RIS312200 Controleverklaring bij de jaarrekening 2021 van de gemeente Den Haag GAD2022 43

Gemeentelijke AccountantsdienstTyp tekstTyp tekst

GAD/2022.43

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Aan de gemeenteraad van de gemeente Den Haag

A. VERKLARING OVER DE IN DE PROGRAMMAREKENING OPGENOMEN JAARREKENING 2021 VAN DE GEMEENTE DEN HAAG Ons oordeel Wij hebben de jaarrekening 2021 van de gemeente Den Haag te Den Haag gecontroleerd. Naar ons oordeel: ▪ Geeft de in de programmarekening opgenomen jaarrekening (pagina’s 430 t/m 531) van de gemeente Den Haag (hierna ‘de gemeente’) een getrouw beeld van de grootte en de samenstelling van zowel de baten en lasten over 2021 als van de activa en passiva van de gemeente Den Haag op 31 december 2021 in overeenstemming met het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV). ▪ Zijn de in deze jaarrekening verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties over 2021 in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand gekomen in overeenstemming met de begroting en met de relevante wet- en regelgeving opgenomen bepalingen, waaronder gemeentelijke verordeningen, zoals opgenomen in het normenkader 2021, dat op 25 november 2021 door de gemeenteraad is vastgesteld. De jaarrekening bestaat uit: 1. De balans per 31 december 2021. 2. Het overzicht van baten en lasten over 2021. 3. De toelichting met een overzicht van de gehanteerde grondslagen voor financiële verslaggeving en andere toelichtingen. 4. De SiSa-bijlage met de verantwoordingsinformatie over specifieke uitkeringen. 5. De verantwoording WNT. 6.

De bijlage met het overzicht van de gerealiseerde baten en lasten per taakveld over 2021.

De basis voor ons oordeel Wij hebben onze controle uitgevoerd volgens Nederlands recht, waaronder ook de Nederlandse controlestandaarden, het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (Bado), het normenkader 2021 dat is vastgesteld door de gemeenteraad op 25 november 2021 en het Controleprotocol Wet Normering Topinkomens (‘WNT’) 2021. Onze verantwoordelijkheden op grond hiervan zijn beschreven in de paragraaf 'Onze verantwoordelijkheden voor de controle van de jaarrekening'. Wij zijn onafhankelijk van de gemeente Den Haag zoals vereist in de Wet toezicht accountantsorganisaties (Wta), de Verordening inzake de onafhankelijkheid van accountants bij assurance-opdrachten (Vio) en andere voor de opdracht relevante onafhankelijkheidsregels in Nederland. Verder hebben wij voldaan aan de Verordening gedrags- en beroepsregels accountants (VGBA). Wij vinden dat de door ons verkregen controle-informatie voldoende en geschikt is als basis voor ons oordeel.

Paragraaf ter benadrukking van onzekerheden ten aanzien van de impact van de oorlog tussen Oekraïne en Rusland De oorlog tussen Oekraïne en Rusland en de sanctiewetgeving hebben ook invloed op de gemeente Den Haag. Wij verwijzen naar de paragraaf de ‘gebeurtenissen na balansdatum’ in de toelichting op de jaarrekening (pagina 507) waarin het college van burgemeester en wethouders (hierna ‘het college’) ook de mogelijke invloed en gevolgen van de oorlog weergeeft. Daarnaast beschrijft het college de organisatie en de omgeving waarin de gemeente opereert alsmede de genomen en geplande maatregelen om met deze gebeurtenissen en omstandigheden om te gaan. De gemeente geeft aan dat er onzekerheden bestaan en dat het daarom op dit moment niet goed mogelijk is om toekomstige effecten op de gemeentelijke financiën in

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

T 070 - 353 3550 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag GAD/2022.43 10 mei 2022

de gemeentelijke jaarrekening 2021 redelijkerwijs in te schatten. Ons oordeel bij de jaarrekening 2021 is niet aangepast met betrekking tot deze aangelegenheid.

Paragraaf inzake fraude en andere non-compliance Verantwoordelijkheden ten aanzien van fraude De primaire verantwoordelijkheid voor de preventie en de detectie van fraude ligt bij het college onder het toezicht van de gemeenteraad. Hoewel de GAD niet verantwoordelijk is voor het voorkomen van fraude of niet-naleving van wet- en regelgeving en de gebruiker van de jaarrekening niet kan verwachten dat de GAD niet-naleving van alle wet- en regelgeving en alle fraude detecteert, is het onze verantwoordelijkheid om een redelijke mate van zekerheid te verkrijgen dat de financiële overzichten, als geheel genomen, vrij zijn van materiële onjuistheid, ongeacht of deze is veroorzaakt door fraude of een fout. Controledoelstellingen GAD ten aanzien van fraude 1. Het identificeren en het inschatten van frauderisico’s met een afwijking van materieel belang. 2. Het adequaat reageren op de geïdentificeerde frauderisico’s met onze controleaanpak middels het verkrijgen van voldoende en geschikte controle-informatie. 3. Het adequaat reageren op (het vermoeden van) fraude die tijdens de controle wordt geïdentificeerd. Controleaanpak GAD ten aanzien van frauderisico’s Wij hebben de risico's op materiële afwijkingen in de jaarrekening als gevolg van fraude geïdentificeerd en ingeschat. Voorafgaand aan de controle heeft de GAD een frauderisico analyse uitgevoerd.

De uitkomsten van deze frauderisico analyse zijn vertaald naar generieke en specifieke controlewerkzaamheden die onderdeel uitmaken van onze controleaanpak 2021. Deze is op 24 november 2021 besproken in de Rekeningcommissie. Tijdens onze controle hebben wij inzicht gekregen in het gemeentelijke systeem van interne beheersing, inclusief het risico-beoordelingsproces en het proces voor het reageren op de risico's van fraude en het bewaken van het systeem van de interne beheersing. Daarnaast hebben wij kennis genomen van de wijze waarop de gemeenteraad hierop toezicht uitoefent. Wij hebben de opzet en de relevante aspecten van het systeem van interne beheersing geëvalueerd. In het bijzonder de gemeente brede frauderisico analyse zoals uitgevoerd in 2021, evenals de gedragscode, de meldingsmogelijkheden (klokkenluider regeling) en de kwartaalbesprekingen inzake de gemeente brede incidentenregistratie met de gemeentesecretaris en het Bureau Integriteit. Wij hebben het ontwerp en de implementatie geëvalueerd en, waar nodig geacht, de operationele effectiviteit getest van interne controles die zijn ontworpen om frauderisico's te beperken. In onze controle hebben wij elementen van onvoorspelbaarheid ingebracht. Daarnaast hebben wij de uitkomsten van onze overige controlewerkzaamheden in overweging genomen en beoordeeld of eventuele bevindingen wijzen op mogelijke fraude.

We hebben de beschikbare controle-informatie in overweging genomen en navraag gedaan bij relevante personen, waaronder de concerncontroller, de gemeentesecretaris, de eindverantwoordelijke manager binnen het Bureau Integriteit en diverse algemeen directeuren. Als onderdeel van ons proces om frauderisico's te identificeren, hebben wij frauderisicofactoren geëvalueerd met betrekking tot fraude in relatie tot financiële verslaggeving, verduistering van activa, omkoping/ corruptie al dan niet in combinatie met management override (het risico van het doorbreken van de interne beheersingsmaatregelen door het management). Wij hebben geëvalueerd of deze factoren erop wijzen dat er een risico op een afwijking van materieel belang als gevolg van fraude bestaat. Frauderisico’s Wij hebben de volgende frauderisico's geïdentificeerd: 1. Het risico op management override. 2. Het risico van omkoping en corruptie bij inkopen en/of aanbesteding. Respons GAD op frauderisico’s Ten aanzien van bovengenoemde frauderisico’s hebben wij navolgende werkzaamheden uitgevoerd: 1. Waar relevant voor onze controle hebben wij de opzet van de interne beheersingsmaatregelen geëvalueerd die bedoeld zijn om het risico op management override te mitigeren.

De belangrijkste mogelijkheden voor management manipulatie bevinden zich binnen de handmatige elementen van de controleomgeving, zoals handmatige journaalboekingen, schattingsposten en significante transacties die buiten het kader van de normale bedrijfsvoering van de entiteit vallen. Wij hebben specifiek aandacht besteed aan de effectiviteit van de ingebouwde waarborgen in de processen met betrekking tot handmatige journaalposten (40 memoriaalboekingen gecontroleerd op basis van de omvang en de omschrijving) en het opstellen van schattingen (met betrekking tot voorzieningen voor verplichtingen,

2/5

Gemeente Den Haag GAD/2022.43 10 mei 2022

2.

verliezen en risico’s ter egalisering van kosten (groot onderhoud)). Wij hebben geen significante transacties die buiten het kader van de normale bedrijfsvoering vallen geïdentificeerd. Daarnaast hebben wij geen specifieke aanwijzingen voor fraude of vermoedens van fraude vastgesteld met betrekking tot het overschrijven van interne beheersingsmaatregelen door het management. Met betrekking tot de inkopen en de aanbestedingen hebben wij de opzet van de interne beheersingsmaatregelen geëvalueerd die bedoeld zijn om het risico op fraude en fouten te mitigeren met betrekking tot de inkopen en aanbestedingen die lopen via verschillende gemeentelijke processen. Wij hebben middels deelwaarneming 191 leveranciers van aanbestedingen en 102 inkopen gecontroleerd. Wij hebben geen specifieke aanwijzingen voor fraude of vermoedens van fraude vastgesteld met betrekking tot de inkoop- en de aanbestedingen. Wij hebben wel controlebevindingen ten aanzien van inkopen en aanbestedingen met betrekking tot het niet naleven van Europese aanbestedingswet- en regelgeving. De omvang van deze bevindingen is van betekenis, maar heeft geen invloed op ons oordeel over 2021 en resulteert in een goedkeurende controleverklaring.

Incidenten uit het verleden in beschouwing nemende en de hieruit voortvloeiende effectiviteit van de tot op heden genomen redres maatregelen overwegende, in relatie tot het inkoop- en aanbestedingsproces, blijft dit proces kwetsbaar voor fouten en behoudt daarmee een inherent risico op fraude.

Uitkomsten GAD ten aanzien van fraude Het door ons geïdentificeerde frauderisico en de hieruit voortvloeiende controlewerkzaamheden en bevindingen hebben niet geleid tot specifieke aanwijzingen voor fraude of vermoedens van fraude die mogelijk een materiële impact hebben op het beeld van de jaarrekening 2021.

Naleving anticumulatiebepaling WNT niet gecontroleerd In overeenstemming met het Controleprotocol WNT 2021 hebben wij de anticumulatiebepaling, bedoeld in artikel 1.6a WNT en artikel 5, lid 1, onderdelen n en o, Uitvoeringsregeling WNT, niet gecontroleerd. Dit betekent dat wij niet hebben gecontroleerd of er wel of niet sprake is van een normoverschrijding door een leidinggevende topfunctionaris vanwege eventuele dienstbetrekkingen als leidinggevende topfunctionaris bij andere WNT-plichtige instellingen, en of de in dit kader vereiste toelichting juist en volledig is.

Materialiteit Op basis van onze professionele oordeelsvorming hebben wij de materialiteit voor de jaarrekening als geheel bepaald op € 31 miljoen, waarbij de bij onze controle toegepaste goedkeuringstolerantie voor fouten 1% en voor onzekerheden 3% van de totale lasten inclusief toevoegingen aan reserves bedraagt, zoals voorgeschreven in artikel 2 lid 1 Bado en de Controleverordening gemeente Den Haag 2014. Daarbij zijn voor de controle van de in de jaarrekening opgenomen WNT-informatie de materialiteitsvoorschriften gehanteerd zoals vastgelegd in het Controleprotocol WNT 2021. Wij houden ook rekening met afwijkingen en/of mogelijke afwijkingen die naar onze mening voor de gebruikers van de jaarrekening om kwalitatieve redenen materieel zijn, zoals ook bedoeld in artikel 3 Bado. Wij zijn met de gemeenteraad overeengekomen dat wij aan de gemeenteraad tijdens onze controle geconstateerde afwijkingen boven de € 100.000 rapporteren alsmede kleinere afwijkingen die naar onze mening om kwalitatieve redenen, of in het kader van SiSa of WNT, relevant zijn.

B. VERKLARING OVER DE IN DE PROGRAMMAREKENING OPGENOMEN ANDERE INFORMATIE De programmarekening bevat ook andere informatie. Dat betreft alle informatie anders dan in de jaarrekening en onze controleverklaring daarbij. Op grond van onderstaande werkzaamheden zijn wij van mening dat de andere informatie met de jaarrekening verenigbaar is, geen materiële afwijkingen bevat en alle informatie bevat die op grond van het BBV is vereist. Wij hebben de andere informatie gelezen en hebben op basis van onze kennis en ons begrip, verkregen vanuit de jaarrekeningcontrole of anderszins, overwogen of de andere informatie materiële afwijkingen bevat. Met onze werkzaamheden hebben wij voldaan aan de Nederlandse Standaard 720. Deze werkzaamheden hebben niet dezelfde diepgang als onze controlewerkzaamheden bij de jaarrekening. Het college is verantwoordelijk voor het opstellen van de andere informatie, waaronder het jaarverslag in overeenstemming met het BBV.

3/5

Gemeente Den Haag GAD/2022.43 10 mei 2022

C. BESCHRIJVING VAN VERANTWOORDELIJKHEDEN MET BETREKKING TOT DE JAARREKENING Verantwoordelijkheden van het college van burgemeester en wethouders en de gemeenteraad voor de jaarrekening Het college is verantwoordelijk voor: ▪ Het opmaken en getrouw weergeven van de jaarrekening in overeenstemming met het BBV, alsmede voor het opstellen van het jaarverslag in overeenstemming met het BBV. ▪ Het rechtmatig tot stand komen van de in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties. Rechtmatige totstandkoming betekent in overeenstemming met de begroting en met de in de relevante wet- en regelgeving opgenomen bepalingen, waaronder gemeentelijke verordeningen, zoals opgenomen in het normenkader 2021. ▪ Een zodanige interne beheersing die het college noodzakelijk acht om het opmaken van de jaarrekening en de naleving van die relevante wet- en regelgeving mogelijk te maken, zonder afwijkingen van materieel belang als gevolg van fouten of fraude. Bij het opmaken van de jaarrekening moet het college afwegen of de financiële positie voldoende is om de gemeente in staat te stellen de risico’s vanuit de reguliere bedrijfsvoering financieel op te vangen. Het college moet gebeurtenissen en omstandigheden waardoor gerede twijfel zou kunnen bestaan of de risico’s kunnen worden opgevangen, toelichten in de jaarrekening.

De gemeenteraad is verantwoordelijk voor het uitoefenen van het toezicht op het proces van de financiële verslaggeving van de gemeente.

Onze verantwoordelijkheden voor de controle van de jaarrekening Onze verantwoordelijkheid is het zodanig plannen en uitvoeren van een controleopdracht dat wij daarmee voldoende en geschikte controle-informatie verkrijgen voor het door ons af te geven oordeel. Onze controle is uitgevoerd met een hoge mate maar geen absolute mate van zekerheid waardoor het mogelijk is dat wij tijdens onze controle niet alle materiële fouten en fraude ontdekken. Afwijkingen kunnen ontstaan als gevolg van fouten of fraude en zijn materieel indien redelijkerwijs kan worden verwacht dat deze, afzonderlijk of gezamenlijk, van invloed kunnen zijn op de economische beslissingen die gebruikers op basis van deze jaarrekening nemen. De materialiteit beïnvloedt de aard, de timing en de omvang van onze controlewerkzaamheden en de evaluatie van het effect van onderkende afwijkingen op ons oordeel. Wij hebben deze accountantscontrole professioneel-kritisch uitgevoerd en hebben waar relevant professionele oordeelsvorming toegepast in overeenstemming met de Nederlandse controlestandaarden, het Bado, het normenkader 2021, het Controleprotocol WNT 2021, ethische voorschriften en de onafhankelijkheidseisen.

Onze controle bestond onder andere uit: ▪ Het identificeren en inschatten van de risico’s dat de jaarrekening afwijkingen van materieel belang bevat als gevolg van fouten of fraude dan wel het niet rechtmatig tot stand komen van baten en lasten alsmede de balansmutaties en het in reactie op deze risico’s bepalen en uitvoeren van controlewerkzaamheden en het verkrijgen van controle-informatie die voldoende en geschikt is als basis voor ons oordeel. Bij fraude is het risico dat een afwijking van materieel belang niet ontdekt wordt groter dan bij fouten. Bij fraude kan sprake zijn van samenspanning, valsheid in geschrifte, het opzettelijk nalaten transacties vast te leggen, het opzettelijk verkeerd voorstellen van zaken of het doorbreken van de interne beheersing. ▪ Het verkrijgen van inzicht in de interne beheersing die relevant is voor de controle met als doel controlewerkzaamheden te selecteren die passend zijn in de omstandigheden. Deze werkzaamheden hebben niet als doel om een oordeel uit te spreken over de effectiviteit van de interne beheersing van de gemeente. ▪ Het evalueren van de geschiktheid van de gebruikte grondslagen voor financiële verslaggeving, de gebruikte financiële rechtmatigheidscriteria en het evalueren van de redelijkheid van schattingen door het college en de toelichtingen die daarover in de jaarrekening staan.

▪ Het vaststellen dat de door het college gehanteerde afweging dat de gemeente in staat is de risico’s vanuit de reguliere bedrijfsvoering financieel op te vangen aanvaardbaar is. Tevens het op basis van de verkregen controle-informatie vaststellen of er gebeurtenissen en omstandigheden zijn waardoor gerede twijfel zou kunnen bestaan of de gemeente haar financiële risico’s kan opvangen. Als wij concluderen

4/5

Gemeente Den Haag GAD/2022.43 10 mei 2022

▪ ▪

dat er een onzekerheid van materieel belang bestaat, zijn wij verplicht om aandacht in onze controleverklaring te vestigen op de relevante gerelateerde toelichtingen in de jaarrekening. Als de toelichtingen inadequaat zijn, moeten wij onze verklaring aanpassen. Onze conclusies zijn gebaseerd op de controle-informatie die verkregen is tot de datum van onze controleverklaring. Toekomstige gebeurtenissen of omstandigheden kunnen er echter toe leiden dat de gemeente financiële risico’s niet kan opvangen. Het evalueren van de presentatie, de structuur en de inhoud van de jaarrekening en de daarin opgenomen toelichtingen en het evalueren of de jaarrekening een getrouw beeld geeft van de onderliggende transacties en gebeurtenissen en of de in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand zijn gekomen.

Wij communiceren met de Rekeningencommissie van de gemeenteraad onder andere over de geplande reikwijdte en timing van de controle en over de significante bevindingen die uit onze controle naar voren zijn gekomen, waaronder eventuele significante tekortkomingen in de interne beheersing. Den Haag, 10 mei 2022 Gemeentelijke Accountantsdienst Den Haag

Origineel getekend door: drs. C.G.A. Slotema-Tesser RA MPC CPC Gemeente accountant / directeur GAD

5/5