigranten zijn erg afhankelijk van hun werkgevers, waardoor de bereidheid om klachten in te dienen erg laag is. Dit komt natuurlijk voort uit angst voor de werkgever. De gemeente dient dit te bestrijden door vaker en ongepland op inspectie te gaan naar werkplekken waar voornamelijk 6

FFSC (2018: 12), Siegmann (2015: 1), Siegmann et al. (2016: 120)

6

arbeidsmigranten werken. Het is dan ook de taak van de gemeente om die werkplekken te sanctioneren of te sluiten indien er ongewenste situaties geobserveerd worden. Daarnaast moeten we inzetten op geaccrediteerde inspectie instellingen die ook geïnspecteerd moeten worden op juiste uitvoering van de controles door SZW. Vergelijkbaar met hoe garages die apk-keuringen uitvoeren zelf ook gecontroleerd worden op juiste uitvoering van de apk-keuringen.

Complementaire concrete oplossingen •

Ambtshalve inschrijving in de gemeente

Het is van belang dat elke arbeidsmigrant zich inschrijft in de gemeente. Helaas gebeurt dit niet altijd. Indien tijdens een controle wordt geconstateerd dat iemand niet ingeschreven staat, dient de inspecteur dit dan ambtshalve te doen. Op deze manier voorkomen we dat leerplicht wordt omzeild en dat ouders wel worden opgeroepen door een consultatiebureau voor zorg van minderjarige kinderen. Het moet niet alleen blijven bij stimuleren, maar juist ambtshalve gebeuren. Want de arbeidsmigranten zijn niet snel geneigd om in te schrijven, wat wel heel belangrijk is. De werkwijze moet dus veranderen van ‘stimuleren’ om in te schrijven naar ‘ambtshalve inschrijven’ bij constatering. •

Communicatiemiddelen over rechten en plichten

Op sociale media en op de radio kan in meerdere talen informatie gegeven worden over de rechten en plichten van de arbeidsmigranten. Net zoals de meeste mensen zijn arbeidsmigranten ook actief op sociale media kanalen. Op deze manier worden ze via meerdere kanalen voorzien van informatie. We dienen niet enkel te leunen op workinnl.nl maar ook eigen sociale media kanalen gebruiken voor communicatie in eigen taal over rechten, plichten, gezondheid(sproblemen) etc.

7

Conclusie De genoemde voorstellen kunnen een belangrijke bijdrage leveren om de positie van arbeidsmigranten te versterken en om de noodzakelijke stappen te kunnen nemen om een eerlijke en fatsoenlijke werkplek te garanderen voor migranten in de Haagse arbeidsmarkt. Deze stappen moeten gepaard gaan met een verschuiving in het publieke debat en mediadiscours zodat de belangrijke bijdrage van arbeidsmigranten in de Nederlandse landbouw, en in het bijzonder de Haagse landbouw zichtbaar wordt en kan worden geherwaardeerd. Een recent onderzoek van het NIDI / CBS onderstreept dat arbeidsmigranten cruciaal zijn voor de sociale en economische toekomst van Nederland (NIDI en CBS 2020). Deze betekenis wordt weerspiegeld in ons initiatiefvoorstel en laat zien dat de hoge landbouwexport en de voedselzekerheid in Nederland afhangen van hun inzet. Een mannelijke arbeidsmigrant uit Polen die aan dit onderzoek meedeed, verwoordde het als volgt: “De werkgevers moeten [bij onze situatie] stilstaan, want de groenbedrijven bestaan dankzij ons. Wij dragen bij aan het voortbestaan van deze groenbedrijven.”7

7

NIDI en CBS (2020) Bevolking 2050 in Beeld: Drukker, Diverser en Dubbelgrijs. Deelrapport Verkenning Bevolking 2050. Den Haag: NIDI en CBS.

8

Financiële verantwoording De volgende maatregelen zullen financiering behoeven: ▪

Campus

▪

Opleiden van arbeidsmigranten tot kaderleden (culturele bemiddelaars)

▪

Arbeidsinspecties

▪

Multi linguïstisch informatieloket

▪

Communicatiemiddelen over rechten en plichten

Hiervoor zijn op jaarbasis de volgende kosten geraamd: Maatregel

Geschatte kosten

Campus

In samenwerking met partners, de gemeente hoeft hier niet zelf het initiatief te nemen

Opleiden kaderleden

Afhankelijk van fte

Arbeidsinspecties

Afhankelijk van fte

Multilinguïstisch informatieloket

Afhankelijk van fte

Communicatiemiddelen

25.000

Ontwerp-raadsbesluit De gemeenteraad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen d.d. nader te bepalen, gelezen het initiatiefvoorstel ‘Uitbuiting Arbeidsmigranten’ van raadsleden Nur Icar en Adeel Mahmood van de fractie DENK Den Haag, besluit: I. II. III.

Maatregelen zoals genoemd in het voorstel op te nemen in het gemeentelijke migrantenbeleid t.b.v. de bevordering van de leefsituatie van de arbeidsmigranten Het realiseren van een campus en/of short-stay-plekken voor arbeidsmigranten in samenwerking met partners in de buitenwijken van de stad De maatregelen na een periode van maximaal een jaar te herzien en in de evaluatie een effectiviteitsmeting t.o.v. de beginsituatie op te nemen

Aldus vastgesteld in de openbare raadsvergadering van … … … … … … … …. De griffier, De voorzitter, 9

10