RIS311295 Zorgen over veiligheid Geothermiecentrale Leyweg bijlage 1

03:51 Waarom drinkwaterbedrijven alarm slaan

Drinkwater in gevaar door aardwarmte, waterbedrijven vrezen vervuiling Drinkwaterbedrijven maken zich grote zorgen over de kwaliteit van ons drinkwater nu de ene na de andere vergunning wordt verleend om in drinkwatergebieden te speuren naar aardwarmte. Ze vrezen vervuiling. Hans Nijenhuis 2 dec. 2021 ,,Als er straks echt wordt geboord kunnen er chemicaliën in het water terechtkomen die je er beslist niet in wilt hebben”, zegt Jelle Hannema, directeur van drinkwaterbedrijf Vitens. Hannema slaat alarm namens alle tien drinkwaterbedrijven in Nederland. Samen met de twaalf provincies hebben ze op 5 oktober een rapport en een brandbrief naar het kabinet gezonden. Een antwoord bleef uit. Vanmiddag wenden ze zich tot de Tweede Kamer.

,,We hebben onze zorgen al een paar keer geuit, maar je ziet dat het uitgeven van opsporingsvergunningen in drinkwatergebieden gewoon doorgaat”, zegt Hannema. ,,Dat verbaast ons heel erg omdat gewoon is vastgelegd dat er geen geothermie plaatsvindt in onze beschermingsgebieden. Wij zien echt een serieus risico.”

Onderzoek naar aardwarmte in Oss. © Van Assendelft Fotografie

Klimaatverandering Geothermie is één van de manieren waarop Nederland de strijd met klimaatverandering aangaat. Uit de diepe ondergrond wordt het daar van nature aanwezige warme water omhoog gepompt en gebruikt voor de verwarming van kassen, industrie en in toenemende

mate woningen. Het geldt als schoon en betrouwbaar alternatief voor het stoken op gas. De warmte wordt er bovengronds uit gehaald, waarna het water terug wordt gepompt in de aardlaag, waarna het weer opwarmt. Doe het nou niet in bestaande drinkwatergebieden of reserves voor de toekomstige drinkwatervoorziening Jelle Hannema, directeur Vitens

Het ministerie van Economische Zaken, dat de nieuwe vergunningen afgeeft, ziet geen reden voor zorg. Het gaat om onderzoek, nog niet om toestemming om te boren, onderstreept een woordvoerder. Maar als er geschikte plekken worden gevonden dan acht het kabinet schuine ‘boringen die van buiten de beschermingsgebieden tot onder de grondwatervoorraden komen, in principe wel mogelijk, mits er geen risico’s zijn voor de kwaliteit van het grondwater’. De drinkwaterbedrijven zien die risico’s dus wel. Alleen al in Utrecht en Gelderland zijn voor twintig van de honderd waterwinpunten van Vitens opsporingsvergunningen voor aardwarmte afgegeven. Ook in het duingebied bij Noordwijk hebben vier bedrijven, waaronder Shell, deze zomer zo’n vergunning gekregen. Tot verbazing ook van de provincie Zuid-Holland en drinkwaterbedrijf Dunea, die bezwaar hebben aangetekend.

Aan de rand van Leeuwarden wordt een 2,7 kilometer diepe boring gedaan naar aardwarmte. © Anton Kappers Het zoeken naar aardwarmte, een duurzame energiebron, verhoudt zich slecht met het winnen van drinkwater, waarvan ook steeds meer nodig is nu Nederland warmer wordt. En toch gebeurt het. Jelle Hannema begrijpt heel goed waarom er naarstig naar aardwarmte wordt gespeurd. ,,De druk op de energietransitie is heel hoog. En politiek liggen andere vormen van energiewinning heel ingewikkeld. U hoeft uw eigen krant maar te lezen om te

zien wat er gebeurt als ergens een windmolen moet worden gebouwd. Geothermie is interessant omdat het onzichtbaar is - het zit onder de grond - en omdat het een permanente vorm van warmte is. Je bent niet afhankelijk van wind of zon.” Hij onderstreept: We zijn ook helemaal niet tegen geothermie. Maar doe het nou niet in bestaande drinkwatergebieden of reserves voor de toekomstige drinkwatervoorziening.”

En dat laatste is dus wel wat dreigt te gebeuren. Vitens heeft 107 waterwingebieden in Gelderland, Utrecht, Overijssel, Flevoland en Friesland. Voor twintig daarvan heeft het ministerie van Economische Zaken zogenoemde opsporingsvergunningen afgegeven. Dat betekent dat bedrijven toestemming hebben om actief te zoeken naar aardwarmte en de mogelijkheden om die naar boven te krijgen.

Installateurs meten de temperatuur en druk in de ondergrond. © Hollandse Hoogte / Branko de Lan

Diep boren Voor geothermie wordt honderden meters en soms zelfs een paar kilometer diep geboord. ,,Het water dat we gebruiken voor drinkwater ligt veel minder diep. Wat je ziet is dat natuurlijke chemicaliën uit de ondergrond bij het boren mee naar boven komen”, zegt Hannema. ,,Daarnaast worden voor het boren en corrosievrij houden van die boorputten ook chemicaliën gebruikt. Wij zien een groot risico dat bij lekkage van die boorgangen het water dat wij voor het drinkwater gebruiken door die chemicaliën wordt verontreinigd. En dat daarmee zo’n voorraad voor ons niet meer bruikbaar is.” Wij gaan zeker geen toestemming geven om te boren in grondwaterbeschermingsgebieden gedeputeerde Jeannette Baljeu

Een woordvoerder van Economische Zaken zegt dat de soep niet zo heet gegeten wordt. ,,De opsporingsvergunningen hebben het karakter van een concessie en zorgen ervoor dat

andere bedrijven dan de vergunninghouder, geen recht hebben om activiteiten in de ondergrond aan te vragen in dat gebied.” Het bedrijf dat dus nu investeert in bodemonderzoek, staat straks ook vooraan in de rij als naar aardwarmte geboord mag worden. ,,Het ministerie zal geen omgevingsvergunningen verlenen voor mijnbouwactiviteiten in deze gebieden”, onderstreept de woordvoerder. Alleen: ,,Boringen die van buíten de begrenzing van deze beschermingsgebieden tot onder de grondwatervoorraden komen, acht het kabinet in principe wel mogelijk, mits er geen risico’s zijn voor de kwaliteit van het grondwater.”

Groen: opsporingsvergunning aardwarmte gegund. Gestreept groen: opsporingsvergunning aardwarmte aangevraagd. Paars: winningsvergunning aardwarmte gegund. © Nederlands Olie- en Gasportaal

Ook in het duingebied bij Noordwijk hebben vier bedrijven, waaronder Shell, deze zomer zo’n vergunning gekregen. Tot verbazing van gedeputeerde Jeannette Baljeu. ,,Wij gaan zeker geen toestemming geven om te boren in grondwaterbeschermingsgebieden. Dus waarom zou je dan wel een vergunning geven om te zoeken naar geschikte plekken om te boren? Zo worden maar valse verwachtingen gewekt. Die bedrijven gaan nu kosten maken, dat lijkt me kapitaalvernietiging.”

Risico Ook schuin boren van buiten het drinkwatergebied naar warmtebronnen ónder het gebied, is voor haar geen optie. ,,Ik weet niet wie er allemaal met wat voor argumenten gaat komen dat het allemaal technisch wel veilig is. Als provincie zien wij het nog steeds als doorboring van drinkwaterterrein. Het risico is te groot dat er iets gebeurt in de ondergrond. Daarom laat de provinciale milieuverordening schuin boren niet toe. Zoet water is voor ons echt heel belangrijk en dat zal de komende tig jaar zo blijven.”

Zuid-Holland heeft inmiddels bezwaar aangetekend. Baljeu is van de VVD, dezelfde partij als van minister Stef Blok en staatssecretaris Dilan Yesilgoz. Waarom belt ze die gewoon niet even? ,,Ik ga niet even bewindslieden bellen. We volgen gewoon de geëigende weg. We verwachten voor het eind van het jaar een gesprek met het ministerie.”

Voor drinkwaterbaas Hannema staat de vergunningverlening symbool voor iets groters: ,,In Nederland hanteren we een soort schoenlepel-planologie. Alles moet maar passen, ook als de schoenen te krap zijn. Het is belangrijk dat we echt fundamentele keuzes gaan maken.” De vraag naar drinkwater zal de komende jaren alleen maar stijgen. Gerekend wordt met een stijging van mogelijk wel 30 procent in 2040. ,,Bij Vitens zagen wij over de afgelopen vijf jaar al 10 procent stijging. Dat heeft met bevolkingsgroei te maken, maar ook met de droge en warme zomers.”

Hier komen dus twee problemen van klimaatverandering samen. Door de opwarming gaan we meer drinkwater gebruiken, ook voor tuinen en opblaasbadjes. En om de uitstoot van CO2 te verminderen gaan we op zoek naar andere energiebronnen.

© Thierry Schut

‘Waterakkoord’ Vlak voor de verkiezingen hebben de drinkwaterbedrijven al opgeroepen tot een ‘nationaal waterakkoord’. Zoals in het Klimaatakkoord maatregelen zijn vastgelegd om Nederland duurzamer te maken, zou in zo’n waterakkoord moeten worden vastgelegd hoe we zorgen dat er voldoende schoon water voor de drinkwaterproductie beschikbaar blijft. ,,Maar de ernst van de situatie is nog niet overal geland”, zegt Hannema. ,,Dat zie je ook in de formatie. Als er wat uitlekt, dan gaat het over stikstof, klimaat, woningbouw. Logisch. Maar over water horen we niks. En als die woningbouw doorgaat, dan weet je wel wie daar voor het drinkwater moet zorgen.”

Het probleem wordt onderschat, denkt hij. ,,We zien op de hoge zandgronden al schaarste ontstaan, en de kwaliteit staat door bodemverontreiniging al onder druk. En dan nu weer die vergunningen. Maar ja, zeg ik dan cynisch, wij als drinkwatersector lossen het altijd wel op. Alleen, wij maken wel kosten voor extra zuivering en de rekening wordt uiteindelijk door onze klanten betaald. Dat kan toch niet de bedoeling zijn?”