Document · PDF

RIS311821 bijlage

Gemeenteraad 1 december 2022, gemeente Den HaagBij agendapunt: Voorstel van het college inzake integrale ontwikkelvisie Laakhavens (GebiedsNvU) (RIS311821)6.477 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

DYNAMISCH LAAKHAVENS! Ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor (GebiedsNVU) Maart 2022

Impressiebeeld Waldorpstraat ten opzichte van huidige situatie

DYNAMISCH LAAKHAVENS! Onze stad groeit. Steeds meer mensen willen wonen en werken in Den Haag. Daarom breiden we onze stad uit. Niet aan de rand van de stad, maar tussen onze 3 intercitystations, waarmee we een goede bereikbaarheid min of meer cadeau krijgen. Hoe we dat gaan doen, hebben we verwoord in de Structuurvisie CID, die in 2021 door de gemeenteraad is vastgesteld. De ontwikkelvisie in dit document is een verdere verfijning hiervan voor het gebied Laakhavens Hollands Spoor. We gaan een bestaand, binnenstedelijk gebied veranderen naar een hoogstedelijk centrum waar wonen, werken, reizen, ontspannen en verblijven hand in hand gaan. We gaan nog meer gebruikmaken van de dynamiek van Laakhavens en we laten zien waar de kansen liggen. Dat vraagt om een visie die een stip op de horizon zet, maar die ook ruimte laat voor aanpassingen en nieuwe ideeën. In 20 jaar verandert onze stad, maar ook wat we verwachten van de stad. Daarom blijven we in gesprek.

We hebben al veel reacties gekregen op de verschillende plannen. Die ideeën nemen we mee en gaan we de komende jaren verder mee aan de slag. Tijdens de deelprojecten die volgen uit deze gebieds Nota van Uitgangspunten, werken we samen met alle belanghebbenden aan het ontwerp van de straat, de stoep, het groen, de voorzieningen en de vele woningen. Zo ontwikkelen we een gebied dat altijd in beweging is en waar we ruimte maken voor meer dan 10.000 nieuwe bewoners, bedrijven die inspelen op de economie van de toekomst, plekken om heerlijk te ontspannen in de buitenlucht en voorzieningen om leuke dingen te kunnen doen. Maar ook een gebied waar huidige bewoners en ondernemers ook over 20 jaar nog steeds trots op zijn. Anne Mulder Wethouder

Dat waren we de afgelopen tijd ook. Om te komen tot deze visie voor de Laakhavens praatten we al met bewoners, bedrijven, ondernemers en ook met de ontwikkelaars en gebouweigenaren in het gebied. Want zo’n groot gebied veranderen, is geen activiteit die de gemeente in haar eentje kan. Dit moet samen en in samenhang. Met aandacht voor het nu. Bewoners willen tijdens alle veranderingen prettig blijven wonen, dus de vernieuwingen doen we in fases. Ondernemers willen duidelijkheid over de voortzetting van hun bedrijf. En gebouweigenaren sturen op de haalbaarheid van hun bouwplan.

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

AMBITIE

STRUCTUURVISIE

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

Laakhavens = Central Innovation District De ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor is de gebiedsgerichte uitwerking van de structuurvisie CID (RIS 307135) en de Gebiedsagenda College Campus. Het beschrijft de toekomstige ontwikkeling van het gebied Laakhavens ten zuiden van station Hollands Spoor en vormt het ruimtelijk kader voor individuele ontwikkelinitiatieven en bestemmings- / omgevingsplannen. Het document is zo opgesteld dat de integrale kwaliteit van een gezonde leefomgeving wordt geborgd, passend binnen de ambities voor het CID. CID wordt een centrummilieu Met zijn directe ligging aan station Hollands Spoor maakt Laakhavens deel uit van het Central Innovation District (CID); het internationale knooppunt tussen en rondom de drie intercitystations van Den Haag. Dit hele gebied wordt getransformeerd tot één samenhangend centrummilieu, gemengd en hoogstedelijk met een hoge verblijfskwaliteit. De locatie is een van de locaties van de Verstedelijkingsalliantie en daarmee mede bepalend voor de OV-schaalsprong op de Oude Lijn naar de hoogfrequente Citysprinter. Deze toplocatie wordt ingezet voor het creëren van

economische groei en duurzame werkgelegenheid. De aanwezige kennisinstituten worden geholpen in verdere uitbreiding, ook als motor voor de (innovatieve) bedrijvigheid die daarbij hoort. De functies worden geclusterd, zodat er plekken ontstaan met verschillende kenmerken, op basis van een raamwerk van rust, reuring en ruis.

Voetganger op één

De ontwikkeling van het CID bouwt voort op de bestaande stedelijke gridstructuur van Den Haag. Deze lange lijnen, van parallel aan en haaks op de kust, zijn de bestaande ruimtelijke dragers van de stad. Herstel en versterking van deze structuur zorgt voor een betere verbinding van de deelgebieden onderling en van het CID met de omgeving. Hoogstedelijk; verdichting, functiemenging en verschillen De ligging en goede bereikbaarheid maken het CID bij uitstek geschikt om hier verder in te zetten op verdichting. Functiemenging levert een levendig en aantrekkelijk straatbeeld op, waarbij de verschillende functies (zoals wonen, werken,

Mobiliteit op menselijke maat De ontwikkeling van het CID leidt tot meer verplaatsingen in een gebied waar de openbare ruimte schaars is. Dat betekent prioriteit voor mobiliteit op menselijke maat; een openbare ruimte die in eerste instantie is ingericht voor (1) voetgangers,

studeren en winkelen) elkaar versterken. Er wordt ingezet op het behouden en versterken van de bestaande kwaliteiten en

(2) fietsers en (3) openbaar vervoer. Er wordt daarom geïnvesteerd in de kwaliteit en capaciteit van deze netwerken, zowel binnen als buiten het CID.

de variatie en verschillen tussen wijken en buurten.

Aantrekkelijke en duurzame leefomgeving Met de inzet op de mobiliteitstransitie wordt ruimte in het gebied vrijgemaakt die nodig is voor de energietransitie, groen, klimaatadaptievemaatregelen en verblijfskwaliteit. Dat vraagt om nieuwe inrichtingsprincipes. De Gereedschapskist Openbare Ruimte CID (RIS 307135) biedt als communicatiemiddel en inspiratiedocument handvatten voor gemeente en de markt om te komen tot een kwalitatief hoogwaardige openbare ruimte.

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

VISIE THEMA’S

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

DYNAMISCH LAAKHAVENS! Potenties van het gebied Blauwe en groene dragers Laakhavens heeft alles in zich om een aantrekkelijk, innovatief en bereikbaar stuk stad te worden. De geschiedenis van de industriële havens geeft het gebied zijn stoere karakter. De historische structuur van het water is nog zichtbaar aanwezig en geeft het gebied zijn ruimtelijke samenhang. De ontwikkeling van de Laakhavens biedt kans om de kwaliteit van het water verder te benutten, zeker wanneer deze gecombineerd wordt met meer ruimte voor bomen, groen en aantrekkelijke verblijfsplekken aan het water. Van belang voor zowel klimaat, ecologie als een prettige openbare ruimte. Innovatief topmilieu De scholen en universiteiten, grote kantoorgebruikers, voorzieningen en bedrijven die vanaf de jaren ’60 naar het gebied gekomen zijn, vormen samen de perfecte voedingsbodem voor een innovatief topmilieu. Het versterken, verbinden en verankeren van deze spelers maken Laakhavens een krachtig onderdeel van CID. Op loopafstand van station Hollands Spoor Verschillende vormen van openbaar vervoer in het gebied maakt het ook de perfecte plek om in te zetten op de voetganger. Het campusgebied rondom de Haagse Hogeschool is door de centrale parkeergarage een voetgangersvriendelijk gebied en voorbeeld voor de rest van Laakhavens.

Levendig stuk stad Laakhavens heeft de potentie te veranderen in een levendig stuk stad waar mensen met plezier wonen, werken, studeren, leuke dingen doen en ontspannen. Met een breed aanbod voor mensen die een moderne, kwalitatief goede woning of

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

werkruimte zoeken, midden in de stad. In een gebied dat een ontmoetingsplek is – en nog meer kan worden – voor mensen van verschillende achtergronden en interesses, van binnen én buiten Den Haag. Naast ongeveer 9.000 extra woningen biedt de gebiedsontwikkeling ruimte aan nieuwe scholen, sport- en speelterreinen, werkruimtes, een uitgebreid winkelcentrum en plekken om te ontspannen.

Verdichten, verbinden, vergroenen & verfijnen

Om de kansen in het gebied volledig te benutten, wordt ingezet op een integrale gebiedsontwikkeling waarin de thema’s verdichten, verbinden, vergroenen en verfijnen leidend zijn. Ze vormen de basis voor de ruimtelijke en programmatische verandering van het gebied.

We VERDICHTEN tot binnenstad

We VERBINDEN mens en stad

We VERGROENEN Laakhavens

We VERFIJNEN met menselijke maat

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

We VERDICHTEN tot binnenstad

10%

ed...

Gemengd gebruik Het nieuwe Laakhavens is een dynamisch stadsdeel waar wordt gewoond, gewerkt, gestudeerd en geleefd. Het gebied een sterker en aantrekkelijk aanbod aan maatschappelijke en commerciële voorzieningen. Ook bedrijven en winkels houden hier een plek. Daarbij staat functiemenging voorop, zodat Laakhavens zowel overdag als ‘s avonds levendig en veilig is.

Van monofunctionele kwadranten ..

We versterken het onderwijs Het gebied rondom de Haagse Hogeschool wordt doorontwikkeld tot een prachtige groene stadscampus. Bij de ontwikkeling van dit nieuwe innovatiemilieu, ligt de nadruk op onderwijs, studentenhuisvesting en bijbehorende voorzieningen ontmoeting en samenwerking tussen scholen, universiteiten, Van die mega blok-structuren ... werkgevers en overheid helpen. We creëren banen Als gevolg van de ontwikkelingen en de aanleg van een centraal park in het gebied, moet een deel van de huidige bedrijfsruimte plaatsmaken. Nu wordt een groot deel van deze bedrijfsruimte gebruikt door een mini-opslag, grote bouwmarkten en logistieke bedrijven. Het toevoegen van nieuwe kleinschalige werk- en bedrijfsruimtes, biedt in de toekomst ruimte voor de creatieve- en maakindustrie. Net afgestudeerden, toekomstige bewoners en omwonenden kunnen hier hun eerste stappen zetten als ondernemer. Daarnaast wordt rond station Hollands Spoor moderne kantooroppervlakte toegevoegd, waarmee de Haagse kantorenmarkt uitgebreider wordt én interessant blijft voor grote werkgevers. Er wordt een aantrekkelijk vestigingsklimaat gerealiseerd met een interessant plintprogramma en levendige ontmoetingsplekken. Dit wordt dé locatie voor bedrijven ..naar die eenzich verfijnde structuur vangrote stad, in de buurt van willen vestigen in een menselijke maat.

een intercitystation en die profiteren van de spin-off van het onderwijscluster en het rijke woningaanbod voor kenniswerkers.

Oppervlakte groen

rzame en ving, 14

..naar een volwaardig en dynamisch stadsdeel (binnenstadsmilieu).

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

55%

We bouwen woningen voor de toekomst De woningen zijn stuk voor stuk hoogwaardige nieuwbouwwoningen. Er wordt gebouwd voor een brede doelgroep, waarbij de focus ligt op studenten, starters, samenwonende stellen, empty-nesters, ouderen en stadsgezinnen. We bouwen voor mensen die milieubewust zijn en kiezen voor duurzame mobiliteit. De nadruk ligt op compacte woningen, waarmee ingespeeld wordt op het toenemende aantal één- en tweepersoonshuishoudens. Dit is de plek waar wooncarrières beginnen, maar ook ruimte is voor een vervolgstap in die wooncarrière. Dichtbij werk en opleiding. De vele voorzieningen maken het gebied namelijk ook aantrekkelijk voor mensen van middelbare leeftijd en ouder. De ruimere woningen geven gezinnen de mogelijkheid om in het gebied te blijven wonen. We brengen voorzieningen op peil We voegen buurtvoorzieningen toe die aansluiten op de levensstijl van bewoners. Met ontmoetingsplekken waar zorg, onderwijs, sport en cultuur samenkomen. We zien in de nieuw te bouwen torens en aan het water voldoende plekken om te kunnen ontspannen, leuke dingen te doen en uitgaanshoreca in relatie tot het studentenklimaat toe te voegen. We zetten in op sportmogelijkheden in de openbare ruimte die voor iedereen toegankelijk, bereikbaar, innovatief en goed zijn voor de gezondheid.

Met mogelijkheden voor urban sports en een hardloop- en fietsnetwerk, waar ook mensen buiten Laakhavens van gaan profiteren. Er komen voorzieningen die aansluiten bij het onderwijs- en kantorencluster. En uiteraard komt er ruimte voor voldoende maatschappelijke voorzieningen zoals huisartsen en tandartsen. Voor het gebied hanteren we als uitgangspunt de ‘Haagse referentienormen maatschappelijke voorzieningen’ (RIS307513) met maatwerk specifiek voor Laakhavens.

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

We VERBINDEN mens en stad

n 30% bebouwd, % groen. De otaal op zijn kop % bebouwd, 20% er te maken.

Van geïsoleerd eiland in de stad ..

10%

Voetgangersvriendelijk district

Het Laakhavens van 2040 is voor mensen beter verbonden een hoofdroute voor gemotoriseerd verkeer de stad in. Op met haar omgeving. Het netwerk voor voetgangers de bestaande kruisingen en ter hoogte van het Laakkanaal en fietsers wordt uitgebreid en verbeterd. Bestaande (Callandkade – Verheeskade) wordt het makkelijker om over te straten krijgen een hoogwaardige nieuwe inrichting, de steken. mogelijkheid om veilig over te steken wordt uitstekend en langs de kade komt een aantrekkelijke wandelroute. Met de We verbinden de lange lijnen komst van nieuwe fiets- en voetgangersbruggen over het De Waldorpstraat verandert van autoweg naar groene Laakkanaal en een extra onderdoorgang in de spoordijk ter stadsboulevard, met ruimte voor fiets en voetganger en hoogte van de Konningsstraat, ontstaat er een fijnmazig voorzieningen passend bij een hoogstedelijk centrummilieu. en uitgebreid wandel- en fietsnetwerk. Zo wordt het gebied De boulevard is ook onderdeel van de verlengde Velostrada; letterlijk verbonden met de rest van Den Haag en levert dit is een hoogwaardige snelfietsverbinding die langs het de ontwikkeling van Laakhavens ook iets op voor de spoor tussen stations Den Haag Hollands Spoor en Den omliggende wijken. haag Mariahoeve en aansluit op de Van verhard gebied... Van mega blok-structuren ... Van monofunctionele kwadranten .. wordt gerealiseerd Velostrada richting Leiden.

Langs het Laakkanaal wandel We zetten de voetganger centraal je van de Petroleumhaven tot de Goudriaankade en verder Laakhavens verandert van een auto georiënteerde omgeving met een nieuwe voetgangersbrug naar het toekomstige naar een voetgangersgebied. In het gebied komt meer ruimte Binckhorstpark. Een nieuwe tunnel onder de spoordijk ter voor brede wandelstroken. Pleinen, straten en parken worden hoogte van de Koningsstraat maakt een directe verbinding met het domein van voetgangers, sporters en spelende kinderen. de Schilderswijk mogelijk voor voetgangers en fietsers. Nieuwe Dat vraagt om een nieuwe structuur voor het autoverkeer. Een voetgangersbruggen over het Laakkanaal verbeteren de aantal doorgaande routes verdwijnt en de auto kan straks niet bereikbaarheid van en naar zuidelijk Den Haag. Deze ingrepen overal meer komen. Vanaf de centrumring wordt het verkeer zo staan niet op zichzelf; ze maken deel uit van lange lijnen: snel mogelijk naar één van de centrale parkeergarages geleid; Verbindingen en doorgaande routes van en naar belangrijke de bestaande parkeergarage onder het campusgebied en plekken in en buiten de stad een nieuwe parkeergarage in Laakhaven Centraal voor zowel bewoners als bezoekers.

We maken een netwerk van ontmoetingsplekken Langs een sterk netwerk van straten en routes, liggen de We slechten barrières maatschappelijke, sport- en onderwijsvoorzieningen, zodat De Rijswijkseweg, het Leeghwaterplein en de Calandstraat deze goed bereikbaar zijn voor mensen van binnen en buiten zijn straks veilig over te steken en vormen geen hindernis Laakhavens. Ze bevinden zich niet alleen aan de randen, maar meer tussen de verschillende wijken en buurten. De juist in het hart van het gebied. Daarmee haakt het aan op het ..naar een volwaardig enbestaande dynamisch ..naar een groene, duurzame enin een levendige een verfijnde van Rijswijkseweg transformeert stadsstraat netwerk van de..naar stad; de Haagse Sport structuur Centrale, het en het Leeghwaterplein nieuwe stadspark, de stadscampus menselijke en station Hollands stadsdeel (binnenstadsmilieu). gezonde leefomgeving,wordt een plek om te verblijven. maat.Spoor De Calandstraat is onderdeel van de centrumring en blijft zijn hier straks perfect onderdeel van.

Oppervlakte groen

..naar een verbonden stadsdeel in Den Haag.

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

We VERGROENEN Laakhavens

10%

de stad ..

Van verhard gebied...

Groen, gezond & innovatief In het Laakhavens van 2040 heeft ‘hard’ plaats gemaakt voor ‘zacht’. De stadscampus is vergroend, Laakhaven Centraal is verrijkt met een nieuw stadspark, de Waldorpstraat is omgetoverd tot groene stadspromenade en langs de kades van de Trekvliet en het Laakkanaal liggen aantrekkelijke wandelroutes. Daken en gevels van alle nieuwbouwontwikkelingen zijn, conform de Haagse hoogbouwvisie Eyeline Skyline (RIS306342), ingericht met groen. Zo dragen ook de ontwikkelingen van vastgoedeigenaren bij aan een aantrekkelijk, klimaatbestendig en biodivers gebied.

We maken eenkwadranten aantrekkelijke Van monofunctionele .. leefomgeving Van mega blok-structuren ... In Laakhavens is iedereen vanuit zijn huis binnen 10 minuten wandelen in het openbaar groen. Het groen is bereikbaar via aangename, autovrije wandel- en fietsroutes en is goed verbonden met groenvoorzieningen buiten het gebied. In Laakhavens komt een nieuw stadspark, in aanvulling op

de groene plekken als de Laakwetering, de parkjes in de Schilderswijk en het grote Zuiderpark. Het Park Laakhaven centraal is de nieuwe plek in Laakhavens voor ontspanning en ontmoeting, met sport- en speelfaciliteiten voor verschillende leeftijden en doelgroepen.

Oppervlakte groen

sdeel in Den

..naar een groene, duurzame en gezonde leefomgeving,

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

Het Johanna Westerdijkplein, dat ligt aan de oude insteek haven vormt het centrale hart; ‘the place to be’, waar zowel studenten als bewoners graag komen. Het koppelt het gebied aan het station Hollands Spoor. Langs het Laakkanaal wordt ruimte gemaakt voor sporten in de buitenlucht en worden verbindingen gelegd met de directe omgeving zoals het Laakkwartier. Zo wordt een sportief netwerk gemaakt dat ook doorloopt buiten de Laakhavens. De groene plekken aan de kades langs het Schipperskwartier vormen, samen met het Binckhorst- en Trekvlietpark aan de overzijde van het water, een aantrekkelijke omgeving met fijne wandel- en fietsroutes in de richting van de binnenstad. We vergroenen de lange lijnen Naast de grote groene parkruimten dragen ook straten, brede voetpaden met groene bermen en met bomen ingerichte kades bij aan de vergroening van het gebied. Zo krijgt de Waldorpstraat een nieuwe uitstraling waarmee het verandert in een groene levensader voor het gebied. De kades van het Laakkanaal worden groen ingericht. Het bereikbaar en weer beleefbaar maken van het water, dat een belangrijke rol heeft gespeeld in het gebied geeft deze route zijn eigen en unieke identiteit in de stad.

We geven elk kwadrant een groen hart We innoveren boven- en ondergronds Drie grote groene plekken dragen substantieel bij; het nieuwe Het verdichten van Laakhavens doen we zo, dat het er prettig stadspark in Laakhaven Centraal, de groene stadscampus leven wordt. Daarvoor is het nodig extra groen en bomen toe te en het toekomstige Binckhorstpark langs de Trekvliet. In te voegen. Het vraagt ook om uitbreidingen in de ondergrondse Laakhaven Centraal zet de gemeente in op de realisatie van infrastructuur. Denk aan nieuwe riolering en andere kabels een stadspark van formaat. Niet alleen voor nieuwe bewoners en leidingen. De uitdaging is om de ondergrondse ruimte zo en werknemers van Laakhavens, ook voor mensen uit efficiënt en optimaal mogelijk te benutten, waarbij we slim wijken. De extra verbindingen over het Laakkanaal moetenvan combineren en innovatieve oplossingen bedenken. ..naar eenomliggende volwaardig en dynamisch ..naar een verfijnde structuur en onder het spoor maken het park voor hen bereikbaar. Het Intensief ruimtegebruik vraagt om creativiteit! Waarbij ook stadsdeel (binnenstadsmilieu). menselijke maat. gebied rondom de Haagse Hogeschool wordt doorontwikkeld ruimte gemaakt moet worden voor klimaatgerelateerde tot een groene stadscampus met aantrekkelijke verblijfsplekken. ontwerpoplossingen, zoals het bufferen van hemelwater.

Impressie Verheeskade

We VERFIJNEN met menselijke maat

55%

Een tactiele omgeving

In het nieuwe Laakhavens hebben de megablokken plaatsgemaakt voor stadsblokken, met op de begane grond functies die bijdragen aan de kwaliteit van straat, plein of park. Net als in de rest van de Haagse binnenstad, hebben de nieuwe gebouwen een sterke interactie met het leven op de straat. Er is ruimte voor initiatief van bewoners en ondernemerschap dat gezien mag worden. Werken met de deuren open! De mix van woningen, winkels, werkruimtes en voorzieningen op de begane grond maakt van Laakhavens een plek waar je kunt struinen en slenteren en waar je met plezier een blokje om gaat.

adranten ..

Van mega blok-structuren ...

ppervlakte groen

dynamisch dsmilieu).

..naar een verfijnde structuur van menselijke maat.

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

We vervangen de megablokken voor stadsblokken In Laakhavens kiezen we voor een stedenbouwkundige structuur waarin de menselijke maat centraal staat. Om flink te verdichten, hoeven we niet overal de lucht in. Daar waar het kan doen we het, op andere plekken niet. De huidige grote gebouwen met honderden meters lange gevels worden letterlijk doorbroken. Robuuste stadsblokken van 6 tot 8 bouwlagen, met daartussen straatjes vormen de nieuwe basis. Wandelaars kunnen elke paar minuten de hoek om slaan. Gebouwen hebben een maximale lengte van circa 30 meter. Je treft daardoor in de straten van Laakhavens een afwisselend programma in de plinten, met ook woonadressen op de begane grond, waar binnen en buiten met elkaar is verbonden. We maken een aangenaam klimaat Op een aantal plekken kan er verdicht worden door middel van hoogbouw. Dit wordt op logische plekken ingezet, zoals direct rond station Hollands Spoor of daar waar het de structuur van de openbare ruimte versterkt en andersom. Rondom het station is ruimte voor het ’échte’ hoogbouwcluster. Laakhaven Centraal wordt gekenmerkt door stadsblokken met enkele hoogteaccenten. Uitgangspunt is een aangenaam windklimaat en voldoende bezonning – zowel in de buitenruimte als voor

omliggende bebouwing. De positie van hoogbouw wordt zorgvuldig bepaald aan de hand van de invloed die het heeft op straatniveau en het markeren van belangrijke plekken in de stad, zoals het station. We ontwerpen levendige plinten We stellen voorwaarden die de verbinding tussen gebouw en buitenruimte versterken en het voor de voetganger een vriendelijke omgeving maakt. Zoals afwisseling in de gevel (parcelering). Diversiteit in afmetingen van gebouwen zorgt voor een dynamisch straatbeeld en gemengd programma. Er is specifiek aandacht voor het ontwerp van de begane grond en de eerste verdieping. Hier wordt gestuurd op tactiliteit door het toepassen van kleine hoogteverschillen, transparante open gevels, beweegbare delen (zoals grote roldeuren) en gebruik van groen. Concrete regels voor de gebouwen worden in het beeldkwaliteitsplan Laakhavens vastgelegd. We geven ruimte aan initiatief en ondernemerschap We verwelkomen initiatiefnemers die bij willen dragen aan de ambities voor het gebied. Dat geldt zowel voor tijdelijke als permanente initiatieven op korte én lange termijn, in binnen- en buitenruimte. Tijdelijke initiatieven van makers en creatieve ondernemers, geven kleur aan de identiteit van het gebied. Ze spelen in op de reuring, levendigheid en de variatie aan werkplekken die het nieuwe Laakhavens straks biedt.

We sturen op schone slimme logistiek In Laakhavens staat de voetganger op één. Dat vraagt om heldere logistieke principes, die geen overlast veroorzaken. Die maken het mogelijk om bepaalde delen geheel in te richten op de voetganger en in andere delen het gemotoriseerde verkeer met bepaalde regels toe te staan. Dat betekent stapvoets rijden, beperkingen op het formaat van voertuigen en het instellen van venstertijden voor vrachtverkeer.

“ONLY ARCHITECTURE THAT CONSIDERS

INTERACTIE

THE HUMAN SCALE AND INTERACTION IS SUCCESSFUL ARCHITECTURE.” “MAKE IT NICE WHERE YOU ARE, AND PUT THE DENSITY ON TOP.” 2m

m gereserveerd voor de plint “BE SWEET FOR PEDESTRIANS AND BIKES.”

N SCALE AND INTERACTION IS SUCCESSFUL RE.”

UT THE DENSITY ON THE TOP.” Jan Gehl

IANS AND BIKES”

“FREQUENT STREETS AND SHORT BLOCKS ARE VALUABLE BECAUSE OF THE FABRIC

TACTILITEIT

OF INTRICATE CROSS-USE THAT THEY PERMIT AMONG THE USERS OF A CITY NEIGHBOURHOOD.” “MOST BLOCKS MUST BE SHORT; THAT IS, STREETS AND OPPORTUNITIES TO TURN CORNERS MUST BE FREQUENT.”

driedimensionaliteit en gebruik

n verschillende materialen

Jane Jacobs

pen gevel (deur, glazen pui) ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

RUIMTELIJK RAAMWERK ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

Raamwerkkaart Stedenbouwkundig raamwerk De ambities voor Laakhavens zijn vertaald in een ruimtelijk raamwerk. Dit raamwerk geeft het netwerk weer van straten, pleinen en openbaar groen en omschrijft de ontwikkelvelden. Binnen de velden is nog flexibiliteit voor de stedenbouwkundige uitwerking, zoals de positionering van de tussen de blokken gelegen straatjes en de exacte vorm van de stadsblokken. Flexibiliteit in ontwikkeltempo en toekomst Dit document geeft een ontwikkelperspectief voor de komende 20 jaar. Niet alle ontwikkelingen zullen tegelijkertijd van start gaan. Door een helder ruimtelijk raamwerk op te stellen met kwalitatieve uitgangspunten, kunnen we wel vooruitkijken en een beeld voor de toekomst neerzetten. Een aantal projecten zal al op korte termijn kunnen starten, andere plannen zullen meer tijd nodig hebben. De ontwikkelvelden geven dan ook ruimte om plannen in de toekomst aan te passen aan een andere ruimte- of programmavraag. Legenda bestaande bebouwing

openbare ruimte, structuur van straten en plein

nieuwe ontwikkeling met uiterste rooilijn max. bouwhoogte 18 tot 25m

openbare ruimte van tussenstraatjes en pleintjes

doorsteek van min. 16m breed exacte locatie ntb

nieuwe fiets- en voetgangerstunnel Koningsstraat - Waldorpstraat

openbare kade

voetgangersbrug zone met parcelering en verspringing van de gevel parcelering aaneengesloten plint tot max.30m verspringing min. 30% van de gevel ligt terug met een diepte van 1,5 - 3,0m overstek

kwalitatief hoogwaardig openbaar groen privaat groen, in eigen beheer boomstructuren (indicatief), ter verbeelding van de lange lijnen door het gebied

positie toren met maximale hoogte in meters positie toren met bandbreedte* hoogte in meters * de verbeeldingen in dit document zijn gemaakt op basis laagste bandbreedte ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

Laakhaven Centraal

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

Voorbeelduitwerking

Laakhaven Centraal

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

Landschappelijk raamwerk Principeprofielen Waldorpstraat

Drukriool Delfluent

Verheeskade

Drukriool Delfluent Riolering Gem D.H. ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

Programma Wonen Wonen wordt verspreid over geheel Laakhavens. Op de onderste verdiepingen is ruimte voor winkels, restaurants, bedrijven of voorzieningen, maar op de rustiger gelegen plekken ook voor wonen. Zo ontstaat een levendig en sociaal veilig gebied, waarbij bewoners binding hebben met hun leefomgeving. Bewoners kunnen hier hun hele wooncarrière blijven wonen. Het accent ligt op compacte woningen, om in te spelen op de toenemende één en twee persoons huishoudens. Ook is er aandacht voor bijzondere doelgroepen zoals woonruimte voor senioren en mensen met een zorgbehoefte. Woningen zijn hoogwaardig, toekomstbestendig en duurzaam. De Woonagenda 2020-2023 en de Raadsmededeling “Sturing betaalbare woningbouw in lopende projecten (RIS 308642)” zijn leidend voor het woonprogramma van de diverse ontwikkelingen.

Bedrijven In het gebied blijft nadrukkelijk ruimte voor het ‘maken’, met accent op ambachtelijke bedrijven en de kleinschalige maakindustrie, die gebonden zijn aan Den Haag. Zo houden we een deel van de bedrijvigheid vast in de stad. De transformatie verdringt alleen ook een deel van de huidige bedrijvigheid. Voor de zwaar overlast gevende en verkeer aantrekkende bedrijven moeten nieuwe locaties gevonden worden.

Indicatieve programmaverdeling in de plint (begane grond en 1e verdieping)

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

Detailhandel dagelijks Detailhandel niet-dagelijks Detailhandel GDV/PDV Het bestaande woonwinkelprogramma komt terug, maar met de flexibiliteit om in de toekomst te transformeren en een andere functie te krijgen. In het wijkwinkelcentrum kun je straks terecht voor dagelijkse en niet-dagelijkse boodschappen, aangevuld met horeca en voorzieningen.

Indicatieve programmaverdeling in de plint (eerste twee bouwlagen)

Programmakaart

Indicatief totaalprogramma Laakhavens Dienstverlening, leisure en horeca Kantoren Kantoren en zakelijke dienstverlening worden geclusterd rondom station Hollands Spoor, langs de Waldorpstraat richting de Bontekoestraat. Daarmee vormt het een logische koppeling met de beoogde ontwikkeling op de kop van de Binckhorst tot aan Binck 36. Onderwijs Er worden plekken gereserveerd om basis en voortgezet onderwijs te realiseren wanneer daar door de bevolkingsgroei behoefte aan is. De scholen en universiteiten die nu in het gebied aanwezig zijn, wordt ruimte geboden voor verdere uitbreiding. Daarmee kunnen ze ook fysiek meer naar elkaar toegroeien en wordt de kenniscampus verder versterkt.

Zorg en welzijn Kunst en cultuur Sport (binnen) Voor de maatschappelijke voorzieningen zijn ruimtelijke reserveringen gemaakt. Gemeentelijke voorzieningen maken we zoveel mogelijk op eigen grond of nog te verwerven gronden. Ook in particuliere ontwikkelingen is ruimte voor maatschappelijke en groen voorzieningen nodig. De opgave om voldoende groen te realiseren in het totale gebied is ingezet voor kwalitatieve hoogwaardig verblijven in parken, plekken en aantrekkelijke straatprofielen. Spel en sport kan daar onderdeel van uitmaken.

Wonen

Woningen

9.000

Economie

Bedrijven

18.000 m2

Detailhandel dagelijks

6.800 m2

Detailhandel niet-dagelijks

7.700 m2

Detailhandel GDV/PDV

21.000 m2

Dienstverlening, leisure en horeca

42.250 m2

Kantoren

55.000 m2

Primair & voortgezet onderwijs

12.800 m2

MBO/HBO

30.000 m2

Zorg en Welzijn

4.750 m2

Kunst en cultuur

7.600 m2

Sport (binnen)

3.000 m2

Maatschappelijk

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

Ontsluiting en logistiek

Logistieke principes eerste fase

Met zijn directe ligging aan station Hollands Spoor en enkele bus- en tramhaltes in het gebied, is er een goed aanbod aan openbaar vervoer in Laakhavens. De locatie is een van de locaties die deel uit maakt van afspraken in de Verstedelijkingsalliantie. Hierin is afgesproken dat verdichting van de stad en versterking van het OV samen opgaan, door te investeren in uitbreiding van de spoorcapaciteit. Voor autoverkeer is het gebied direct bereikbaar vanaf de Centrumring (Neherkade en Calandstraat), die goed aangesloten is op het rijkswegennet.

Mobiliteitstransitie De mobiliteitstransitie is noodzakelijk om de gewenste verdichting te realiseren. De te nemen maatregelen gaan over: • Meer ruimte en verbindingen voor voetganger en fiets • Versterken en uitbreiden van het OV • Minder ruimte voor hinder van gemotoriseerd verkeer • Minder ruimte voor geparkeerde auto’s; meer efficiënte parkeervoorzieningen • Waarborgen bereikbaarheid Voetganger en fiets Voetgangers en fietsers worden nog belangrijker in het gebied. Door een uitgebreid netwerk van wandel- en fietsroutes wordt Laakhavens verbonden met de stad. Hiervoor worden bruggen en een nieuwe spoortunnel, ter hoogte Koningsstraat, aangelegd. Met de sterfietsroute verlengde Velostrada wordt Laakhavens ook aangesloten op een lange afstand fietsroute tussen Den Haag en Leiden. Openbaar vervoer Voor het Station Holland spoor onderzoeken we een OVschaalsprong op het spoortrace de Oude Lijn: de hoogfrequente Citysprinter. Dit betekent meer treinen die zullen stoppen op het station, dat zo een nog belangrijker knooppunt wordt in het gebied. De verdichting van het gebied leidt tot een efficiënter gebruik van de bestaande vervoerscapaciteit. Het kan ook leiden tot verdere verbetering van het openbaar vervoer, met onder andere meer trams en bussen op bestaande trajecten. Daarnaast maken we de bereikbaarheid van de haltes aantrekkelijker voor fietsers en voetgangers.

Ontsluiting en logistieke principes eindbeeld

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

Themakaarten Groen Autoverkeer Doorgaand verkeer wordt zoveel mogelijk geweerd. In lijn met de structuurvisie CID is in Laakhavens de ambitie het verkeer niet door het gebied, maar er omheen te leiden. Ter hoogte van station Hollands Spoor wordt de Waldorpstraat afgesloten voor doorgaand autoverkeer. Op de lange termijn is dit ook voorzien ter hoogte van de nieuwe fietstunnel. Bereikbaarheid wordt gewaarborgd met een beperkt aantal centrale, collectieve parkeervoorzieningen. De hoeveelheid parkeerplaatsen wordt conform de Nota Parkeernormen CID en Binckhorst (RIS 306160) beperkt, om zo vormen van ander vervoer (waaronder OV) te stimuleren. Hiermee wordt de openbare ruimte het domein van de voetganger en kan hier de bij het centrummilieu passende hoogwaardige verblijfskwaliteit worden gerealiseerd.

Met de inzet op een groen hart voor elke wijk en de vergroening in het algemeen, wordt voldaan aan de vastgestelde kwantitatieve referentienorm voor centrumstedelijk milieu (conform RIS307513). De inpassing van sport en spel zal deels samenvallen met het groen en deels binnen de ontwikkelingen moeten worden ingepast. Ook in ontwikkelingen van grondeigenaren worden groenvoorzieningen en daktuinen gerealiseerd (conform RIS298448). Al het groen draagt bij aan een gezond stadsecosysteem, waar ruimte is voor meer soorten planten en dieren (conform RIS305824).

Facilitair verkeer Om het effect en de hinder van logistiek, afvalstromen en onderhoudsdiensten op de openbare ruimte te beperken, worden nieuwe logistieke concepten uitgewerkt en toegepast. Elk gebouw dient passende inpandige voorzieningen te hebben voor deze vervoersstromen. Principes voor logistieke routes zijn in het kaartje weergeven.

Groen raamwerkkaart

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

DEELGEBIEDEN ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

Vier DEELGEBIEDEN Het langgerekte gebied is op te delen in vier deelgebieden. Ze zijn met elkaar verbonden door de historische structuur van het voormalige havengebied, maar kenmerken zichzelf door een eigen dynamiek die in de loop der jaren is ontstaan. De gebiedsvisie bouwt hierop voort met een raamwerk van rust, reuring en ruis. Deze zorgt voor een goede balans tussen gebieden waar veel activiteiten plaatsvinden en zones van stedelijke rust.

We programmeren aan de hand van rust, reuring en ruis Langs de Calandstraat, het Leeghwaterplein en de Rijswijkseweg is ruimte voor ruis; het blijft hier zichtbaar een werkgebied waar dingen worden gemaakt. Langs de Verheeskade verkleurt het gebied naar een mix van wonen en werken. De reuring strekt zich vanaf het station uit langs de Waldorpstraat en richting het hart van de stadscampus. Ook het nieuwe wijkwinkelcentrum in Laakhaven Centraal wordt een levendige plek. Plekken waar de kwaliteit van wonen in het groen versterkt kan worden, bieden ruimte voor rust.

met een eigen Spoorzone HS Hét internationale station van Den Haag krijgt aan de Laakzijde een stedelijke impuls. Aan beide zijden van de nieuwe stationsentree komt een levendig businesskwartier dat doorloopt van Leeghwaterplein tot in de kop van de Binckhorst. Stap je uit op Hollands Spoor, dan sta je direct in de stad, tussen gebouwen die indruk op je maken en op een groene stadsboulevard. Spoorzone HS wordt een plek voor reizigers, werknemers, studenten en bewoners. Het is niet alleen een doorreis- of overstapgebied, want het wordt ook een fijne plek om te lunchen een kopje koffie te drinken of gewoon even te zijn tijdens een pauze. Een plek waar diverse mensen elkaar kunt ontmoeten, waar studenten, expats en stadsbewoners met elkaar in aanraking komen. Het zijn deze onverwachte ontmoetingen waar informele gesprekken tussen mensen met verschillende achtergronden en kennis plaatsvinden die

Rust-reuring-ruis-kaart

Spoorzone HS

bijdragen aan een sterk innovatiemilieu in het CID. Laakhaven Centraal

reuring De hoogste dichtheid, de meeste mensen op straat. Actieve plint, kleine korrel. Ruimte voor ontmoeting en voorzieningen. Altijd levendig. Geen tot weinig ruimte-intensieve functies en infrastructuur.

Campuskwartier

rust Breder aanbod van woonconcepten, ruimte voor klimaatadaptatie en recreatie. Basisvoorzieningen en kantoren vinden hier ruimte. Geen ruimte voor lawaaimakers. ‘s Avonds is het rustig maar wel veilig.

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

Schipperskwartier

ruis Hier mag het schuren. Ruimte voor (maak)werk en een hoog tolerantieniveau wat betreft overlast. Ruimte-intensieve functies en logistiek vinden hier een plek, maar altijd aantrekkelijk en stedelijk.

n dynamiek Campuskwartier

Laakhaven Centraal

Schipperskwartier

Bewoners, scholen, bedrijfsleven en overheid slaan de handen ineen om deze plek uit te laten groeien tot een groene dynamische stadscampus. Een kloppend hart van kennis en innovatie met hoogwaardige verblijfsplekken, zowel binnen als buiten, die de interactie tussen onderwijs, bedrijfsleven en overheid versterken.

In het nieuwe Laakhaven Centraal steek je letterlijk je handen uit de mouwen. Als ondernemer, student, bewoner of bezoeker. En dat mag gezien worden! Want hier wordt gewoond en gewerkt met de deuren open. De straat bruist, de stad leeft. Hoogstedelijk wonen tussen winkels, voorzieningen, horeca en cultuur.

De groene stadscampus wordt een plek waar zowel student als bewoner, medewerker als bezoeker graag komt. Rond de oude insteekhaven wordt het aantrekkelijk flaneren op vlonders langs bloeiende kades. Met terrassen op de zon, een proeftuin van de Haagse Hogeschool en langs het Laakkanaal ruimte voor sporten in de buitenlucht.

Laakhaven Centraal wordt een gemengd woon-werkgebied die de binnenstad evenaart. Met de levendigheid van een volwaardig winkelcentrum voor dagelijkse boodschappen en interieur en een mix aan bedrijfsruimten voor creatieve en maakindustrie. Tegelijkertijd biedt het de rust en geborgenheid door intieme groene tussenstraatjes en bovenal; een aantrekkelijk nieuw stadspark waar niet alleen stadsdeel Laak, maar heel de stad van profiteert.

Binnen de grenzen van deze ontwikkelvisie worden er naast de ontwikkeling van The Grace in de Spoorzone HS geen grootschalige nieuwbouwontwikkelingen in het Schipperskwartier zelf voorzien. Op langere termijn is herontwikkeling van het gebied een optie waarbij ook dit onderdeel van het CID verder kan worden verdicht. Wel zal de openbare ruimte langs de Trekvliet worden aangepakt en worden de kades verbetert. De gemeente ziet potentie in de herontwikkeling van het Schipperskwartier. Het moment van herontwikkeling is echter afhankelijk van de eigenaar van het vastgoed in het gebied. Zodra dit vanuit de eigenaar ingebracht wordt, is de gemeente bereid mee te denken over transformatie van deze wijk.

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

“Het Waldorpviaduct is verdwenen en heeft plaatsgemaakt voor een groene stadsboulevard.”

“Rond het station mengen reizigers zich met bewoners, studenten, zakenlui en jonge ondernemers.”

“Het paviljoen vormt de ‘place to be’ om elkaar te ontmoeten of samen aan innovatieve projecten te werken.”

Plankaart april 2020

Indicatief beeld vergroenning Waldorpstraat (LIFE makes SENS i.s.m. KCAP, visualisatie door WAX)

“Rond de voormalige havenarm slenter je door een echte stadscampus waar het prettig

“Hier aan het Park Laakhaven

verblijven is tussen het groen.”

Centraal, wordt straks gewoond tussen bedrijvigheid en creativitie ondernemers.”

Impressie Park Laakhaven Centraal

Beeldkwaliteit Op dit moment wordt gewerkt aan een Kwaliteitsplan CID. Dit document wordt een toekomstschets en ambitiekader voor iedereen die iets uit gaat voeren in het CID (ontwikkelaars, architecten, gemeente, ondernemers, bewoners, etc.). Het Kwaliteitsplan CID omschrijft op hoofdlijnen de kernkwaliteiten die in het hele CID worden nagestreefd, maar elk deelgebied van het CID kent ook haar eigen opgave met betrekking tot het borgen van de ruimtelijke kwaliteit. Daarom stellen

Zeven kernkwaliteiten uit concept kwaliteitsplan CID

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

we ook een beeldkwaliteitsplan (BKP) op voor Laakhavens als verdere uitwerking van het Kwaliteitsplan CID en de beeldkwaliteitsregels uit de ‘Nota Haagse Hoogbouw: Eyeline Skyline’. Het BKP vertaalt de identiteit van Laakhavens in specifieke regels voor de architectuur aan de hand van 4 thema’s.

1. Van Laakhaven naar Maakhaven De historische stadshaven was een gebied waar goederen geproduceerd en verhandeld werden. Een eigentijdse uitdrukking van deze havenidentiteit kan gevonden worden in het produceren van ideeën en innovatie. Het zichtbaar maken van CID Maakhaven = Innovatie op de begane grond. 2. Haagse identiteit De Haagse ‘maakarchitectuur’ die we tegenkomen op andere plekken in de stad, vormen de inspiratiebron om Laakhavens zijn Haagse identiteit te geven. 3. Nieuwe ambities Klimaatadaptiviteit, duurzaamheid en biodiversiteit zijn actuele ambities die op een vernieuwende wijze worden opgenomen in de architectuur.

4. Implementatie: aandacht voor de stad op ooghoogte, de Eyeline en de Skyline Het doel is om één sterke identiteit voor Laakhavens te ontwikkelen. Het ontwerp van de gebouwen houdt rekening met hoe de stad op ooghoogte wordt waargenomen, waardoor de plint anders zal worden ervaren dan de hogere lagen. Hetzelfde geldt voor de manier waarop de gebouwen van een afstand worden ervaren. De skyline van Laakhavens zal een samenhangende diversiteit vertonen, terwijl het Laakhavens op ooghoogte zich zal afspiegelen als één identiteit verbonden door functionaliteit, details en materialen. Dit komt tot uiting in drie verschillende gebouwtypologieën: het gesloten stadsblok, het compacte blok en de ‘specials’. Voor de eerste twee categorieën zijn regels opgesteld om bij te dragen aan de beeldkwaliteit van Laakhavens. De regels hebben als doel een samenhangend beeld te creëren in het gebied, terwijl tegelijkertijd variatie binnen de blokken wordt bevorderd. Ook is, gelet op de nieuwe ambities, de regel gesteld van minimaal 30% groen in de gevels.

n tie Lit

tle C, R ot

te rd a m

Skyline Diversity

Material connection (Possibility to change colour)

Maakhaven

Connection City at eye level

(1 Identity | Material connection)

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

taking its identity from the

the aim is to develop one strong identity for the Laakhaven, the design of the buildings should consider how the city at eye level is perceived,

C a l a n d s t r a a t

DYNAMISCH LAAKHAVENS IN BEELD referenties

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

Leeghwaterplein

R i j s w i j k s e w e g ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

Laakhavens was...

foto’s van de haven

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

Laakhavens is...

Zo kan Laakhavens worden!

ONTWIKKELVIE HS / LAAKHAVENS (GEBIEDSNVU) - 10 maart 2022

Colofon Gemeente Den Haag DSO ism. DSB, OCW, DPZ Layout en afbeeldingen: Afdeling Stedenbouw & Planologie – Team CID Ism. Juurlink (+) Geluk stedenbouw en landschap Maart 2022

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/11292984/1