RIS312781 Bijlage

Samenvatting In de Vastgoedmonitor 2021 worden de ontwikkelingen in de gemeentelijke vastgoedportefeuille over 2021 beschreven. Op 31 december 2021 bestond de vastgoedportefeuille van de gemeente Den Haag uit 1.278 objecten, bestaande uit 758 panden en 520 percelen grond. Van de panden zijn 688 in eigendom van de gemeente en 70 panden zijn gehuurd door de gemeente of in bruikleen gegeven aan de gemeente. Van de gronden zijn 515 percelen in eigendom van de gemeente en vijf percelen zijn door de gemeente gehuurd. Ten opzichte van 31 december 2020 is het aantal panden dat in eigendom van de gemeente Den Haag is en wordt gehuurd, met 18 afgenomen. De daling van het aantal panden wordt grotendeels veroorzaakt door de verkoop ervan. In 2021 zijn 11 panden verkocht. Dat het aantal panden in eigendom of gehuurd muteerde is ook veroorzaakt door enkele administratieve aanpassingen. Het aantal percelen grond in eigendom of gehuurd door de gemeente Den Haag is in 2021 met 17 objecten toegenomen. In 2021 is één perceel grond aangekocht. Ondanks verkoop van een aantal percelen grond is het totale aantal gronden in eigendom en gehuurd daardoor met 17 toegenomen. De bruto vloeroppervlakte (bvo) van alle panden in eigendom en gehuurd per 31 december 2021 bedraagt 1.083.242 m².

Dat is een toename ten opzichte van ultimo 2020 met 5,82 procent, toen het vergelijkbare bruto vloeroppervlakte van de gemeentelijke panden 1.020.688 m² bedroeg. Ten behoeve van het versterken van de Algemene Reserve van de gemeente Den Haag, is voor de periode 2021 tot en met 2024 een verkooptaakstelling opgenomen van € 28,4 miljoen. Over heel 2021 heeft de gemeente Den Haag 18 panden (11) of percelen (7) verkocht en daarop een boekwinst gerealiseerd van € 4,63 miljoen. In 2020 is er € 2,0 miljoen boven de taakstelling aan verkoopopbrengsten over de periode 2018-2022 gerealiseerd. Deze meeropbrengst is in mindering gebracht op de taakstelling van € 28,4 miljoen. Samen met de gerealiseerde boekwinst in 2021 betekent dat de komende drie jaar nog een boekwinst van 21,77 miljoen gehaald dient te worden op de verkoop van gemeentelijke panden en gronden. Op 31 december 2021 was 71.842 m² bruto vloeroppervlakte (bvo) in panden van de gemeente niet verhuurd. Dat komt neer op een leegstandspercentage van 6,63 procent. Het leegstandspercentage is daarmee iets toegenomen ten opzichte van ultimo 2020 toen het leegstandspercentage 6,26 procent bedroeg. In absolute zin is de leegstand met bijna 8.000 m² bvo toegenomen.

De toename van de leegstand is vooral toe te schrijven aan een aantal specifieke ontwikkelingen in de gemeentelijke vastgoedportefeuille, zoals het sluiten van het Zuiderstrandtheater en de lege oplevering van de woningen aan de Junostraat. Daarnaast is de Coronapandemie zeker van invloed (geweest) op de toename van de leegstand. Duurzaamheid is één van de speerpunten van de gemeente Den Haag. Een belangrijk element daarbij is de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed. Met het beschikbaar komen van extra geld vanuit de Enecomiddelen is in 2021 gestart met de ontwikkeling van het vervolgprogramma verduurzaming gemeentelijk vastgoed. Er zijn 78 kansrijke panden onderzocht. 43 panden daarvan hebben de voorkeur gekregen om met voorrang verduurzaamd te worden, bijvoorbeeld omdat er op korte termijn al omvangrijke onderhoudswerkzaamheden gepland stonden. Met de huurders/gebruikers van deze panden is (of wordt) overeenstemming gezocht over de maatregelen voor de verduurzaming, waarna de werkzaamheden uitgevoerd kunnen worden.

Inhoudsopgave Samenvatting........................................................................................................................................... 1 1.

Inleiding ........................................................................................................................................... 4

2. Kerncijfers Vastgoedportefeuille ......................................................................................................... 5 2.1. Inleiding ........................................................................................................................................ 5 2.2. Samenstelling vastgoedportefeuille ............................................................................................. 5 2.3. Vastgoedportefeuille per beleidsprogramma .............................................................................. 6 2.4. Feitelijk gebruik ............................................................................................................................ 7 2.5. Verkopen ...................................................................................................................................... 8 2.6. Aankopen...................................................................................................................................... 9 2.7 Verhuur.......................................................................................................................................... 9 2.8 Leegstand Panden ......................................................................................................................... 9 2.9.

Niet verhuurde percelen grond .................................................................................................. 10 2.10. Weilanden ................................................................................................................................ 11 2.11. Benchmark................................................................................................................................ 11 2.12. Onderhoud ............................................................................................................................... 11 2.13. Verduurzaming ......................................................................................................................... 12 2.14 Aanbestedingen......................................................................................................................... 13 2.15 Huurincasso en procedures en de Coronapandemie ................................................................ 13 3. Ontwikkelingen per Programma ....................................................................................................... 15 3.1. Inleiding ...................................................................................................................................... 15 3.2. Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie (Programma 3) ....................................................... 15 3.3.

Cultuur en Bibliotheek (Programma 5) ...................................................................................... 15 3.4. Onderwijs (programma 6) .......................................................................................................... 16 3.5. Werk en inkomen (programma 7) .............................................................................................. 21 3.6. Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid (Programma 8)........................................................... 21 3.7. Ontwikkeling buitenruimte (Programma 9) ............................................................................... 21 3.8. Sport (Programma 10) ................................................................................................................ 22 3.9. Economie (Programma 11) ......................................................................................................... 22 3.10. Mobiliteit (Programma 12) ....................................................................................................... 22 3.11. Stadsontwikkeling en Wonen (Programma 13) ....................................................................... 23 3.12. Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening (Programma 14) .................................................... 24 3.13.

Financiën (Programma 15) ....................................................................................................... 24 3.14. Overhead .................................................................................................................................. 24

1. Inleiding In de Vastgoedmonitor 2021 worden de ontwikkelingen binnen de gemeentelijke vastgoedportefeuille over de periode 1 januari 2021 tot en met 31 december 2021 beschreven. Om de verschillende beleidsdoelstellingen van de gemeente Den Haag te faciliteren bezit de gemeente een omvangrijke vastgoedportefeuille. Niet alleen is de gemeente in het bezit van kantoren die gebruikt worden voor de gemeentelijke bedrijfsvoering zoals het Stadhuis aan het Spui en het stadsdeelkantoor aan de Leyweg, ook bestaat de gemeentelijke vastgoedportefeuille onder andere uit kinderdagverblijven, sporthallen en buurtcentra. Daarnaast heeft de gemeente panden en gronden in bezit die zijn aangekocht ten behoeve van de stedelijke ontwikkeling. Hiervoor bezit de gemeente bijvoorbeeld een groot aantal percelen in Madestein (Vroondaal) en objecten in de Binckhorst. Tenslotte is de gemeente nog eigenaar van diverse objecten vaak met een historische waarde, zoals kerktorens, molens, diverse panden in Clingendael en andere monumenten. De Vastgoedmonitor gaat niet over al het onroerend goed dat in eigendom of onder beheer van de gemeente Den Haag is.

In deze monitor wordt niet ingegaan op ontwikkelingen bij gemeentelijk onroerend goed betreffende: • Onroerend goed dat een directe relatie heeft met de openbare ruimte (wegen, parken e.d.); • Regulier in erfpacht uitgegeven gronden; • Panden waarop de gemeente een zogenaamd economisch claimrecht heeft (met name schoolgebouwen); • Vastgoed waarvan de gemeente uitsluitend juridisch eigenaar is (zoals bijvoorbeeld panden die zijn ondergebracht bij een wijkontwikkelingsmaatschappij). Het economisch claimrecht heeft vrijwel uitsluitend betrekking op onderwijsgebouwen. Hiervoor geldt de wettelijke regel dat de schoolbesturen juridisch eigenaar zijn van de les- en gymnastiekgebouwen. Wanneer een schoolbestuur aangeeft dat een schoolgebouw niet langer gebruikt wordt, valt het juridisch eigendom, op grond van de onderwijswetgeving om niet terug naar de gemeente. In hoofdstuk 2 zal ingegaan worden op de belangrijkste interne en externe portefeuille-brede ontwikkelingen. Dit betreft zowel de kwantitatieve ontwikkelingen binnen de portefeuille als ook interne ontwikkelingen die gericht zijn op een verbetering van het beheer van het vastgoed en (externe) juridische ontwikkelingen die van invloed zijn op het beheer van het gemeentelijk vastgoed. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de ontwikkelingen binnen de verschillende vastgoedprogramma’s.

Er wordt gerapporteerd over de omvang, samenstelling, bezetting, ontwikkelingen en lopende of afgeronde projecten per programma.

Vastgoedmonitor 2021

4

2. Kerncijfers Vastgoedportefeuille 2.1. Inleiding De vastgoedportefeuille van de gemeente Den Haag bestaat op 31 december 2021 uit 1.278 hoofdobjecten en zelfstandige objecten. Een hoofdobject is een pand of een kavel grond die is onderverdeeld in meerdere verhuurbare eenheden. Een zelfstandig object bestaat uit één verhuurbare eenheid. Onder de vastgoedportefeuille van de gemeente Den Haag vallen niet alleen objecten die in eigendom zijn. Ook panden en gronden die door de gemeente Den Haag gehuurd worden, zijn hierin meegenomen.

2.2. Samenstelling vastgoedportefeuille De gemeentelijk vastgoedportefeuille per ultimo 2021 is onderverdeeld in 520 percelen grond en 758 panden. Van de panden zijn 688 in volle eigendom van de gemeente Den Haag en 70 panden worden gehuurd. Ook bij de gronden wordt onderscheid gemaakt in 515 percelen grond in volle eigendom en gronden die worden gehuurd of in bruikleen zijn gegeven aan de gemeente Den Haag (vijf percelen). Het aantal panden in eigendom en gehuurd door de gemeente bestaat uit 1.546 verhuurbare eenheden en de gronden bestaan uit 741 verhuurbare eenheden. Het aantal vierkante meter bruto vloeroppervlakte van het gemeentelijk vastgoed op 31 december 2021 bedraagt 1.083.242 m². Dat is een toename ten opzichte van ultimo 2020 met 5,82 procent, toen het vergelijkbare bruto vloeroppervlakte van de gemeentelijke panden 1.020.688 m² bedroeg.

Figuur 1: Samenstelling vastgoedportefeuille Eigendom De gemeente Den Haag voert een actief beleid om objecten die geen gemeentelijk beleidsdoel meer ondersteunen af te stoten. Het aantal panden in eigendom is in 2021 gedaald van 707 panden naar 688 Dat is een daling van 19 objecten. In 2021 hebben er 18 verkooptransacties plaatsgevonden. Daarbij gaat het om 11 panden en 7 percelen grond. Dat de afname van panden minder groot is dan het aantal verkochte panden, wordt veroorzaakt doordat er in 2021 ook een drietal panden aangekocht zijn en doordat jaarlijks ook administratieve aanpassingen plaatsvinden. Zo worden jaarlijks om uiteenlopende redenen panden die voorheen aangemerkt werden als zelfstandig pand, samengevoegd tot één pand met meerdere VHE’s of worden panden juist gesplitst in meerdere Vastgoedmonitor 2021

5

zelfstandige eenheden. Het aantal percelen grond in eigendom is daarentegen gestegen van 498 naar 515 Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door de omzetting van standplaatsvergunningen in grondhuurovereenkomsten. Feitelijk gaat het hierbij dus om een administratieve overgang van de registratie tussen diensten. Huur De gemeente heeft per 31 december 2021 in totaal 70 panden gehuurd van externe partijen. Per saldo is het aantal aangehuurde panden daarmee met één gestegen. In 2021 zijn zes huurovereenkomsten opgezegd. Het betreft één huurovereenkomst voor ambtelijke huisvesting aan de Sint Jacobstraat en daarnaast panden die waren gehuurd ten behoeve van beleidsdoelstellingen, maar niet langer daarvoor benodigd waren. In 2021 zijn zeven panden nieuw gehuurd. Drie objecten zijn gehuurd ten behoeve van maatschappelijke opvang. Het betreft hier een pand aan de Morsestraat, aan de Badhuisweg en tenslotte een pand aan de Jacob Catsstraat. Daarnaast zijn er twee ruimtes gehuurd ten behoeve van buurthuizen, te weten aan de Van Baerlestraat en aan de Kempstraat. Aan de Twickelstraat is een pop-up bibliotheek gevestigd in een pand van Vestia. Voor ‘Den Haag werkt’ is tenslotte bedrijfsruimte gehuurd aan de Kerketuinenweg. Per ultimo 2021 huurt de gemeente Den Haag vier gronden en heeft het één perceel in bruikleen. Hierin is niets veranderd ten opzichte van ultimo 2020.

2.3. Vastgoedportefeuille per beleidsprogramma Het gemeentelijk vastgoedbeleid is ondersteunend aan door de gemeente vastgestelde beleidskaders en doelstellingen. Het ontwikkelen, aankopen, huren en in bezit hebben van vastgoed is voor de gemeente Den Haag geen doel op zich. Het inzetten van Vastgoed is een middel/methode om beleid te realiseren. In onderstaande tabel is het aantal panden en gronden in eigendom en door de gemeente gehuurd per beleidsprogramma weergegeven

Vastgoedmonitor 2021

6

Figuur 2: Objecten per beleidsprogramma In hoofdstuk 3 zal nader ingegaan worden op de belangrijkste ontwikkelingen in 2021 per portefeuille.

2.4. Feitelijk gebruik De meest voorkomende functies (feitelijk gebruik) van het gemeentelijk vastgoed in eigendom en gehuurd is in onderstaande tabel op een rij gezet. Het meest voorkomende gebruik in aantallen panden binnen het gemeentelijke vastgoed is parkeren. Het gaat hierbij met name om stallingsgarages. Dit zijn garages die over het algemeen gelegen zijn onder sociale woningbouwcomplexen van de woningcorporaties en deel uitmaken van VVE’s bestaande uit sociale huurwoningen en een parkeergarage. De parkeerplaatsen worden over het algemeen verhuurd aan de bewoners van de bovengelegen woningen. Daarnaast is de gemeente eigenaar van een aantal woningen/complexen. Een groot deel van deze woningen betreft de huisvesting van statushouders. Tenslotte in het verleden woningen gekocht in het kader van gebiedsontwikkelingen.

Feitelijk gebruik Parkeergarage Woning Kantoor Kinderdagverblijf/ Buitenschoolse opvang/ Peuterspeelzaal Wijk/ buurtcentrum/ clubhuis Sporthal/ gymzaal/ sportschool/ zwembad onderwijspand Atelier/ cultuurverzamelpand/ expositieruimte Bedrijfsruimte/ Werkplaats/ Showroom Loods/ keet/ romney/ opslag Theater/ Concertzaal/ Schouwburg/ muziekcentrum Begeleid wonen/ vervangend tehuis Kiosk Fietsenstalling Bibliotheek Berging Kinderboerderij Overig Totaal Figuur 3: Feitelijk gebruik gemeentelijke panden

aantal 101 94 83 77 59 36 36 34 33 24 20 18 18 17 15 12 10 71 758

Bij gronden is het meest voorkomende gebruik bouwterrein. Dit betreft bijna uitsluitend ontwikkelingslocaties die op termijn gebruikt/verkocht gaan worden ten behoeve van herontwikkeling. De grootste verandering heeft zich voorgedaan bij het aantal grondverhuringen ten behoeve van kiosken. In 2021 is het aantal grondverhuringen ten behoeve van kiosken gestegen van 72 verhuringen naar 95. Per 1 januari 2017 is de nieuwe Verordening straathandel Den Haag 2017 (RIS295091) van kracht geworden. Daarin is opgenomen dat alle bestaande eigenaren van kiosken in de openbare ruimte moeten kiezen of zij een kiosk (met een omgevingsvergunning voor de activiteit bouwen) met bijbehorende grondhuurovereenkomst willen exploiteren of een écht ambulant verkooppunt met een standplaatsvergunning willen exploiteren. Uiterlijk 31 december 2021 moesten ondernemers een Vastgoedmonitor 2021

7

keuze gemaakt hebben waarbij naar verwachting in de loop van 2022 alle omzettingen zijn gerealiseerd.

Feitelijk gebruik Aantal Bouwterrein 155 Kiosk 95 Sportveld/ sportcomplex/ tennispark 67 Parkeren 29 Tuin/ erf 26 Benzinestation 25 Volkstuin 21 Telefooncentrale/ dataverdeelstation 15 Weiland/ cultuurgrond 12 Overig 75 Totaal 520 Figuur 4: Feitelijk gebruik gemeentelijke gronden

2.5. Verkopen In 2021 hebben 18 verkooptransacties plaatsgevonden. Het gaat hierbij zowel om de verkoop van panden als van percelen grond. De totale boekwinst op deze verkopen bedroeg € 4,63 mln. Voor de periode 2021 tot en met 2024 geldt een verkooptaakstelling van € 28,4 mln. De in 2020 gerealiseerde extra verkoopopbrengst van € 2 mln. boven de toen geldende taakstelling is doorgeschoven naar de taakstelling van 2021-2024. Dat betekent dat de komende drie jaar nog een boekwinst van € 21,77 mln. (= € 28,4 -/- € 4,63 -/- € 2) gerealiseerd dient te worden op de verkoop van gemeentelijke panden en gronden. Overzicht verkochte panden en gronden in 2021: Adres

Programma

Functie

Meppelweg 339-441 Riouwstraat 57 Perceel Gerrit Kasteinweg 4

06 - Onderwijs 08 - Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid 09 - Buitenruimte 09 - Buitenruimte 09 - Buitenruimte 09 - Buitenruimte 09 - Buitenruimte 09 - Buitenruimte 09 - Buitenruimte 13 - Stadsontwikkeling en Wonen 13 - Stadsontwikkeling en Wonen 13 - Stadsontwikkeling en Wonen

School Wissellokatie Begeleid Wonen Tuin/Erf Tuin/Erf Tuin/Erf Tuin/Erf Tuin/Erf Tuin/Erf Tuin/Erf Woning Woning Woning

13 - Stadsontwikkeling en Wonen 13 - Stadsontwikkeling en Wonen

Woning Woning

13 - Stadsontwikkeling en Wonen 13 - Stadsontwikkeling en Wonen 13 - Stadsontwikkeling en Wonen

Woning Woning Woning

Perceel Boomsluiterkade 45 Perceel Messstraat 42 Perceel Royenweg 13 Perceel Werfstraat 45 Perceel Uilebomen 66 Perceel Messstraat 16 Hoekerstraat 3 Hoekerstraat 13 Hoekerstraat 17 Hoekerstraat 23 Kompasstraat 59 Kompasstraat 63 Kompasstraat 71 Kompasstraat 73 Vastgoedmonitor 2021

8

Kompasstraat 79 13 - Stadsontwikkeling en Wonen Figuur 5: Overzicht verkochte panden en gronden 2021

Woning

2.6. Aankopen In 2021 hebben verschillende aankopen plaatsgevonden. Aan het Kaapseplein is een pand gekocht ten behoeve van DPZ. In de buurt van het Trekvlietplein op de Binckhorst zijn twee woonboten gekocht die plaats moeten gaan maken voor de toekomstige Velostrada. Verder is op de Binckhorst een perceel grond met bedrijfsruimte gekocht die gebruikt gaat worden voor de stalling van fietsen die door de gemeente verwijderd zijn uit de stad. Ook is voor DSB een bedrijfsruimte aan de Hoek van Hollandlaan gekocht. Het terrein en de bedrijfsruimte zal gebruikt gaan worden als uitvalsbasis voor de beachcleaners en voor de reddingsbrigade van de Veiligheidsregio Haaglanden. Tenslotte heeft de gemeente voor een bedrag van circa € 5,0 miljoen 16 panden overgenomen van de eind 2021 geliquideerde Wijkontwikkelingsmaatschappij Stationsbuurt – Oude Centrum (WOM). De gemeente Den Haag was samen met Staedion aandeelhouder in de WOM. In overleg met mede-aandeelhouder Staedion heeft de gemeente een aantal strategische panden overgenomen van de WOM.

2.7 Verhuur In 2021 heeft de gemeente Den Haag voor 97 verhuurbare eenheden, huurovereenkomsten afgesloten. Het gaat hierbij om verhuringen van panden en gronden. Dat is een daling ten opzichte van 2020 toen er 133 huurcontracten zijn afgesloten. De meeste verhuringen hebben plaatsgevonden in de portefeuille van DSO (68 verhuringen), waarvan een groot aandeel in het programma Economie (35 verhuringen) en het programma Stadsontwikkeling en Wonen (32 verhuringen). Het grootste gedeelte van de verhuringen in de DSO-portefeuille komt uit de verhuur van units in de bedrijfsverzamelgebouwen zoals bijvoorbeeld de Caballerofabriek (22 verhuringen), Apollo 14 (23 verhuringen) en de HSD Campus (12 verhuringen). Het aantal verhuringen van woningen aan statushouders is in 2021 sterk gedaald van 12 verhuringen in 2020 naar 1 verhuring in 2021. Het aantal verhuringen voor woningen voor statushouders neemt de afgelopen jaren mede zo sterk af, doordat complexen worden verkocht aan corporaties. Daarnaast liep de exploitatietermijn voor de woningen aan de Jupiterkade eind 2021 af. Hierdoor zijn in 2021 ook geen nieuwe huurcontracten voor dit complex afgesloten.

2.8 Leegstand Panden Op 31 december 2021 was van de gemeentelijke vastgoedportefeuille 71.842 m² bruto vloeroppervlakte (BVO) niet verhuurd (269 verhuurbare eenheden). Dat hoeft overigens niet te betekenen dat het pand daadwerkelijk leeg staat. Wanneer door incourantheid van de panden of onzekerheid met betrekking tot het toekomstperspectief van een pand commerciële verhuur niet haalbaar blijkt, wordt er gezocht naar een tijdelijke culturele of maatschappelijke invulling van het pand via een anti-kraakorganisatie. Het object wordt dan nog wel als leegstand geregistreerd, maar er is wel een zinvolle tijdelijke invulling voor het object. De totale gemeentelijke vastgoedportefeuille besloeg 1.083.242 m² BVO per 31 december 2021. Daarmee kwam het leegstandspercentage uit op 6,63 %. Het leegstandspercentage is daarmee in m² iets toegenomen ten opzichte van ultimo 2020 toen het leegstandspercentage 6,26 % bedroeg. Ook in absolute zin is de leegstand toegenomen. Op 31 december 2020 was 63.914 m² niet verhuurd, waarmee de leegstand met bijna 8.000 m² BVO is toegenomen. De totale leegstand kan onderverdeeld worden in verschillende soorten leegstand. Er kan sprake zijn van leegstand ten Vastgoedmonitor 2021

9

gevolge van frictie (kortstondige leegstand tussen twee verhuringen), of er kan sprake zijn van leegstand in verband met gemeentelijke beleidswijzigingen, renovatie, herontwikkeling, functiewijziging of verkoop. De leegstand op 31 december 2021 was als volgt onderverdeeld over de verschillende categorieën.

Figuur 6: Leegstand in de gemeentelijke vastgoedportefeuille

Dat de leegstand is toegenomen ten opzichte van ultimo 2020 wordt voornamelijk veroorzaakt doordat de leegstand t.b.v. ontwikkeling en de frictieleegstand is toegenomen. Op 31 december 2020 bedroeg de frictieleegstand 9.458 m² en in 2021 is de frictieleegstand gestegen tot 21.377 m². Ook het aantal verhuurbare eenheden dat per ultimo 2021 leeg stond is gestegen ten opzichte van 31 december 2020. Op 31 december 2021 stonden 269 verhuurbare eenheden leeg, terwijl op 31 december 2020 nog 241 verhuurbare eenheden leeg stonden. De Coronapandemie is zeker van invloed op de toename van de leegstand, maar er zijn ook andere verklaringen voor de toename van de leegstand. Zo staat het Zuiderstrandtheater sinds de opening van Amare leeg in afwachting van een nieuwe bestemming (7.500 m²). Ook liep de oorspronkelijke grondhuurovereenkomst voor de huizen aan de Junostraat op 31 december 2021 af en stonden de woningen daarom leeg (720 m²). Deze woningen zijn in 2022 echter tijdelijk verhuurd aan het Centraal Opvangorgaan Asielzoekers. Wanneer door incourantheid van de panden of onzekerheid met betrekking tot het toekomstperspectief van het pand commerciële verhuur niet haalbaar blijkt, wordt er gezocht naar een tijdelijke culturele of maatschappelijke invulling van een pand via een anti-kraakorganisatie.

Het object wordt dan nog wel als leegstand geregistreerd, maar er is wel een zinvolle tijdelijke invulling voor het object. Veel objecten zijn in bruikleen gegeven aan een leegstandsbeheerder of rechtstreeks aan een gebruiker.

2.9. Niet verhuurde percelen grond Op 31 december 2021 stonden 53 percelen grond die in beheer zijn van de gemeente Den Haag administratief op leegstand. Op 31 december 2020 waren 51 percelen grond niet verhuurd. Het aantal niet verhuurde percelen grond is dus per saldo toegenomen met 2. Het grootste gedeelte (30 percelen) betreft gronden die niet verhuurd worden als gevolg van frictieleegstand. In een aantal gevallen gaat het om niet verhuurde parkeerplaatsen bij een kantoor of bedrijfsverzamelgebouw. Vastgoedmonitor 2021

10

Eind 2021 waren 19 percelen grond niet verhuurd in verband met ontwikkelingen. Deze percelen worden bouwrijp gemaakt of hiermee wordt op korte termijn begonnen. Daarnaast zijn een aantal percelen in de praktijk in gebruik als openbare ruimte. Dit zijn vaak percelen grond die zijn overgebleven na afronding van een ontwikkeling. Deze percelen dienen nog formeel omgelabeld te worden tot openbare ruimte. Ook is een aantal percelen in het verleden tijdelijk verhuurd bijvoorbeeld ten behoeve van opslag van bouwmateriaal. In sommige gevallen kan het terrein opnieuw verhuurd worden. Wanneer dat niet mogelijk of wenselijk is, moeten ook deze terreinen omgelabeld worden tot openbare ruimte.

2.10. Weilanden Naast de meest binnenstedelijk gelegen percelen grond die administratief op leeg staan, heeft de gemeente een aantal weilanden in eigendom met een totale oppervlakte van 46 hectare, onderverdeeld in 12 verschillende objecten. Sommige weilanden bestaan uit meerdere kadastrale nummers. Al enkele jaren blijft het aantal weilanden dat de gemeente in eigendom heeft gelijk. Acht weilanden zijn gelegen tussen de Westvlietweg en de A4 in het stadsdeel Leidschenveen, één weiland ligt aan de rand van Leidschenveen op de grens met de gemeente Leidschendam-Voorburg. Deze weilanden vallen allemaal onder programma 13 Stadsontwikkeling en Wonen. Voor de weilanden in de Vlietzone geldt dat hier op termijn ontwikkelingen zijn voorzien. Daarom is in 2011 een zogenaamde beheersverordening Vlietzone vastgesteld. In plaats van een bestemmingsplan is een beheersverordening vastgesteld waarin het beheer van de Vlietzone in overeenstemming met het bestaande feitelijke of planologisch toelaatbare gebruik wordt geregeld. Voor de gemeentelijke percelen grond in de Vlietzone betekent dit dat ze een agrarische functie of de functie “groen” hebben gekregen. Zolang er nog geen sprake is van een duidelijk kader (structuurvisie, masterplan of stedenbouwkundig ontwerp) is het niet wenselijk om nieuwe ontwikkelingen toe te staan.

Daarnaast is de gemeente nog eigenaar van de weilanden in Clingendael en in de Duivenvoordse en Veenzijdsepolder in de gemeente Wassenaar. Tenslotte zijn de weilanden in de strook tussen de Bezuidenhoutseweg en de Benoordenhoutseweg ook eigendom van de gemeente Den Haag. Deze weilanden vallen onder programma Ontwikkeling Buitenruimte. Al deze weilanden hebben de bestemming “Natuur” of “Groen”, waarbij alleen agrarisch medegebruik is toegestaan. Voor deze percelen zijn dan ook geen toekomstige ontwikkelingen voorzien.

2.11. Benchmark Ook in 2021 heeft de gemeente Den Haag weer deelgenomen aan de “Benchmark gemeentelijk vastgoed”. De benchmark geeft de mogelijkheid om het gemeentelijk vastgoed van Den Haag te vergelijken met bijvoorbeeld de gemeente Utrecht of een andere (gemiddelde) deelnemer. In diverse modules wordt weergegeven hoeveel van een bepaald type vastgoed (bijvoorbeeld vastgoed bestemd voor cultuur) beschikbaar is per inwoner en wordt de leegstand in percentages en in aantallen vierkante meter bruto verhuurbaar vloeroppervlakte en in aantal gebouwen weergegeven. Daarnaast kan de financiële vastgoedinformatie vergeleken worden met gemiddeldes per categorie deelnemer.

2.12. Onderhoud Conform het Burgerlijk Wetboek wordt onderscheid gemaakt tussen het eigenaarsonderhoud en het huurdersonderhoud. De gemeente is op basis hiervan uitsluitend verantwoordelijk voor het laten uitvoeren en bekostigen van het eigenaarsonderhoud. Daar waar de gemeente zelf gebruiker is (ambtelijke en bestuurlijke huisvesting), geldt uiteraard dat de gemeente het gebruikersonderhoud verzorgt.

Vastgoedmonitor 2021

11

De gemeentelijke vastgoedportefeuille wordt onderhouden conform de methodiek van conditie gestuurd onderhoud (NEN 2767). In deze systematiek wordt gekeken naar de staat van de afzonderlijke bouwelementen. Afhankelijk van de conditie wordt er een kwaliteitsscore aangegeven van 1 (uitstekend) tot 6 (zeer slecht). In de door de gemeenteraad vastgestelde “Nota vastgoed” (RIS 269126) is beschreven dat het streven is om voor panden die structureel onderdeel uitmaken van de vastgoedportefeuille de conditiescore minimaal op niveau 3 (redelijk) te krijgen en/of te houden en per bouwelement in te grijpen wanneer conditie 4 (matig) wordt geconstateerd. Voor alle objecten die in gemeentelijk beheer zijn met een verwachte beheertermijn van minimaal vijf jaar zijn meerjaren onderhoudsplanningen opgesteld. Voor 2021 werd in het meerjarenonderhoudsplan uitgegaan van € 19,3 miljoen aan onderhoudsuitgaven. Dat was een forse stijging ten opzichte van 2020 toen in de planning onderhoudsuitgaven waren opgenomen voor een bedrag van € 13,2 miljoen en door de Coronapandemie daadwerkelijk voor een bedrag van € 8,9 miljoen aan onderhoud is uitgeven. In 2021 is mede ook weer door de Coronapandemie daadwerkelijk € 15,0 miljoen aan onderhoud uitgegeven, wat wel een forse stijging betekent ten opzichte van 2020.

Door leveringsproblemen van materialen en onderdelen zijn een aantal werkzaamheden opgeschoven in de tijd.

Uitgaven per programma aan onderhoud Planning 2021 Realisatie 2021 Verschil 03 - Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie € 547.000,00 € 473.000,00 € 74.000,00 05 - Cultuur en Bibliotheek € 6.584.000,00 € 5.940.000,00 € 644.000,00 06 - Onderwijs € 1.543.000,00 € 2.011.000,00 € -468.000,00 07 - Werk en Inkomen € 635.000,00 € 441.000,00 € 194.000,00 08 - Zorg, Welzijn, Jeugd en Volksgezondheid € 1.712.000,00 € 855.000,00 € 857.000,00 09 - Buitenruimte € 380.000,00 € 350.000,00 € 30.000,00 10 - Sport € 3.316.000,00 € 1.747.000,00 € 1.569.000,00 11 - Economie € 393.000,00 € 255.000,00 € 138.000,00 12 - Mobiliteit € 1.001.000,00 € 388.000,00 € 613.000,00 13 - Stadsontwikkeling en Wonen € 1.649.000,00 € 1.319.000,00 € 330.000,00 14 - Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening € 754.000,00 € 644.000,00 € 110.000,00 15 - Financiën € 384.000,00 € 213.000,00 € 171.000,00 Overhead € 384.000,00 € 340.000,00 € 44.000,00 Totaal € 19.282.000,00 € 14.976.000,00 € 4.306.000,00 Figuur 7: Uitgaven per programma aan onderhoud

2.13. Verduurzaming Duurzaamheid is één van de speerpunten van de gemeente Den Haag. Een belangrijk element daarbij is de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed. De gemeentelijke panden worden energieneutraal gemaakt of klaar gemaakt voor de aansluiting op een schone energiebron. Voor aanvang van eventuele werkzaamheden wordt onderzoek gedaan naar de mogelijkheden van een pand, waarbij rekening gehouden wordt met komend onderhoud en bijzondere kansen. Bij de afwegingen worden de huurders of gebruikers nadrukkelijk betrokken. Voor de verduurzaming heeft het college voor de periode 2019 en 2020 een budget beschikbaar gesteld van € 6,0 miljoen onrendabel krediet, aangevuld met een rendabel krediet van € 7,0 miljoen (RIS 299200 en RIS 303930). Dit budget is in 2021 nagenoeg volledig uitgeput. Er is alleen nog een

Vastgoedmonitor 2021

12

klein rendabel krediet/budget beschikbaar, dat de komende tijd gebruikt zal worden voor de plaatsing van zonnepanelen op daken van gemeentelijke panden. Daarnaast is er vanuit de Eneco middelen een bedrag van € 21,0 miljoen gereserveerd voor de verduurzaming van een deel van het gemeentelijk vastgoed. Daarvan is € 1,0 miljoen eenmalig in 2021 beschikbaar gesteld voor het “duurzame meerjaren onderhoudsprogamma”. De overige € 20,0 miljoen is bedoeld voor de verduurzamingsprojecten. Van deze € 20,0 miljoen heeft de raad in 2021 € 15,0 vrijgegeven. Met het beschikbaar komen van extra geld vanuit de Enecomiddelen is in 2021 gestart met de ontwikkeling van het vervolgprogramma verduurzaming gemeentelijk vastgoed. Er zijn 78 kansrijke panden onderzocht. 43 panden daarvan hebben de voorkeur gekregen om met voorrang verduurzaamd te worden, bijvoorbeeld omdat er op korte termijn al omvangrijke onderhoudswerkzaamheden gepland stonden. Met de huurders/gebruikers van deze panden is (of wordt) overeenstemming gezocht over de maatregelen van verduurzaming, waarna de werkzaamheden uitgevoerd kunnen worden.

Uitgangspunt bij de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed is dat er op voorhand meer verduurzamingsplannen worden uitgewerkt dan er op dit moment budgettair beschikbaar is, zodat er een werkvoorraad is, mocht onverhoopt een locatie op dit moment toch afvallen of als de kosten meevallen ten opzichte van de raming. Panden die nu eerst afvallen om verduurzaamd te worden, zullen in een later stadium alsnog verduurzaamd worden om de Europese en Haagse doelstellingen op het gebied van duurzaamheid te halen. Belangrijke mijlpalen bij de verduurzaming in 2021 waren, de aansluiting van de gemeentelijke panden aan de Zilverstraat/Kerketuinenweg op de geothermiebron aan de Leyweg. De volledige vernieuwing van de installatie in de Sporthal Zuidhaghe. Hierbij is de luchtbehandelingskast vervangen door een kast mét warmteterugwinning. De gevraagde warmte wordt geleverd door warmtepompen. Alleen voor pieklasten is nog een gasaansluiting nodig. Het gasverbruik zal hierdoor met zo’n 80% reduceren. Verder is het pand van de gemeentelijke kredietbank aan de Korte Lombardstraat (beschermd stadsgezicht) verduurzaamd waarmee het pand alleen nog door warmtepompen verwarmd wordt. Door de plaatsing van een gecombineerde wind en zonne-energieinstallatie op het dak van het gemeentekantoor aan de Fruitweg 17, is het na oplevering een energieneutraal gebouw.

Tenslotte zijn vorig jaar 719 zonnepanelen geplaatst op zeven verschillende panden.

2.14 Aanbestedingen Makelaarsdiensten Begin 2021 zijn de taxatiediensten voor maximaal vier jaar gegund aan drie verschillende partijen. Eind 2021 heeft de aanbesteding voor de makelaarsdiensten plaatsgevonden. Dat heeft ertoe geleid dat de makelaarsdiensten begin 2022 aan drie verschillende partijen zijn gegund. Leegstandsbeheer De aanbesteding van het leegstandsbeheer is mede door de Coronapandemie doorgeschoven naar 2022, wat ertoe moet leiden dat in de tweede helft van 2022 een aantal partijen geselecteerd zullen worden om het leegstandsbeheer voor gemeentelijke panden op zich te nemen.

2.15 Huurincasso en procedures en de Coronapandemie Normaal gesproken voert de gemeente een actief beleid met betrekking tot huurincasso en nakoming van de afgesloten overeenkomsten. Dat betekent dat indien een huurder een Vastgoedmonitor 2021

13

betalingsachterstand heeft, of zich niet houdt aan de afspraken, de gemeente de huurder aanschrijft en indien noodzakelijk een gerechtelijke procedure start, waarbij nakoming van de huurovereenkomst, betaling van de huursom en eventueel ontruiming wordt gevorderd. Gedurende de Coronapandemie hanteerde/hanteert de gemeente een soepel beleid ten aanzien van huurachterstanden. In 2021 hebben zich tot en met 31 december 2021 voor de tweede tranche aan compensatiemaatregelen, 14 huurders zich bij de gemeente gemeld. Deze huurders gaven aan dat zij door de Coronapandemie geen, of minder huur konden betalen vanwege wegvallende inkomsten. Deze huurders zijn op basis van een collegebesluit gecompenseerd. In december 2021 is de compensatieverplichting van gebouweigenaren door een prejudiciële uitspraak van de Hoge Raad duidelijker geworden. Van gebouweigenaren wordt huurcompensatie verwacht indien door toedoen van de pandemie de omzet aantoonbaar is gedaald. Van gebouweigenaren wordt verwacht dat ze maximaal 50 procent huurcompensatie geven bij maximaal 100 procent omzetdaling. Deze uitspraak paste bij de tweede en derde tranche compensatiemaatregelen die door de gemeente is toegepast.

Vastgoedmonitor 2021

14

3. Ontwikkelingen per Programma 3.1. Inleiding De gemeente houdt zich actief bezig met het optimaal inzetten van het gemeentelijk vastgoed en het afstemmen van het beheer en de samenstelling van de vastgoedportefeuille op de behoefte van de diensten en de huurders of gebruikers. Het gemeentelijk vastgoed kent geen eigen vastgoedbegroting maar valt onder dertien verschillende begrotingsprogramma’s. In de volgende paragrafen zal voor elke begrotingsprogramma ingegaan worden op de belangrijkste ontwikkelingen en projecten.

3.2. Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie (Programma 3) Er vallen 17 panden en 4 gronden onder het programma (zowel eigendom als huur). Dat zijn twee panden meer dan eind 2020. In 2021 is een pand aan de Denneweg gehuurd ten behoeve van een pop-up store “Hou van je Huis”. Daarmee huurt de gemeente 3 objecten aan voor het project “Hou van je Huis”. De andere pop-up stores zijn aan de Goudsbloemlaan en aan de Escamplaan. In deze pop-up stores kunnen bewoners advies krijgen over duurzame oplossingen in hun woning. Verder vallen de afvalstations en de veegposten van DSB en het Buitencentrum Wilhelminaoord in Drenthe, waar natuurwerkweken voor de hoogste groepen van de Haagse basisscholen worden georganiseerd, onder programma 3. Voor de stalling van de gemeentelijke “beachcleaners” is eind 2021 een perceel grond van circa 6.000 m² met bedrijfsruimtes aangekocht van het Hoogheemraadschap van Delfland. Ook de reddingsbrigade zal het terrein gaan gebruiken voor opslag van materiaal en als cursuslocatie. Het pand is enkele jaren niet gebruikt door het Hoogheemraadschap en daarom zal er in 2022 eerst onderhoud aan het pand plaats vinden. Gelijktijdig zal een omgevingsvergunning aangevraagd worden waarmee het gebruik van het perceel en de opstallen verruimd wordt.

Verder vallen ook twee grondverhuringen ten behoeve van Zonneparken aan de Loolaan, tussen de spoorlijnen naar Leiden en Zoetermeer, onder dit programma. In april 2021 is dit zonnepark door de exploitant opgeleverd en aangesloten op het elektriciteitsnet.

3.3. Cultuur en Bibliotheek (Programma 5) Onder het programma Cultuur vallen musea, theaters en ateliers en de bibliotheken. Onder het programma vallen ook een aantal monumentale gebouwen, zoals de Koninklijke Schouwburg, het Haags Historisch museum, Theaters Diligentia en Pepijn en Escher in het Paleis. Daarnaast nog een groot aantal gebouwen waar ateliers in gevestigd zijn. Het programma Cultuur en Bibliotheken heeft een omvang van 80 objecten. Dat is een toename van twee objecten. In juli 2021 is het nieuwe onderwijs- en cultuurcomplex Amare opgeleverd aan de gemeente en op 19 november 2021 heeft de officiële opening plaatsgevonden. Amare biedt onderdak aan vier culture instellingen: het Residentie Orkest, het Nederlands Dans Theater, het Koninklijk Conservatorium en het Dans- en Muziekcentrum Den Haag. Op duurzaamheidsgebied voldoet het complex aan zeer hoge eisen. Zo is Amare BREEAM-NL Excellent gecertificeerd. Er is onder andere gewerkt met gerecycled beton, op het dak ligt 4.000 m² aan zonnepanelen voor de eigen energieopwekking, het opgevangen hemelwater wordt gebruikt voor het doorspoelen van de toiletten en de bodem wordt gebruikt als warmte- en koudebron voor het regelen van de temperatuur in het gebouw. Tenslotte zijn In de gevel 50 broedkasten voor verschillende soorten vogels en 28 vleermuizenverblijven aangebracht. Het tweede nieuwe object in

Vastgoedmonitor 2021

15

Programma 5 betreft een gehuurd pand aan de Twickelstraat in Moerwijk, waar een nieuwe bibliotheek in is gevestigd. Naast 78 panden omvat Programma 5 twee gronden. Eén object betreft een perceel grond ten behoeve van parkeren en een ander object betreft een grondverhuring aan de Zuidlarenstraat. In totaal gaat het om 293 verhuurbare eenheden. Alle bibliotheken die geen deel uitmaken van een stadsdeelkantoor zijn opgenomen onder programma vijf. De bibliotheken die gehuisvest zijn in stadsdeelkantoren vallen onder “overhead”. In 2021 zijn binnen de portefeuille cultuur 8 nieuwe huurovereenkomsten voor verhuurbare eenheden afgesloten. Zo is onder andere in 2021 een nieuw huurcontract afgesloten voor het cultuurverzamelgebouw aan het Hoge Zand en zijn vier nieuwe huurovereenkomsten afgesloten voor ateliers in verschillende complexen. Willem Dreespark 312 De voormalige technische school is verbouwd tot culturele broedplaats voor een samenwerkende groep culturele ondernemers en kunstenaars. Qua uitstraling is het gebouw aangepast aan de nieuwe invulling. Zo is de gevel grotendeels bekleed met afvalhout afkomstig van kabelhaspels van de kabelfabriek in Delft. Tevens is het gebouw verduurzaamd. Al het enkel-glas in het pand is vervangen door HR++ beglazing. De werkzaamheden zijn begin 2022 afgerond.

Uitbreiding en renovatie Haags Historisch Museum Het Rijksmonument aan de Korte Vijverberg waarin het Haags Historisch Museum gevestigd is heeft de wens om uit te breiden en om het pand beter geschikt te maken voor de toekomst. Om deze plannen concreet te maken is een Europese aanbesteding voor een ontwerpteam gehouden, die gewonnen is door architectuurstudio DP6. In eerste instantie wordt er nu een Definitief Ontwerp uitgewerkt inclusief bouwkostenraming, op basis waarvan in 2022 verdere besluitvorming plaatsvindt

3.4. Onderwijs (programma 6) Onder de portefeuille Onderwijs vallen kinderdagverblijven, peuterspeelzalen en onderwijsgebouwen. Het aantal onderwijsgebouwen in eigendom van de gemeente is echter klein. Uitgangspunt van de onderwijswetgeving is namelijk dat de gemeente verantwoordelijk is voor de bekostiging van nieuwbouw en uitbreiding van schoolgebouwen, maar dat het eigendom en daarmee het beheer/onderhoud van schoolgebouwen bij de schoolbesturen ligt. Dit eigendom wordt als zodanig vastgelegd in het kadaster via een notariële akte. Op het moment dat het schoolbestuur besluit dat het onderwijs in het schoolgebouw wordt beëindigd, wordt het betreffende schoolgebouw weer ‘om niet’ terug overgedragen aan de gemeente (economisch claimrecht). De gemeente neemt het pand in dat geval in beheer en draagt zorg voor een (tijdelijke) invulling in afwachting van herbestemming, sloop of verkoop. Daarnaast heeft de gemeente Den Haag een aantal onderwijsgebouwen in eigendom die gebruikt worden als zogenaamde “wissellocaties”. Deze wissellocaties worden ingezet voor de tijdelijke huisvesting van scholen, die in afwachting zijn van de oplevering van nieuwbouw of waarvan het schoolgebouw ingrijpend wordt gerenoveerd. De onderwijsportefeuille bestaat op 31 december 2021 uit 112 objecten die in eigendom zijn van de gemeente Den Haag of worden gehuurd door de gemeente.

Van deze 112 objecten gaat het bij 108 objecten om panden en bij vier objecten om gronden. In totaal omvat de onderwijsportefeuille twee objecten meer dan in 2020. Er hebben een aantal administratieve wijzigingen plaatsgevonden. Zo zijn objecten overgegaan naar schoolbesturen en vice versa. Wijzigingen van belang waren de verkoop Vastgoedmonitor 2021

16

van de Meppelweg 341 – 343 aan de Mondriaan onderwijsgroep, de omlabeling van een object dat is overgegaan vanuit Programma 8 in verband met de uitbreiding van een school en de omlabeling van een voormalige school aan de Twickelstraat naar programma 13 Stadsontwikkeling en Wonen. Nagenoeg alle 112 objecten zijn in eigendom van de gemeente Den Haag. Eén pand wordt gehuurd ten behoeve van tijdelijke huisvesting voor een Kinderdagverblijf in Madestein en één pand wordt gehuurd ten behoeve van een schoolwissellocatie aan de Laurens Realstraat. In 71 van de 108 panden in beheer van de gemeente, zijn kinderdagverblijven, peuterspeelzalen of buitenschoolse opvanglocaties gevestigd. Dat aantal is gestegen ten opzichte van ultimo 2020 met één pand. Dit is echter een administratieve wijziging van economisch claimrecht naar vol eigendom. In 2021 zijn vier huurovereenkomsten gesloten voor panden uit programma 6. In alle gevallen betreft het verhuringen aan Kinderopvangorganisaties. Ten behoeve van de tijdelijke huisvesting van scholen, die in afwachting zijn van nieuwbouw of waarvan de huisvesting ingrijpend gerenoveerd dient te worden, heeft de gemeente Den Haag zogenaamde “schoolwissellocaties” in beheer. Afhankelijk van de vraag naar schoolgebouwen vinden er geregeld mutaties plaats in de portefeuille schoolwissellocaties.

De volgende locaties zijn per 31 december 2021 schoolwissellocaties:

Adres Willem Beukelszoonplein 7 Gaffelstraat 83-85 Weimarstraat 300 Haardstede 1-3 Haardstede 5 Toscaninistraat 187 Rooseboomstraat 10 Resedastraat 50 Stokroosstraat 185 Mari Andriessenerf 15 Den Helderstraat 248 Laurens Reaelstraat 10 (aanhuur) Figuur 10: Schoolwissellocaties In het Programma Onderwijshuisvesting wordt vastgesteld welke scholen in aanmerking komen voor uitbreidingen dan wel vervangende nieuwbouw. Alleen bij uitzondering voert de gemeente in opdracht van de schoolbesturen het bouwheerschap uit ten behoeve van nieuwbouw. De gemeente heeft wel een actieve rol bij de nieuwbouw van kinderdagverblijven. Als bouwheer is de gemeente Den Haag betrokken bij de volgende projecten, die hieronder nader toegelicht worden.

Vastgoedmonitor 2021

17

Project KDV + CBS Waalse Louise de Colignyschool KDV + IKC Vroondaal Diamant College + basisschool De vuurvlinder + KDV Kindcentrum Wondersteboven Kindcentrum De Toermalijn + CJG Beeklaan Voorzieningencluster Donker Curtiusstraat KC Bezuidenhout KDV + Annie M.G. Schmidtschool KDV + Liduinaschool KC Koos Meinderts KC Kennedyschool KDV + De Wonnebaldschool KDV + basisschool Binckhorst KDV + Montesorischool Houtwijk

Adres Verwachte oplevering Amethisthorst 2022 Vroondaal 2022 Diamantlaan 2023 Amalia van Solmsstraat 2023 Beeklaan 2023 Donker Curtiusstraat 2023 Rooseboomstraat 2023 Jacob de Graefflaan 2023 Amalia van Solmsstraat 2023 A. Kortekaasplantsoen 2023 Gradaland 2023 Mozartlaan 2024 Junostraat Architect Berlagelaan

Figuur 11: Lopende projecten uit het programma Onderwijs Nieuwbouw CBS Waalse Louise de Coligny en KDV voor DAK In samenwerking met Stichting Christelijk Onderwijs Haaglanden (SCOH) werkt de gemeente aan de nieuwbouw voor CBS Waalse Louise de Coligny met kinderopvang voor DAK. Het project wordt gerealiseerd aan de Amethisthorst in Mariahoeve. In 2021 is gestart met de sloop van de oude school. De oplevering van het project staat gepland voor 2022. In totaal wordt een bruto vloeroppervlakte van ongeveer 2.800 m² gerealiseerd waarvan ongeveer 375 m² kinderopvang. Nieuwbouw IKC Vroondaal, school en KDV voor Triodus In samenwerking met Stichting Christelijk Onderwijs Haaglanden (SCOH) werkt de gemeente mee aan de realisatie van het Kindcentrum Vroondaal. De nieuwbouw van het Kindcentrum Vroondaal is in 2021 gestart en de oplevering van de nieuwbouw staat gepland voor 2022. In totaal wordt ongeveer 3.900 m² bruto vloeroppervlakte gerealiseerd, waarvan 350 m² voor kinderopvang. Integraal Kind Centrum Diamant In samenwerking met Lucas Onderwijs werkt de gemeente aan de nieuwe huisvesting voor IKC Diamant aan de Diamanthorst. Het Kind Centrum Diamant omvat basisschool De Vuurvlinder, VOschool het Diamant College, een peuterleerplek voor JongLeren en een kinderopvanglocatie voor 2Samen. De nieuwbouw is inmiddels gestart en de oplevering van het project is voorzien in 2023.

Nieuwbouw KC Wondersteboven, school en KDV voor 2Samen In samenwerking met Stichting Christelijk Onderwijs Haaglanden (SCOH) werkt de gemeente aan de vervangende nieuwbouw voor KC Wondersteboven (voormalige Dr. M.M. den Hertogschool) en kinderopvang voor 2Samen. Het project wordt gerealiseerd aan de Amalia van Solmsstraat 5. De omgevingsvergunning voor de nieuwbouw is verleend en in 2022 zal de aanbesteding plaatsvinden. In totaal wordt een bruto vloeroppervlakte van 2.460 m² gerealiseerd waarvan ongeveer 250 m² ten behoeve van kinderopvang. De oplevering staat gepland voor 2023. Kindcentrum De Toermalijn met CJG De gemeente gaat samen met Lucas Onderwijs het karakteristieke schoolgebouw van de voormalige Heilig Hartschool aan de Beeklaan verbouwen en uitbreiden voor de huisvesting van basisschool de Toermalijn, een Centrum voor Jeugd en Gezin en kinderopvang voor 2Samen. Belangrijk uitgangspunt bij de start van het project was de gemeentelijke wens om de historische gevel aan de Beeklaan te behouden. In totaal krijgt het complex een bruto vloeroppervlakte van 4.554 m². Hiervan is een oppervlakte van 2.110 m² voor de door de gemeente te realiseren voorzieningen (CJG en

Vastgoedmonitor 2021

18

kinderdagverblijf). In het ontwerp is ervan uitgegaan dat de te realiseren voorziening een Bijna Energie Neutraal Gebouw (BENG) moet worden. De omgevingsvergunning is verleend in 2021. Vanwege de complexiteit van de bouwopgave zijn al twee Europese aanbestedingen gehouden om een gedegen aannemer te vinden, helaas zonder het gewenste resultaat. Aangezien er bij de laatste aanbesteding geen inschrijvingen zijn ontvangen wordt er momenteel een onderhandelingsprocedure zonder aankondiging gevolgd. Uitgangspunt is om de werkzaamheden na de bouwvak van 2022 te laten starten en rond de kerst 2023 op te leveren. Nieuwbouw voorzieningencluster Donker Curtiusstraat Aan de Donker Curtiusstraat gaat de gemeente samen met het schoolbestuur van Lucas Onderwijs een voorzieningencluster realiseren met daarin nieuwbouw voor de te fuseren basisscholen De Oase en de Pastoor Van Ars, de Hofstad Mavo/Havo (Lucas Onderwijs) en een kinderopvanglocatie voor DAK Kinderopvang. Op 10 november 2021 is de eerste paal geslagen voor de nieuwbouw. Naar verwachting wordt het gebouw in maart 2023 opgeleverd. In totaal krijgt het complex een bruto vloeroppervlakte van 11.020 m² waarvan 600 m² voor het kinderdagverblijf. Dit gebouw wordt het eerste energie-neutrale schoolgebouw (ENG) van Den Haag.

Kindcentrum Rooseboomstraat De gemeente Den Haag en de Stichting Lucas Onderwijs hebben in 2020 besloten over te gaan tot de realisatie van Kindcentrum Rooseboomstraat (werktitel) op de locatie gelegen aan de Rooseboomstraat 10. Volgens de planning wordt de nieuwe huisvesting voor Kindcentrum Rooseboomstraat In 2023 in gebruik genomen. Door de Nutsschool Bezuidenhout en kinderopvang DAK Kindercentra binnen één gebouw te realiseren willen de organisaties een verbinding creëren tussen school, thuis en (leef)omgeving om leerlingen zich te laten ontwikkelen tot zelfbewuste, verantwoordelijke en kansrijke burgers. De totale vloeroppervlakte van het kindcentrum is 3.435 m². Het aandeel van de kinderopvang is 505 m². Uit de bouwkostenramingen die in 2021 zijn gemaakt bleek dat deze hoger lagen dan het beschikbare budget. In 2022 is daarom opdracht gegeven aan de architect om het ontwerp aan te passen zodat de bouwkosten binnen het budget blijven. De oplevering staat voor 2023 gepland. Nieuwbouw Annie M.G. Schmidtschool en KDV voor 2Samen In samenwerking met De Haagse Scholen heeft de gemeente meegewerkt aan de planontwikkeling voor de nieuwbouw van de Annie M.G. Schmidtschool met buitenschoolse opvang voor 2Samen. De nieuwbouw wordt gerealiseerd aan de Jacob de Graefflaan. De start van de werkzaamheden voor de nieuwbouw was in augustus 2021.

De verwachte oplevering van de nieuwbouw is in 2023. In totaal wordt 3.116 m² bruto vloeroppervlakte gerealiseerd, waarvan ongeveer 387 m² voor de buitenschoolse opvang. Renovatie en nieuwbouw Liduina basisschool en kinderopvang In samenwerking met Stichting Lucas werkt de gemeente mee aan de planontwikkeling voor de realisatie van nieuwbouw en gedeeltelijke renovatie voor de Liduina basisschool en een kinderopvanglocatie voor 2Samen. In 2021 is een ontwerp gemaakt voor de nieuwbouw en renovatie. Ook bij dit project bleek uit de bouwkostenraming dat de bouwkosten het budget overschreden. In 2022 is daarom ook voor dit project opdracht gegeven om het ontwerp aan te passen. De oplevering van de nieuwbouw en renovatie staat nog steeds gepland in 2023. In totaal wordt ongeveer 3.900 m² bruto vloeroppervlakte gerealiseerd, waarvan ongeveer 500 m² voor de kinderopvanglocatie van 2Samen. Vastgoedmonitor 2021

19

KDV + Montessorischool Houtwijk De gemeente is in 2021 samen met de Stichting Montessori Onderwijs Zuid-Holland en kinderopvangorganisatie Triodos gestart met planvorming voor de sloop van de huidige Montessorischool Houtwijk aan de Berlagelaan 20 en op dezelfde locatie vervangende nieuwbouw te realiseren voor de Montessorischool met daarbij een kinderopvanglocatie (350 m²). Uitgangspunt daarbij is om een (bijna) energieneutraal gebouw te ontwikkelen en zoveel mogelijk circulair te bouwen. In eerste instantie bleek uit bouwkostenramingen op basis van het Voorlopig Ontwerp (VO) dat door de marktomstandigheden de kosten voor de nieuwbouw ver boven het beschikbare budget uit kwamen. Ondanks bezuinigingen in de VO-fase is er nog steeds een groot tekort op het project. In november 2021 is daarom het nieuwbouwproject voorlopig stilgelegd en wordt eerst gezocht naar een oplossing voor de stijgende bouwkosten. Daardoor is de eerder afgegeven planning dat de nieuwbouw opgeleverd zou worden in 2023 niet meer haalbaar. Kindcentrum Koos Meindert Samen met Lucas Onderwijs werkt de gemeente aan nieuwbouw voor de Koos Meindertschool en Kinderopvangorganisatie 2Samen in de wijk Houtrust. De nieuwbouw wordt gerealiseerd op de huidige locatie aan het A. Kortekaasplantsoen. In 2021 is gestart met het ontwerpproces voor de nieuwbouw.

Het is de bedoeling dat in de zomer van 2022 gestart wordt met de sloop van het huidige gebouw. De verwachting is dat eind 2023 de nieuwbouw opgeleverd wordt zodat de school in gebruik genomen kan worden na de kerstvakantie van 2023/2024. Het programma van de nieuwbouw bestaat uit 2.475 m² school, 230 m² multi-functionele accommodatie, een gymzaal van 455 m² en een kinderdagverblijf en buitenschoolseopvang van 506 m² Kindcentrum J.F. Kennedyschool Op de locatie Gradaland 5 wordt door Lucas Onderwijs en de gemeente Den Haag vervangende nieuwbouw ontwikkeld voor de John F. Kennedyschool. In de nieuwbouw komt een montessori kindcentrum bestaande uit de J.F. Kennedyschool en een kinderopvang voor DAK. In 2021 is gestart met het opstellen van het voorlopig ontwerp. De kinderopvanglocatie zal een oppervlakte krijgen van circa 620 m² en de oplevering van het kindcentrum staat gepland voor 2023. Nieuwbouw KC De Wonnebald, school en KDV voor Olleshuis Het bouwheerschap voor de realisatie van vervangende nieuwbouw voor Vrije School de Wonnebald en kinderdagverblijf Olleshuis aan de Mozartlaan 189 is in 2019 door het schoolbestuur overgedragen aan de gemeente Den Haag. De gemeente realiseert ten behoeve van het totale kindcentrum De Wonnebald een nieuwbouwcomplex met een oppervlakte van circa 2.300 m² bruto vloeroppervlakte, waarvan ongeveer 390 m² voor het kinderdagverblijf “Olleshuis”.

In 2021 is een beginselaanvraag ingediend, begin 2022 is hier akkoord gegeven, waarna per omgaande de Omgevingsvergunning is ingediend. In het ontwerp is ervan uitgegaan dat de te realiseren voorziening een Bijna Energie Neutraal Gebouw (BENG) moet worden. In de (na)zomer van 2022 zal de aannemingsovereenkomst getekend worden waarna de (asbest sanering- en sloop) werkzaamheden in september 2022 zullen aanvangen. Start van de nieuwbouwwerkzaamheden staat gepland in het eerste kwartaal van 2023 waarna de oplevering van het totale project in de zomer van 2024 zal plaats zal vinden. Nieuwbouw school, kinderdagverblijf en buitenschoolse opvang Binckhorst In verband met de realisatie van een groot aantal nieuwbouwwoningen op de Binckhorst werkt de gemeente samen met Lucas Onderwijs aan de realisatie van een school, kinderdagverblijf en buitenschoolse opvang aan de Junostraat (Junopark) in de Binckhorst. De uitwerking van het Vastgoedmonitor 2021

20

omgevingsplan in gebiedspaspoorten bleek echter niet realiseerbaar, waardoor de eerder voorgenomen gezamenlijke ontwikkeling van het Kindcentrum met twee woontorens door ontwikkelaars AM en BPD opnieuw bezien wordt.

3.5. Werk en inkomen (programma 7) Onder het programma Werk en inkomen vallen hoofdzakelijk de kantoren en bedrijfsruimtes van “Den Haag Werkt”. De belangrijkste panden zijn het kantoorpand en bedrijfsruimtes van “Den Haag Werkt” aan de Kerketuinenweg en bedrijfsruimte aan de Zilverstraat. Daarnaast vallen het Service Punt Arbeid aan het Johanna Westerdijkplein en het inburgeringspunt aan de ’s-Gravenzandelaan onder dit programma. Dit laatste pand is per 31 december 2021 leeg komen te staan, en zal in de loop van 2022 opnieuw ingezet worden voor inburgering en taallessen. Het programma bestaat per 31 december 2021 uit 22 objecten, waarvan 21 panden en één perceel grond. Van de 21 panden zijn 17 panden in eigendom van de gemeente en worden vier panden door de gemeente worden gehuurd.

3.6. Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid (Programma 8) Onder het begrotingsprogramma Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid vallen 71 panden en 14 percelen grond. De invulling van de panden is zeer divers. Onder het programma vallen bijvoorbeeld centra voor verslavingszorg, dagbesteding en begeleid wonen, en een aantal wijk- en buurtcentra. Het aantal panden dat onder het programma Zorg en Welzijn valt is in 2021 met één pand toegenomen. Er is in 2021 een pand aan de Riouwstraat verkocht. Daartegenover staat de huur/ bruikleen van een aantal panden ten behoeve van de (tijdelijke) huisvesting van maatschappelijke doelgroepen. Verder is één pand overgegaan naar het Programma onderwijs en zijn de huurovereenkomsten voor twee door de gemeente gehuurde panden beëindigd. De Zorg en Welzijnsportefeuille is een vastgoedportefeuille met weinig verhuurmutaties. In 2021 zijn 4 huurovereenkomsten afgesloten. De leegstand in het programma is beperkt. Het gaat hierbij dan om leegstand in verband met voorgenomen verkoop van panden.

3.7. Ontwikkeling buitenruimte (Programma 9) Onder het programma Ontwikkeling Buitenruimte vallen vooral grondverhuringen. Daarbij gaat het dan onder andere om grondverhuringen ten behoeve van kiosken, benzinestations en volkstuinverenigingen. Bij de panden die onder het programma Ontwikkeling Buitenruimte vallen gaat het om bijvoorbeeld stadsboerderijen, groenposten van de Dienst Stadsbeheer en kiosken aan met name de Strandweg (boulevard) in Scheveningen. Het programma Ontwikkeling Buitenruimte bestond op 31 december 2021 uit in totaal 227 objecten, onderverdeeld in 60 panden en 167 percelen grond. Dat is in toename van 20 objecten ten opzichte van ultimo 2020. De toename van het aantal gronden wordt veroorzaakt doordat er eind 2021 een groot aantal objecten administratief is aangemaakt in verband met het omzetten van standplaatsvergunningen in grondhuurovereenkomsten. Nog niet voor al deze objecten is een grondhuurovereenkomst gesloten in 2021, maar de objecten zijn administratief al wel aangemaakt. In de loop van 2022 zullen voor deze objecten grondhuurovereenkomsten worden gesloten met de exploitanten. Ook het aantal panden in portefeuille is toegenomen. Dit wordt veroorzaakt doordat een aantal kiosken zijn opgeleverd op de noord boulevard. In het kader van de vernieuwing van de noord

Vastgoedmonitor 2021

21

boulevard zijn in eerste instantie kiosken gesloopt waarna ze in 2020 en 2021 in geheel nieuwe stijl zijn herbouwd. Alle panden en gronden in het programma Buitenruimte zijn in eigendom van de gemeente Den Haag. Er zijn 7 huurovereenkomsten afgesloten in 2020. Dit betrof met name huurovereenkomsten voor grond ten behoeve van kiosken. Naast de huurovereenkomst wordt voor kiosken ook een huurafhankelijk recht van opstal afgesloten. Hiermee wordt geregeld dat de huurder van de grond, eigenaar blijft van de opstallen (kiosk), zolang de huurovereenkomst loopt. Hiermee wordt voorkomen dat de gemeente, als eigenaar van de grond, door natrekking eigenaar zou worden van de opstallen. Daarnaast is een huurovereenkomst gesloten voor een perceel grond behorende bij een tankstation. De gronden voor volkstuinverenigingen (18) worden verhuurd aan de Haagse Bond voor Volkstuinverenigingen die de gronden op haar beurt onderverhuurd aan haar leden.