RIS311783 Bijlage

Preventie- en Handhavingsplan voor de uitvoering van de Alcoholwet Gemeente Den Haag 2021-2023

Inhoudsopgave Inleiding ................................................................................................................................................... 3 1 Uitvoering van het preventie- en handhavingsplan ............................................................................. 3 1.1 Staand beleid ................................................................................................................................ 3 1.2 Decenniumdoelen ......................................................................................................................... 3 1.3 Financiële middelen ...................................................................................................................... 4 2 Probleemanalyse .................................................................................................................................. 4 3 Beleidsfocus.......................................................................................................................................... 5 3.1 Uitgangspunten en onderbouwing van beleid.............................................................................. 5 3.2 Beleidsdoelgroep en -setting ........................................................................................................

5 3.3 Doelstellingen van beleid .............................................................................................................. 6 4 Onderzoeken, gegevens informanten en interventiestrategie ............................................................ 8 4.1 Gegevens uit onderzoek ............................................................................................................... 8 4.2 Gegevens van informanten ........................................................................................................... 9 4.3 Interventiestrategie ...................................................................................................................... 9 5 Handhaving......................................................................................................................................... 10 5.1 Hotspots inventariseren.............................................................................................................. 11 5.2 Prioriteiten bepalen .................................................................................................................... 11 5.3 Effectmeting ................................................................................................................................

12 6 Wet- en regelgeving ........................................................................................................................... 12 7 Educatie .............................................................................................................................................. 13 7.1 Alcoholverstrekkers .................................................................................................................... 13 7.2 Onderwijs .................................................................................................................................... 13 7.3 Ouders en de thuissituatie .......................................................................................................... 14 8 Evaluatie ............................................................................................................................................. 15 Bronvermelding ..................................................................................................................................... 15 Bijlage 1 Alcoholgebruik onder jongeren (Trimbos-instituut) ............................................................... 16 Bijlage 2 Naleving leeftijdsgrens alcoholverkoop (Bureau Objectief) ................................................... 18

2

Inleiding Met dit Preventie- en Handhavingsplan geven we invulling aan de taak die de gemeente heeft in de uitvoering van de Alcoholwet. De Alcoholwet is de nieuwe naam van gewijzigde Drank- en Horecawet (DHW), die december 2020 is aangenomen en 1 juli 2021 in werking is getreden. Niet alleen wordt hiermee een naamswijziging doorgevoerd, maar ook treedt hiermee een aantal relevante wijzigingen in werking voor verkopers van alcohol én particulieren. Eén van de belangrijkste doelen van de Alcoholwet is het beschermen van de jeugd tegen de schadelijke effecten die alcohol kan hebben op de gezondheid en veiligheid. Elk kind heeft het recht om op een gezonde en veilige manier op te groeien. Gemeenten spelen hierin een belangrijke rol: op juridisch, educatief en handhavingsvlak zijn gemeenten de regisseur van het Nederlandse alcoholbeleid. Met het opstellen van het verplichte Preventie- en Handhavingsplan geeft de gemeente uitvoering aan de eerdergenoemde wetgeving. Dit Preventie- en Handhavingsplan focust zich op het gemeentelijke terrein waar alcoholpreventie vanuit de Wet publieke gezondheid (Wpg) en handhaving vanuit de Alcoholwet samenkomen en elkaar versterken. Het Preventie- en Handhavingsplan loopt parallel aan de cyclus van de nota Volksgezondheid en vormt het uitgangspunt bij het evalueren en bijstellen van beleid.

Het nieuwe Preventie- en Handhavingsplan is gebaseerd op het model Preventie- en Handhavingsplan van het Trimbos-instituut, waarin de wetenschappelijke kennis over effectief lokaal alcoholbeleid en de praktijkkennis van deskundigen is opgenomen die al jarenlang lokaal alcoholbeleid ontwikkelen, uitvoeren, coördineren en onderzoeken.

1 Uitvoering van het preventie- en handhavingsplan Zoals hier boven beschreven, gaat het in dit plan om een uitwerking van de samenwerking tussen alcoholpreventie en handhaving. Alle activiteiten die in dit plan staan beschreven, maken deel uit van staand beleid en beogen een bijdrage te leveren aan de decenniumdoelen van het coalitieakkoord. Ook de bekostiging van de genoemde activiteiten zijn reeds vastgelegd, namelijk in programma 8 en programma 9.

1.1 Staand beleid Dit plan beschrijft dus geen nieuwe activiteiten maar zoomt in op beleid en uitvoering om alcoholgebruik te verminderen van jongeren zoals op hoofdlijnen is beschreven in: • Actieprogramma Preventie Volksgezondheidsbeleid Den Haag 2020-2023 (RIS 309230), Ambitie 4 Genotmiddelengebruik en gezondheid. Het gaat om een uitwerking van de paragrafen Alcoholmatiging, Helder op School en Alcohol in het uitgaansleven. Het actieprogramma maakt deel uit van Programma 8 (Zorg, Welzijn, Jeugd en Volksgezondheid). • Toezicht en handhaving buitenruimte zoals vastgelegd in Programma 9 (Buitenruimte).

1.2 Decenniumdoelen De activiteiten in dit plan beogen een bijdrage te leveren aan de decenniumdoelen. In de komende 10 jaar willen we de gezondheidsverschillen verkleinen, gezondheidsachterstanden Inlopen en de gezondheid van iedere Hagenaar verbeteren.

3

1.3 Financiële middelen De financiële middelen voor de preventieve interventies zijn opgenomen onder de ambitie Genotmiddelen en gezondheid in het Actieprogramma preventie 2020-2023 (RIS 309230). Preventie alcoholmisbruik is één van de onderdelen uit deze ambitie, waarvoor jaarlijks € 0,9 mln. beschikbaar is binnen programma 8 (Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid). De financiële middelen voor toezicht en handhaving buitenruimte zijn vastgelegd in de reguliere middelen van programma 9 (Buitenruimte). In 2022 is hiervoor in totaal € 14,9 mln. begroot. In de Nota Handhaving Buitenruimte is de inzet van handhaving binnen een integrale aanpak van leefbaarheidsproblematiek opgenomen.

2 Probleemanalyse Volgens de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018 (VTV-2018) is 1,5% van de totale ziektelast in Nederland toe te schrijven aan overmatig alcoholgebruik en daarmee staat het op de vierde plaats, na leefstijlfactoren als roken, overgewicht en weinig lichamelijke activiteit. Dit is de reden dat de afname van problematisch alcoholgebruik één van de drie speerpunten is van het in 2018 gesloten Nationaal Preventieakkoord. Uit de corona inclusieve Volksgezondheid Toekomst Verkenning van 2021 blijkt dat er gemiddeld even veel alcohol wordt gedronken. Dit is dus niet veranderd. Sinds 1988 is het alcoholgebruik onder Nederlandse jongeren flink toegenomen. Jongeren gingen in de loop van de afgelopen decennia meer, vaker én op jongere leeftijd drinken. In 2003 waren Nederlandse jongeren zelfs koplopers in Europa, als het ging om binge drinken, oftewel het bij één gelegenheid vijf of meer drankjes drinken. In het eerste decennium van de 21ste eeuw werd sterk ingezet op het voorkomen van drinken door jongeren onder de 16 jaar. Dit had resultaat vooral onder de jongste leeftijdsgroep: in 2003 had 36% van de 12-jarige jongens de afgelopen maand gedronken, in 2011 was dat afgenomen tot 9,4%. Bij 12-jarige meisjes daalde het aandeel actuele drinkers van 25,4% naar 5,8%. In geen ander Europees land nam drankgebruik onder jonge drinkers zo spectaculair af.

Onder jongeren van 16 jaar en ouder veranderde er echter weinig. Hun alcoholgebruik verminderde niet. Bijna de helft van de 16-jarigen (48%) is wel eens dronken geweest bleek uit dit onderzoek. Als jongeren aan drank willen komen, is dat relatief gemakkelijk in Nederland. Meer dan de helft van de verkooppunten (53%) leefde de oude leeftijdsgrens van 16 jaar niet na in 2013. Ook ouders staan soms nog veel toe. Bijna de helft van de jongeren van 16 jaar (48%) heeft thuis wel eens een glas alcohol gedronken. En bijna een derde (31%) mag op deze leeftijd thuis meerdere glazen drinken. Specifieke risico’s voor jongeren Alcohol is extra ongezond tijdens de groei omdat hersenen zich ontwikkelen tot gemiddeld het 24ste jaar. Alcohol verstoort die ontwikkeling en dat kan invloed hebben op het karakter en het gedrag van kinderen. Na een avond drinken werkt het geheugen slechter en wordt concentreren moeilijker. Dit kan resulteren in minder goede school-, studie- en werkprestaties. Ook neemt de kans op agressie en ongelukken toe bij (overmatig) alcoholgebruik. Jongeren drinken tijdens het uitgaan vaak veel in korte tijd. Dit vergroot de kans op een alcoholvergiftiging maar ook voor het optreden van blackouts. Daarnaast wordt ook steeds duidelijker dat alcohol het risico op diverse vormen van kanker (zoals borst-, lever- en slokdarmkanker) verhoogt.

4

Als jongeren in hun puberjaren veel drinken, neemt de kans toe dat ze later problemen met hun drankgebruik krijgen. Eén op de drie mannen in de leeftijdsgroep van 16 tot 24 jaar valt onder de noemer probleemdrinker. Iemand wordt zo genoemd als hij problemen heeft door regelmatig of stevig drinken. Regelmatig drinken is daarbij minstens 21 dagen per maand vier of meer glazen drank. Stevig drinken is minstens vier keer per maand zes of meer glazen drank.

3 Beleidsfocus 3.1 Uitgangspunten en onderbouwing van beleid Dit plan is gebaseerd op een integrale beleidsvisie. Er is immers sprake van een preventie- én handhavingsplan. Meerdere diensten binnen de gemeente (OCW, BSD en DSB) - en dus ook meerdere type maatregelen - worden ingezet bij de aanpak van de alcoholproblematiek. OCW is verantwoordelijk voor het volksgezondheidsbeleid op grond van de Wpg, waaronder verslavingspreventie, BSD is verantwoordelijk voor de vergunningverlening en DSB is verantwoordelijk voor het toezicht op de naleving en de handhaving van de Alcoholwet. Als uitgangspunt voor integraal alcoholbeleid hanteren we het universele preventiemodel van Reynolds (figuur 1). Het preventiemodel kent drie beleidspijlers, te weten: handhaving, regelgeving en educatie. De pijlers staan deels op zichzelf maar overlappen elkaar ook. Juist in de overlap zien we het integrale preventiebeleid terug.

Figuur 1: Preventiemodel Reynolds Het preventiemodel van Reynolds is gebaseerd op de systeemtheorie van Holder (1998) die duidelijk maakt dat alcoholgebruik altijd een resultaat is van een combinatie van factoren. De persoon, zijn sociale omgeving, het aanbod van drank en het overheidsbeleid vormen samen een systeem dat uiteindelijk de keuze van de gebruiker bepaalt. Holder laat daarmee zien dat alcoholpreventie nooit alleen op het individu gericht kan zijn. Het meest succesvol zijn strategieën die vooral de omgeving van de drinker beïnvloeden. In die omgeving van de jonge drinker spelen alcoholverstrekkers, scholen en ouders een belangrijke rol. In het Preventie- en Handhavingsplan staat daarom de omgeving van de jonge drinker centraal.

3.2 Beleidsdoelgroep en -setting De einddoelgroep van het Preventie- en Handhavingsplan zijn jongeren en jongvolwassenen tot 24 jaar. Het accent ligt nadrukkelijk op de groep onder de 18 jaar en het binge drinken tot 24 jaar. Het is bekend dat de gezondheidsschade van alcoholgebruik het grootst is onder de 18 jaar. Met dit gegeven in het achterhoofd heeft de centrale overheid de leeftijdsgrens voor verkoop én bezit van 5

alcohol verhoogd van 16 naar 18 jaar. Het toezicht op de naleving van deze leeftijdsgrens wordt als een belangrijke prioriteit beschouwd binnen het gemeentelijk Preventie- en Handhavingsbeleid. Voor 18 tot 24 jarigen gaat het vooral om het voorkomen van overmatig alcoholgebruik. De uitgaansavonden zijn hierbij een belangrijk risico moment. Gezien de ontwikkeling van de hersenen tot 24 jaar, de oververtegenwoordiging van de leeftijdsklasse tot 24 jaar in het uitgaansleven én de relatie van alcohol met het uitgaansleven (met de daarbij behorende risico’s op dronkenschap, soms uitmondend in een intoxicatie) ligt de nadruk van het Preventie- en Handhavingsplan in het bijzonder op de uitgaanssetting. Daarbij is uitgaan een breed begrip: het gaat ook om het bezoeken van evenementen en feestjes thuis. Naast gezondheidsproblematiek is veiligheidsproblematiek een belangrijke motivatie om aandacht te besteden aan deze leeftijdsgroep.

3.3 Doelstellingen van beleid In het in 2018 gesloten Nationaal Preventieakkoord zijn ten aanzien van de afname van problematisch alcoholgebruik de volgende ambities en doelstellingen voor 2040 opgenomen: Geen alcoholgebruik onder de 18 jaar • Het aantal scholieren (12-16 jaar) dat ooit alcohol heeft gedronken daalt van 45% naar maximaal 25%. • Het deel van de scholieren dat de afgelopen maand alcohol heeft gedronken gaat omlaag van 25% naar 15% procent. • Onder het aantal jongeren dat de afgelopen maand heeft gedronken, daalt het aantal waarbij sprake is van binge drinken van 71% naar 45%. Uiteindelijk is de doelstelling om tot 0% alcoholgebruik te komen onder de 18 jaar. Deze ambities en doelen worden vanaf 2018 tot 2040 opgebouwd in 2 jaarlijkse stappen. Op basis van de Alcoholwet kunnen twee algemene hoofddoelstellingen worden onderscheiden: • Leeftijdsgrens 18 jaar: afname alcoholgebruik en de schadelijke gevolgen van alcoholgebruik onder de 18 jaar. • Dronkenschap/doorschenken: afname dronkenschap (met name tijdens uitgaansavonden in het publieke domein). Ontwikkelingen vanaf 2003 Uit landelijke cijfers van het Trimbos-instituut blijkt dat tussen 2017 en 2019 het aantal scholieren van 14 t/m 16 jaar dat ooit alcohol heeft gedronken niet is veranderd. Vergeleken met 2003 is het percentage alcoholgebruikers fors gedaald.

Sinds 2003 is ook het aantal scholieren dat in de afgelopen maand alcohol heeft gedronken of waarbij sprake was van binge drinken flink afgenomen. De daling lijkt echter niet verder door te zetten. Dit geldt voor drinken ooit in het leven, in de afgelopen maand en voor binge drinken. Ook als gekeken wordt naar de afzonderlijke leeftijden blijkt dat het aantal scholieren dat alcohol heeft gedronken tussen 2017 en 2019 niet is veranderd. Dit geldt voor drinken ooit in het leven, in de afgelopen maand en voor binge drinken (zie bijlage 1). Uit landelijke cijfers van Bureau Objectief blijkt dat de naleving van de leeftijdsgrens voor de verkoop van alcohol vanaf 2015 is verbeterd, maar deze verbetering heeft zich in 2018 niet verder doorgezet (zie bijlage 2). De naleving is tussen 2016 en 2020 op hetzelfde niveau gebleven wanneer gekeken wordt naar het totale gewogen cijfer. In 2020 slaagden nog steeds de meeste aankooppogingen van minderjarigen.

6

In de gemeente Den Haag is de naleving van de leeftijdsgrens voor de verkoop van alcohol tussen 2015 en 2016 fors toegenomen (zie bijlage 2). Bij de ketensupermarkten en slijterijen zien we tussen 2016 en 2017 een stabilisering en tussen 2017 en 2019 zelfs weer een lichte afname van de naleving. De avondwinkels, sportverenigingen en horecagelegenheden laten een veel grilliger beeld zien. De cafetaria’s worden pas sinds 2017 apart in beeld gebracht. Voor minderjarigen is de sociale omgeving (ouders, vrienden) de belangrijkste bron om aan alcohol te komen. Ouders hebben een belangrijke rol in de ontwikkeling van het alcoholgedrag van hun kinderen, waarbij vooral het hanteren van normen en het stellen van regels (geen alcohol drinken) beginnend alcoholgebruik uit kan stellen en de kans op problematisch drinken verlaagt. Jongeren drinken minder vaak als zij een groter besef hebben van de schadelijkheid van drinken, als ouders strenge regels hanteren over alcoholgebruik en er veel toezicht en veel steun van ouders wordt ervaren. Jongeren geven aan dat hun ouders strenger zijn over roken dan over alcoholgebruik. Doelstellingen voor de periode 2021-2023 De ambitie van het geactualiseerde Preventie- en Handhavingsplan is dat jongeren op een zo gezonde en veilig mogelijke wijze kunnen opgroeien, zodat hun talenten zo optimaal mogelijk tot ontwikkeling kunnen komen.

Gekozen is om de algemene doelstellingen te concretiseren met aandacht voor de setting waarin jongeren drinken en de doelgroep zelf. We willen het gebruik van alcohol onder jongeren de-normaliseren en niet-drinken als sociale norm versterken. Geen alcoholgebruik onder de 18 jaar Als nulmeting worden de Haagse cijfers uit het JongerenConsult 2018-2019 gebruikt. Deze cijfers staan in de Gezondheidsmonitor van GGD Haaglanden. Het alcoholgebruik onder VMBO leerlingen (14/15 jaar) is gedaald • Het percentage leerlingen dat ooit alcohol heeft gedronken, is gedaald van 33% in 2018-2019 naar 28% in 2024 • Het percentage leerlingen dat recent alcohol heeft gedronken, is gedaald van 21% in 2018-2019 naar 16% in 2024 • Het percentage leerlingen dat recent 5 of meer drankjes bij één gelegenheid heeft gedronken (binge drinken), is gedaald van 10% in 2018-2019 naar 5% in 2024. Het alcoholgebruik onder HAVO/VWO leerlingen (15/16 jaar) is gedaald • Het percentage leerlingen dat ooit alcohol heeft gedronken, is gedaald van 57% in 2018-2019 naar 52% in 2024 • Het percentage leerlingen dat recent alcohol heeft gedronken, is gedaald van 40% in 2018-2019 naar 35% in 2024 • Het percentage leerlingen dat recent 5 of meer drankjes bij één gelegenheid heeft gedronken (binge drinken) is gedaald van 20% in 2018-2019 naar 15% in 2024.

Leeftijdsgrens 18 jaar Als nulmeting worden de Haagse cijfers uit het nalevingsonderzoek van Bureau Objectief gebruikt. De naleving van de leeftijdsgrens voor alcoholverkoop is gestegen (de streefcijfers zijn gebaseerd op de afspraken uit het Nationaal Preventieakkoord): • Bij ketensupermarkten van 78% in 2019 naar 79% in 2024 • Bij slijterijen van 40% in 2019 naar 78% in 2024 • Bij avondwinkels van 25% in 2019 naar 58% in 2024 7

• • •

Bij cafetaria’s van Bij sportverenigingen van Bij horecagelegenheden van

15% in 2019 naar 58% in 2024 24% in 2019 naar 51% in 2024 16% in 2019 naar 57% in 2024.

Dronkenschap/doorschenken Als nulmeting worden de Haagse cijfers uit het nalevingsonderzoek van Bureau Objectief gebruikt. De naleving van het verbod op doorschenken aan klanten in kennelijke staat van dronkenschap is gestegen • Bij horecagelegenheden van 38% in 2019 naar 48% in 2024.

4 Onderzoeken, gegevens informanten en interventiestrategie Op basis van verschillende onderzoeken en gegevens van informanten wordt gekeken naar de locaties waar jongeren drinken en waar hun alcoholgebruik voor problemen zorgt. Hiermee kunnen de inspanningen van de gemeente gericht worden ingezet op plaatsen waar de grootste gezondheids- en/of veiligheidswinst kan worden behaald.

4.1 Gegevens uit onderzoek Het alcoholgebruik onder leerlingen van het voortgezet onderwijs wordt iedere vier jaar gemeten door GGD Haaglanden (Gezondheidsmonitor Jeugd). Dit gebeurt door middel van een vragenlijst die door de leerlingen van het VMBO/HAVO/VWO wordt ingevuld. De naleving van de wet door alcoholverstrekkers kan worden vastgesteld aan de hand van het mysteryshop onderzoek. Hierbij proberen jongeren onder de 18 jaar alcohol te kopen, om zo de naleving van de leeftijdsgrens te toetsen. Ze volgen een vast protocol dat is uitgewerkt door de Universiteit Twente en het Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid. Met het nalevingsonderzoek kan per setting en zelfs per locatie worden bepaald hoe de naleving van de leeftijdsgrens in de praktijk wordt uitgevoerd. Ook voor doortappen en het toelaten van dronken klanten kan dit onderzoek worden uitgevoerd. In het laatste geval worden acteurs ingezet die toetsen in hoeverre het barpersoneel zich aan de wet houdt en hoe het barpersoneel omgaat met dronken klanten in hun gelegenheid. Sinds 2013 laten we periodiek onderzoek doen naar de naleving van de leeftijdsgrens voor de verkoop van alcohol. Daarbij wordt aan de hand van mysteryshop onderzoek gekeken hoe ketensupermarkten, slijterijen, avondwinkels, cafetaria’s, sportverenigingen en horecagelegenheden scoren op de naleving van de leeftijdsgrens.

Sinds 2017 laten we eveneens onderzoek doen naar de naleving van het verbod op doorschenken aan klanten in kennelijke staat van dronkenschap. Dit gebeurt met behulp van acteurs. Het Haags Uitgaans Onderzoek (HUO) vormt hier een aanvulling op. Dit onderzoek brengt alleen de uitgaande jeugd in beeld en zegt daardoor minder over de groep jeugd als geheel. Het HUO vormt waardevolle input voor de inzet van de handhavingscapaciteit. Met name de uitgaanslocaties in de stadsdelen Centrum en Scheveningen zijn hotspots waar extra capaciteit wenselijk is.

8

4.2 Gegevens van informanten Er vindt jaarlijks een inventarisatie van hotspots plaats, waarop de handhavingscapaciteit zich zou moeten richten. De input komt van verschillende partijen: jongerenwerk, verslavingszorg, preventiewerkers, politie, stadsdelen en handhavingsteam.

4.3 Interventiestrategie Om de naleving van de Alcoholwet te bevorderen en de doelstellingen uit dit Preventie- en Handhavingsplan te bereiken wordt een interventiestrategie op hoofdlijnen opgesteld. De kern van de interventiestrategie is gebaseerd op de beleidspijlers handhaving, regelgeving en educatie. Onderstaande tabel schetst een overzicht van de maatregelen per beleidspijler. Uitgangspunt van het Preventie- en Handhavingsplan is dat per setting zoveel mogelijk combinaties worden gemaakt van elementen van de verschillende pijlers die elkaar versterken. Per setting wordt er een geschikte maatregelenmix opgesteld. Setting

Handhaving

Detailhandel

Toezicht leeftijdsgrens Three strikes out

Horeca en evenementen

Toezicht leeftijdsgrens Toezicht doorschenken Waarschuwing intrekken Alcoholwet vergunning Weigering ontheffing art 35 Alcoholwet

Regelgeving

Educatie Nalevingscommunicatie Training caissières Communicatie over Alcoholwet en alcoholregels

Aanvullende eisen t.a.v. ontheffing Alcoholwet bij evenementen

Thuis/ouders

Nalevingscommunicatie Training barpersoneel Communicatie over Alcoholwet en alcoholregels

Alcoholopvoeding preventie spreekuur (CJG) Uitgaansopvoeding JIP informatie en advies Helder op School en verslavingspreventie (Indigo) Verslavingszorg (Brijder) Communicatie over Alcoholwet en alcoholregels

Sport

Toezicht leeftijdsgrens Toezicht doorschenken

Schenktijden beperken Para commerciële verordening

Training barvrijwilligers Nalevingscommunicatie Communicatie over Alcoholwet en alcoholregels Stimuleren van alcoholvrije dranken ook in verband met gezonde kantine beleid (sport)

Scholen

Ondersteuning door BOA bij schoolfeesten

Overleg over interne regels op school

Helder op School (Indigo) Overleg scholen over alcoholvoorlichting aan ouders Communicatie over Alcoholwet en alcoholregels

9

Openbare ruimte

Toezicht openbare dronkenschap

Alcoholverbod openbare ruimte

Jongerenwerk

Campagne Indigo en GGD Haaglanden werken met het jongerenwerk samen om jongeren op een laagdrempelige en toegankelijke manier te informeren over alcohol

De maatregelen (‘interventies’) worden opgenomen in een interventieprogramma. Het interventieprogramma vormt de concrete vertaling van de interventiestrategie. Het programma wordt per kwartaal op basis van actuele informatie vast- en bijgesteld. In het programma worden de interventies zo effectief mogelijk ingezet, de prioriteiten vastgesteld en de verschillende interventies op elkaar afgestemd. In de volgende hoofdstukken worden per beleidspijler (handhaving, regelgeving, educatie) de verschillende maatregelen nader toegelicht.

5 Handhaving Sinds 1 januari 2013 was de gemeente toezichthouder voor de DHW. Dit gebeurt nu op basis van de Alcoholwet. Handhaving van de wetgeving rond alcohol is inmiddels dus geen nieuwe taak meer voor de gemeente. De hier geschetste handhavingsactiviteiten zijn gebaseerd op de ervaringen van de afgelopen jaren en die van de NVWA, die voorheen de (landelijke) verantwoordelijkheid had voor de handhaving van de DHW. Op basis van deze ervaringen en inzichten is gekozen voor een programmatische aanpak, waarbij de volgende stappen worden onderscheiden: 1. Hotspots inventariseren 2. Prioriteiten bepalen 3. Effectmeting Zoals eerder aangegeven, ligt de gemeentelijke prioriteit in het Preventie- en Handhavingsplan, zowel als het gaat om preventie als om handhaving, bij de problemen rondom alcoholverstrekking aan minderjarigen én het voorkomen van dronkenschap onder jongvolwassenen. Deze doelstellingen sluiten aan bij de volgende wettelijke bepalingen: Leeftijdsgrens 18 jaar: • Artikel 20 (lid 1 en 4) van de Alcoholwet: het bedrijfsmatig of anders dan om niet verstrekken van alcoholhoudende drank aan een persoon van wie niet is vastgesteld dat deze de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt en het duidelijk zichtbaar aangeven van de leeftijdgrens. • Artikel 45 van de Alcoholwet: het verbod op het aanwezig hebben van alcohol onder de 18 jaar op voor publiek toegankelijke plaatsen.

Dronkenschap/doorschenken: • Artikel 20 (lid 4) van de Alcoholwet: het verbod om personen in kennelijke staat van dronkenschap toe te laten in een horecazaak of op het terras. • Artikel 252 Wetboek van Strafrecht: verbod om personen in kennelijke staat van dronkenschap alcohol te verkopen of toe te dienen. • Artikel 453 Wetboek van Strafrecht: verbod om zich in kennelijke staat van dronkenschap op de openbare weg te begeven.

10

Het gemeentelijke drank- en horecateam (DSB) handhaaft op de hierboven genoemde artikelen uit de Alcoholwet en de politie handhaaft op de artikelen uit het Wetboek van Strafrecht.

5.1 Hotspots inventariseren Hotspots zijn plaatsen waar de naleving van de Alcoholwet in het geding is. Dat kunnen bijvoorbeeld plekken zijn waar verstrekt wordt aan minderjarigen of klanten in kennelijke staat van dronkenschap. Dit gebeurt op basis van de input van de partijen in het veiligheidsoverleg in de stadsdelen, de signalen die de ambtenaren van openbare orde en veiligheid ontvangen en het nalevingsonderzoek. Vanuit de veiligheidsoverleggen kan een handhavingsverzoek worden ingediend vanuit de actualiteit.

5.2 Prioriteiten bepalen Op basis van de hotspotlijst worden prioriteiten vastgesteld. Daarbij wordt een afweging gemaakt tussen de aandacht voor de leeftijdsgrens voor alcoholverkoop van 18 jaar en de bepalingen rondom dronkenschap, zoals het niet toelaten van dronken personen in een horecagelegenheid en het niet schenken aan klanten in kennelijke staat van dronkenschap. Elk jaar worden met het herijken van de hotspots tevens de handhavingsprioriteiten opnieuw vastgesteld. Basiscontrole Voordat de leeftijdsgrens/dronkenschap inspecties worden uitgevoerd is het zaak de vergunningen van in ieder geval de hotspots actueel te hebben. Met een basiscontrole wordt jaarlijks vastgesteld of de vergunning nog op orde is (of er een vergunning is) en of de leidinggevende ook echt aanwezig is. Leeftijdsgrens/dronkenschap inspectie Gestreefd wordt naar een controlefrequentie van minimaal zes keer per jaar voor de hotspots met een permanent risico. Voor de hotspots met een beperkt risico zijn vier inspecties per jaar noodzakelijk om de naleving effectief te blijven beïnvloeden. Voor de categorie met een beperkt risico volstaat één controle per jaar. De inspecties vinden met name in de weekenden plaats, tenzij de risicoanalyse anders bepaalt. Samenwerking met de politie is belangrijk voor dronkenschap inspecties.

Zoals gezegd heeft de gemeentelijke BOA slechts de bevoegdheid om toezicht te houden op de Alcoholwet artikelen (toegang bieden aan dronken personen en naleving leeftijdsgrens). Handhaving met betrekking tot het schenken aan dronken personen (Wetboek van Strafrecht) is voorbehouden aan de politie. Verbetering naleving leeftijdsgrens (NIX18) In het Nationaal Preventieakkoord is afgesproken dat de naleving van de leeftijdsgrens voor de verkoop van alcohol over de hele linie toeneemt naar 100% in 2030. Om de naleving van de leeftijdsgrens te verbeteren, doen we mee aan een pilot van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Verschillende ketensupermarkten en Haagse zelfstandige ondernemers zoals zelfstandige supermarkten, cafetaria’s en avondwinkels nemen deel aan deze pilot. In de pilot wordt het beleid van de goed presterende ondernemers geanalyseerd en geïmplementeerd bij de overige deelnemers. Vervolgens wordt via steekproeven gekeken of de deelnemers het beleid ook echt goed in hun organisatie hebben geïmplementeerd. Op deze manier leren de ondernemers van elkaar en wordt de naleving van de leeftijdsgrens voor de verkoop van alcoholhoudende dranken op een hoger niveau gebracht.

11

5.3 Effectmeting Het effect van de interventiestrategie op de naleving van de leeftijdsgrens en het toelaten en schenken aan dronken klanten wordt gemeten met nalevingsonderzoek (zie paragraaf 3.1). In 2013 hebben we het eerste nalevingsonderzoek laten uitvoeren. Dit onderzoek wordt eens in de twee jaar herhaald.

6 Wet- en regelgeving De Wet publieke gezondheid (Wpg) en de Alcoholwet vormen de wettelijke basis voor het Preventieen Handhavingsplan. Op grond van de Wpg is de gemeente verantwoordelijk voor het volgen en signaleren van ontwikkelingen in de gezondheidstoestand van jeugdigen en van gezondheidsbevorderende en bedreigende factoren zoals alcoholgebruik. Het is aan de gemeente om maatregelen te formuleren ter beïnvloeding van gezondheidsbedreigingen. In het actieprogramma Preventie is opgenomen hoe de gemeente in brede zin invulling geeft aan deze taak op grond van de Wpg. De gemeente heeft een belangrijke taak in de uitvoering van de Alcoholwet. Het doel van de Alcoholwet is de bescherming van de jeugd tegen de schadelijke effecten die alcohol kan hebben op de gezondheid en veiligheid. Elk kind heeft het recht om op een gezonde en veilige manier op te groeien. In 2016 is de DHW geëvalueerd en in 2018 is het Nationaal Preventieakkoord gesloten. De afname van problematisch alcoholgebruik is één van de drie speerpunten van dit akkoord. Op basis hiervan is een wetsvoorstel tot wijziging van de DHW uitgewerkt, hetgeen geresulteerd heeft in de Alcoholwet. De belangrijkste wijzigingen op een rij: • De verkoop van alcohol op afstand wordt geregeld. Het streven is door betere regulering de naleving van de leeftijdsgrens te verhogen.

Dit geldt zowel voor het moment van aankoop via internet als voor het moment van aflevering. Het toezicht op de verkoop op afstand wordt ondergebracht bij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). • Het stunten met prijzen wordt verder aan banden gelegd. Prijsacties met meer dan 25% korting zijn niet langer toegestaan. Het toezicht op de prijsacties wordt eveneens gecentraliseerd bij de NVWA. • Het Besluit eisen inrichtingen DHW komt te vervallen, de eisen in het Bouwbesluit voldoen. Alleen de eis voor het scheiden van de slijtlokaliteit met andere bedrijfsactiviteiten door een verbindingsruimte blijft bestaan. Het Bouwbesluit bevat hiervoor geen regeling. Hierbij valt te denken aan de zogenaamde borrelshops bij supermarkten en proeflokalen bij slijterijen. • Weder verstrekking van alcohol (een meerderjarige die alcohol koopt voor een minderjarige) wordt strafbaar. De Haagse verordening op grond van de DHW is verwerkt in de APV (artikel 2:34a, 2:34b en 2:34c). Hierin is nadere regelgeving opgenomen voor para commerciële rechtspersonen1. Ook worden hierin beperkingen opgelegd ten aanzien van het verstrekken van sterke drank.

1

Onder para commerciële instellingen wordt verstaan: een rechtspersoon (vereniging, stichting) niet zijnde een naamloze vennootschap of besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid, die zich richt op

12

7 Educatie Het Preventie- en Handhavingsplan kent twee einddoelgroepen: jongeren onder de 18 jaar en 18 tot 24 jarigen. In hoofdstuk 2 werd al uitgelegd dat preventieactiviteiten het beste gericht kunnen zijn op de omgeving van deze groepen. Voor een belangrijk deel gaat het daarbij om de sociale en professionele omgeving van jongeren. Daarom staan omgevingsgerichte educatieve activiteiten centraal in dit hoofdstuk. Daarbij onderscheiden we drie doelgroepen die invloed kunnen hebben op het alcoholgebruik van jongeren: 1. Alcoholverstrekkers 2. Onderwijs 3. Ouders en de thuissituatie Het is niet vanzelfsprekend dat deze drie doelgroepen goed op de hoogte zijn van de risico’s van alcohol voor jongeren. Vandaar dat bewustwording van de risico’s een rode draad is in de educatieve interventies die worden ingezet.

7.1 Alcoholverstrekkers Met alcoholverstrekkers bedoelen we alle personen die verantwoordelijk zijn voor een adequate naleving van de eerdergenoemde bepalingen in de Alcoholwet. Dat kunnen horecaondernemers, barpersoneel, barvrijwilligers, portiers, caissières en filiaalmanagers zijn. Van deze professionals verwachten we dat ze de leeftijdsgrens voor de verstrekking van alcoholhoudende dranken kennen en naleven, evenals het verbod op doorschenken bij dronkenschap en het toelaten van personen in kennelijke staat van dronkenschap in de onderneming, vereniging of het evenement. Extra aandacht gaat uit naar de bedrijfsmanager. Uit diverse studies blijkt dat de bedrijfsleider een cruciale rol speelt bij het naleven door het personeel en altijd ook onderdeel moet zijn van de trainingsopzet. Belangrijk is vooral dat een alcoholverstrekker zich bewust is van zijn verantwoordelijkheid en in staat is juist te handelen, ook wanneer er weerstand is bij de klant. Om Haagse alcoholverstrekkers hierin te trainen, biedt onder meer Indigo trainingsprogramma’s zoals Barcode voor barpersoneel, de IVA (Instructie Verantwoord Alcoholgebruik) training voor barvrijwilligers en de Evenementen IVA. Uit onderzoek blijkt dat training van barpersoneel vaak alleen effect heeft als die is gekoppeld aan een adequate handhavingsstrategie.

Daarom zijn de handhavingsactiviteiten en deze trainingen expliciet met elkaar verbonden. Bij Alcoholwet-vergunningsvrije verkooppunten zoals supermarkten vindt overleg plaats met de ondernemers(verenigingen) om helder te krijgen wat men intern aan training van personeel doet. Daarnaast brengen we het gratis aanbod van NOC*NSF periodiek actief bij alle Haagse sportverenigingen onder de aandacht. Dit aanbod richt zich op het realiseren van een gezonde kantine en een rookvrije sportvereniging, en op alcohol en sport. Naar aanleiding van signalen van het drank- en horecateam gaan we in gesprek met de betreffende sportvereniging.

7.2 Onderwijs De school is een belangrijke pedagogische omgeving voor jongeren. Ook als het gaat om alcoholgebruik leren jongeren op school wat wel en niet verstandig is. Gedragsverandering creëren activiteiten van recreatieve, sportieve, sociaal-culturele, educatieve, levensbeschouwelijke of godsdienstige aard.

13

via voorlichtingsprogramma’s blijkt lastig. Toch is het relevant dat jongeren geïnformeerd raken over de risico’s van alcoholgebruik. Niet zozeer om gedrag te beïnvloeden, maar om het gebruik te denormaliseren en daarmee aan draagvlak te werken voor effectievere gedragsmaatregelen als handhaving en specifieke regelgeving. Met name de informatie over wat alcohol met de hersenontwikkeling doet, is bruikbaar hierbij blijkt uit de praktijk. Dat geldt niet alleen voor jongeren, maar ook voor hun ouders. Scholen worden daarom aangemoedigd om activiteiten voor ouders rond dit thema te organiseren. Helder op School In de gemeente Den Haag biedt Indigo het programma Helder op School in het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs. Helder op School is een preventieprogramma binnen het bredere programma Gezonde School en is gericht op roken, gebruik van alcohol en drugs, en gamen. Binnen het programma wordt rekening gehouden met het niveau en de leeftijd van de leerlingen. Het is een wetenschappelijk onderbouwd aanbod voor leerlingen en hun omgeving. Het streven van Helder op School is om, in nauwe betrokkenheid met de doelgroep, leerlingen bewust te maken van de gevolgen van roken, het gebruik van alcohol en drugs, en overmatig gamen.

Leerlingen worden gestimuleerd om niet te gaan roken, geen drugs te gebruiken, niet te veel te gamen en verantwoord om te gaan met alcohol vanaf 18 jaar. Om dit te kunnen realiseren, betrekt Helder op School nadrukkelijk de schoolomgeving en de ouders van de leerlingen bij de uitvoering van het programma. Met het programma Helder op School gaat de school met een preventiewerker van Indigo aan de slag met het opstellen van een schoolgezondheidsbeleid voor genotmiddelen. Leerlingen worden in een lessenserie bewust gemaakt van de risico’s van het gebruik van genotmiddelen, en van hun eigen houding en gedrag. Docenten en mentoren worden getraind om de lessen over alcohol, roken en drugs te geven. Ouders nemen deel aan de ouderavonden, waarin zij zich bewust worden gemaakt van hun rol in het gebruik van tabak, alcohol en drugs, en krijgen handvatten aangereikt voor de opvoeding van hun kinderen. De medewerkers van de school worden getraind in het vroegtijdig signaleren van problematisch middelengebruik bij leerlingen en in de begeleiding van leerlingen. Indien nodig kunnen leerlingen bij een preventiewerker van Indigo terecht voor begeleiding.

7.3 Ouders en de thuissituatie Ouders onderschatten systematisch hoeveel hun kinderen drinken. Ze denken bovendien vaak dat het gedrag van hun puber volledig wordt bepaald door peers (o.a. vrienden), terwijl zij wel degelijk ook zelf invloed hebben op het alcoholgebruik van hun kinderen. De beschikbaarheid van alcohol in huis en het stellen van regels zijn geschikte instrumenten om alcoholgebruik tegen te gaan. Uit onderzoek blijkt dat kinderen van ouders die geen duidelijke regels hebben afgesproken en geen leeftijdsgrens hebben gesteld voor het drinken van alcohol al op jongere leeftijd beginnen met drinken. Ze drinken bovendien vaker dan jongeren waarvan de ouders wel een leeftijdsgrens hebben gesteld. Naast het stellen van regels en grenzen zijn een goede band tussen ouder en kind beschermende factoren. Risicofactoren zijn een slechte ouder-kind relatie en psychische problematiek of middelengebruik van de ouders. Adviezen met betrekking tot alcoholopvoeding worden in samenwerking met scholen voor voortgezet onderwijs aan ouders aangeboden. Ook door regels te stellen die niet expliciet gaan over alcoholgebruik, kunnen ouders invloed hebben op het alcoholgebruik van hun kind. Dan gaat het vooral over afspraken over uitgaan, zoals staptijden, hoe vaak per week ze mogen uitgaan.

Uitgaansopvoeding is nodig zodat ouders zich meer bewust zijn van de rol die ze kunnen spelen om de schade van middelengebruik tijdens het uitgaan te

14

voorkomen of te beperken. Via diverse relevante kanalen (Indigo, GGD Haaglanden, CJG, ouderavonden op scholen) worden ouders voorgelicht over een adequate opvoedstijl.

8 Evaluatie Het Preventie- en Handhavingsplan wordt als volgt geëvalueerd: • De cijfers van het JongerenConsult, onderdeel van de Gezondheidsmonitor van GGD Haaglanden, worden in principe jaarlijks op de middelbare scholen verzameld door JGZ Den Haag. In 2024 komt bovendien de reguliere Gezondheidsmonitor Jeugd uit van GGD Haaglanden. • Elke twee jaar, ook in 2024, komen de cijfers beschikbaar uit nalevingsonderzoek voor zowel de leeftijdsgrens 18 jaar als dronkenschap/doorschenken. • Na het aflopen van het plan vindt in 2024 een evaluatie plaats, waarbij zowel naar de effecten van het beleid als achterliggende verklaringen hiervoor wordt gekeken. Zo wordt vastgesteld welke beleidsinterventies goed hebben gewerkt en welke niet. Op basis hiervan kan het Preventie- en Handhavingsplan worden geactualiseerd.

Bronvermelding • • • • • • • • • • • • •

Model Preventie- en Handhavingsplan voor de uitvoering van de Drank- en Horecawet, Trimbosinstituut, 2015. Gezondheid en welzijn van jongeren in Nederland (Health Behaviour in School-aged Children (HBSC)), Universiteit Utrecht, Trimbos-instituut & Sociaal en Cultureel Planbureau, 2017. Trimbos-instituut: Peilstationsonderzoek 2019. Het Grote Uitgaansonderzoek, Trimbos-instituut, 2013 & 2016, 2020. Gezondheidsmonitor GGD Haaglanden: JongerenConsult 2018-2019. Haags Uitgaans Onderzoek (HUO), GGD Haaglanden, 2006-2009, 2014 & 2018, 2020. Haags nalevingsonderzoek leeftijdsgrens, STAP, 2013 & 2015. Haags nalevingsonderzoek leeftijdsgrens, Bureau Objectief, 2016, 2017 & 2019. Haags nalevingsonderzoek doorschenken, Bureau Objectief, 2017 & 2019. Landelijk nalevingsonderzoek leeftijdsgrens, Bureau Objectief, 2018,2020. Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV), RIVM, 2018. Nationaal Preventieakkoord, ministerie van VWS, 2018. Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024, ministerie van VWS, 2020.

15

Bijlage 1 Alcoholgebruik onder jongeren (Trimbos-instituut) Ooit 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 1999

2003

2007 14 jaar

2011

2015

15 jaar

2017

2019

2017

2019

16 jaar

Afgelopen maand 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 1999

2003

2007

2011

14 jaar

15 jaar

2015 16 jaar

16

Bingedrinken 70 60 50 40 30 20 10 0 2003

2007

2011 14 jaar

2015 15 jaar

2017 16 jaar

17

2019

Bijlage 2 Naleving leeftijdsgrens alcoholverkoop (Bureau Objectief) Landelijk nalevingspercentage leeftijdsgrens alcoholverkoop 80 70 60 50 40 30 20 10 0 2015

2016

2018

2020

ketensupermarkten

slijterijen

avondwinkels

cafetaria's

sportverenigingen

horecagelegenheden

Haags nalevingspercentage leeftijdsgrens alcoholverkoop 100 80 60 40 20 0 2015

2016

2017

2019

ketensupermarkten

slijterijen

avondwinkels

cafetaria's

sportverenigingen

horecagelegenheden

18