RIS311075 Maatwerk rondom kostendelersnorm

Typ tekstTyp tekstTyp tekst

Arjen Kapteijns Wethouder Sociale Zaken en Werk

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ons kenmerk

Aan de commissie Samenleving

SZW/10220712 RIS311075 Contactpersoon

Nadia Hamham Dienst

Sociale Zaken en Werkgelegenheidsprojecten Afdeling

Beleid, Onderzoek en Projecten Telefoonnummer Datum

14070

21 december 2021

E-mailadres

nadia.hamham@denhaag.nl Onderwerp

Maatwerk rondom kostendelersnorm

Inleiding Tijdens de Commissie Samenleving van 30 september 2021 waar de motie ‘Wijk vaker af van de kostendelersnorm’ (RIS307384) besproken is, heeft het college de toezegging gedaan om met Amsterdam in gesprek te gaan over hun maatwerkaanpak rondom de kostendelersnorm en de commissie hierover te informeren. In het verlengde hiervan heeft het college toegezegd te onderzoeken wat wij kunnen doen om vaker van de kostendelersnorm af te wijken. Leeswijzer In deze commissiebrief informeren wij u over het wettelijk kader, de aanpak in Den Haag en Amsterdam en wat wij in Den Haag extra gaan doen. Ten slotte geven wij aan aan dat de kostendelersnorm zo spoedig mogelijk aangepast moet worden. Wettelijk kader Bijstandsgerechtigden die hun woning delen met meerdere volwassenen, krijgen een lagere uitkering. Dit heet de kostendelersnorm. Iedereen die 21 jaar of ouder is en zijn hoofdverblijf heeft in dezelfde woning als de bijstandsgerechtigde, wordt gezien als kostendelende medebewoner (artikelen 19a en 22a Participatiewet). Omdat kosten kunnen worden gedeeld, geldt er voor alle kostendelende medebewoners een lagere bijstandsnorm. Het aantal kostendelers in een huishouden bepaalt de hoogte van hun uitkering.

Als een bijstandsgerechtigde een woning deelt met mensen die werken tellen deze wel mee om het aantal kostendelers te bepalen en daarmee de hoogte van de uitkering van de bijstandsgerechtigde, maar de hoogte van het inkomen speelt geen rol. De kostendelersnorm is dwingend recht.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

Typ tekst Typ tekst

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

SZW/10220712

Dat wil zeggen dat de gemeente geen bevoegdheid heeft om hiervan af te wijken in een verordening of het beleid. Niet alle huisgenoten tellen mee voor de kostendelersnorm. Uitgezonderd zijn: • Jongeren tot 21 jaar • De echtgenoot van de bijstandsgerechtigde (hier geldt de gezinsnorm). Mensen die gehuwd of samenwonend zijn vanaf 21 jaar tot de AOW- leeftijd ontvangen 100% van het netto minimumloon samen. Zij voeren een gezamenlijke huishouding, waarbij twee personen het hoofdverblijf in dezelfde woning hebben en blijk geven zorg voor elkaar te hebben. • Persoon met een commerciële relatie met schriftelijke overeenkomst • Persoon die onderwijs volgt • Tijdelijk verblijf: jongeren vanaf 21 jaar die tijdelijk inwonen bij een bijstandsgerechtigde. Denk aan mensen in een crisissituatie, daklozen of mensen die dakloos dreigen te raken. De gemeente moet dan vaststellen dat het gaat om tijdelijk verblijf en kan in specifieke situaties de kostendelersnorm buiten beschouwing laten. • Opvang, beschermd en begeleid wonen: bij tijdelijk verblijf in een dergelijke voorziening is de kostendelersnorm niet van toepassing, omdat men daar geen hoofdverblijf heeft. Veel mensen zijn niet goed op de hoogte van de uitzonderingen op de kostendelersnorm, zo denken mensen bijvoorbeeld dat de kostendelersnorm al vanaf 18 jaar geldt.

Aanpak Den Haag en Amsterdam Een rondvraag van Argos, een onderzoeksjournalistiek radioprogramma, bevestigt het beeld dat de meeste gemeenten maar weinig gebruik maken van een ontheffing van de kostendelersnorm. Zie: ‘Ik werd te duur, dus ik werd op straat gegooid’ - Argos - Human - VPRO. Amsterdam lijkt hier een uitzondering in te zijn. Volgens Argos wijkt de gemeente Amsterdam naar schatting zo’n 150 tot 200 keer per jaar af van de regel. We zijn in gesprek gegaan met de gemeente Amsterdam over hoe zij deze vorm van maatwerk toepassen. Het blijkt dat de aanpak in Den Haag vergelijkbaar is met de aanpak van de gemeente Amsterdam. De voorwaarden die wij hanteren om maatwerk toe te passen wijken niet af van de gemeente Amsterdam. De uitvoering in Den Haag maakt gebruik van de mogelijkheden tot maatwerk rondom de kostendelersnorm binnen de kaders van de wet. De gemeente Amsterdam heeft daarbij voorbeelden van bijzondere situaties geschetst, waarbij de toepassing van de kostendelersnorm kan leiden tot onredelijke of onbillijke gevolgen.

De praktijkvoorbeelden die zij gebruiken zijn: • Psychische gesteldheid, lichtverstandelijke beperking, ontbreken inkomen: Bij een zeer kwetsbare situatie waarbij het niet aannemelijk is dat een van de medebewoners, als gevolg van een combinatie van verschillende factoren (bijvoorbeeld psychische gesteldheid, lichtverstandelijke beperking, ontbreken inkomen) in staat is een bijdrage te leveren aan de gezamenlijke kosten van het huishouden. • Opvang binnen eigen sociale netwerk in crisissituatie: Een crisissituatie waarbij iemand genoodzaakt is plotseling het feitelijk verblijf te verlaten en tijdelijk opgevangen wordt door familie of kennissen. • Bij een medische ingreep: Na een medische ingreep of bij een (ernstige) ziekte is iemand voor een periode deels afhankelijk van de zorg van een familielid of een kennis.

2/5

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

SZW/10220712

•

•

Tijdelijk vrijwaren mantelzorgers: Een situatie waarbij iemand genoodzaakt is acuut tijdelijk curatieve en/of maatschappelijk mantelzorg te dragen voor een familielid in de eerste (moeder/vader/kind), tweede (oma, opa, zus, broer) of derde graad (tante/oom). Overbrugging periode tot start studie: Een situatie waarbij een inwonend kind wil gaan studeren, maar de studie overboekt is, waardoor het kind een half jaar moet wachten.

Bij bovenstaande praktijkvoorbeelden wijken we in Den Haag ook tijdelijk af van de kostendelersnorm. Dit vergt een individuele beoordeling van alle relevante feiten en omstandigheden van betrokken belanghebbenden. In Amsterdam wordt de kostendelersnorm in individuele situaties voor maximaal drie maanden buiten beschouwing gelaten. Hierna wordt de situatie nogmaals beoordeeld en kan er besloten worden om weer 3 maanden van de kostendelersnorm af te wijken. In de tussentijd moet er wel een oplossing gezocht worden, zodat maatwerk niet meer nodig is. In Den Haag gaan we nog een stap verder en stellen we geen grens aan de tijdelijkheid, omdat de wetgever dit ook niet doet en we overbodige bureaucratie en controle willen voorkomen. Op basis van de individuele situatie wordt een redelijke termijn bepaald. Deze termijn is bedoeld om de situatie nogmaals te beoordelen, omdat we niet onbeperkt kunnen afwijken van de kostendelersnorm volgens de wet. Net zoals in Amsterdam hebben we in Den Haag overleg tussen professionals waarbij casussen worden besproken om maatwerk toe te passen om zo problemen als gevolg van de kostendelersnorm te voorkomen. Aantal keer maatwerk in Den Haag We hebben onderzoek gedaan naar het aantal keer dat we in Den Haag de kostendelersnorm tijdelijk buiten beschouwing hebben gelaten. In 2020 hebben we 64 keer een uitzondering gemaakt op de kostendelersnorm.

Van 1 januari 2021 t/m 30 september 2021 zijn we 31 keer afgeweken van de kostendelersnorm. Hierbij moet de kanttekening worden gemaakt dat uitzonderingen op de kostendelersnorm niet altijd consequent werden geregistreerd. We kunnen er vanuit gaan dat het aantal keer dat we daadwerkelijk maatwerk hebben toegepast hoger ligt. Om hier meer zicht op te krijgen hebben we explicietere afspraken gemaakt over het registeren in Socrates van het toepassen van maatwerk rondom de kostendelersnorm. De gemeente Amsterdam heeft ook een hogere schatting gegeven (150-200), omdat bij hen dezelfde situatie speelde waarbij niet iedereen deze vorm van maatwerk registreerde. Amsterdam kent circa twee keer zo veel mensen met een bijstandsuitkering en meer dan twee keer zoveel kostendelers in vergelijking met Den Haag. Dit verklaart het verschil in aantal. Meer maatwerk Veel mensen komen door de kostendelersnorm in de problemen. We hebben onderzocht wat de maximale ruimte is om zo veel mogelijk mensen te helpen. Uit de maximale ruimte die wij hebben zijn een aantal extra acties voortgekomen, die we gaan uitvoeren: • Extra aandacht jongeren tot 27 jaar. De kostendelersnorm zorgt voor spanningen in huishoudens, omdat jongeren vaak niet willen of kunnen bijdragen aan de kosten van het huishouden.

Daarnaast kunnen jongeren door het woningtekort vaak ook niet zelfstandig wonen, waardoor ze noodgedwongen langer bij de ouders blijven wonen. De spanningen in het huishouden leiden er soms toe dat jongeren het huis uit worden gezet. Wij zijn daarom voor het afschaffen van de kostendelersnorm tot 27 jaar. Momenteel kunnen we door de beperkingen van de wet niet generiek voor alle jongeren tot 27 jaar afwijken van de kostendelersnorm. Dit maakt het erg ingewikkeld. Alleen in individuele situaties wijken we af als er bijvoorbeeld sprake is van dreigende dakloosheid.

3/5

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

SZW/10220712

• • •

•

We blijven nadrukkelijk wijzen op het ruimhartiger toepassen van maatwerk rondom de kostendelersnorm met daarbij extra aandacht voor jongeren tot 27 jaar, zodat bij signalen van problemen wordt uitgezonderd. Hierbij gebruiken we de handreiking Maatwerk Participatiewet voor dak- en thuisloze jongeren | Divosa, ontwikkeld om gemeenten te helpen bij het toepassen van maatwerk. We nemen de praktijkvoorbeelden op in de werkinstructies van de consulenten, zodat in soortgelijke situaties consequent maatwerk wordt toegepast. We geven bijstandsgerechtigden informatie over dat de kostendelersnorm vanaf 21 jaar geldt en niet vanaf 18 jaar om huisuitzetting van jongeren tot 21 te voorkomen. We geven bijstandsgerechtigden meer informatie over situaties waarbij een bijstandsgerechtigde een verzoek kan doen voor maatwerk op de kostendelersnorm en plaatsen dit ook op de website van de gemeente Den Haag. We passen de werkinstructies aan rondom de aanvraag van een briefadres. Zo gaan we actief bij onze inwoners die een briefadres aanvragen na of de kostendelersnorm de reden is voor het aanvragen van een briefadres. Als de kostendelersnorm voor problemen zorgt passen we deze in individuele situaties niet toe en kunnen mensen zo op het eigen woonadres ingeschreven blijven.

Als er geen sprake is van problemen als gevolg van de kostendelersnorm bekijken we de mogelijkheden voor het verstrekken van een briefadres.

Samenwonen op proef In verschillende gemeenten is men, evenals in Den Haag, op zoek naar de ruimte in de Participatiewet om meer maatwerk te kunnen verrichten. De huidige Participatiewet geeft weinig ruimte aan de menselijke maat en is vaak te knellend in de voorschriften. Daarom is in Tilburg een pilot ‘Samenwonen op proef’ in september jl. van start gegaan voor de duur van één jaar. Mensen kunnen tijdelijk samenwonen zonder dat dit direct gevolgen heeft voor (de hoogte van) hun uitkering. Na een jaar wordt de proef in Tilburg geëvalueerd en eventueel gecontinueerd. In de gemeente Den Haag verkennen we de mogelijkheid van een Haagse variant op het samenwonen op proef. We werken aan een collegevoorstel waarin de mogelijkheid van samenwonen op proef structureel wordt ingebed in het Haagse beleid. We willen dit regulier vorm geven. Binnenkort wordt u hierover geïnformeerd (zie ‘afdoening motie proef samenwonen in de bijstand’, RIS 310588). Aanpassing kostendelersnorm Wij zijn geen voorstander van de kostendelersnorm. Het zet de bestaanszekerheid van mensen onder druk, zorgt voor dakloosheid onder jongeren, is een drempel om woonruimte te delen en zorgt voor allerlei andere problemen zoals financiële afhankelijkheid, financiële onzekerheid, armoede en schulden en spanning binnen een huishouden. Dit zijn problemen die zich niet tot individuele situaties beperken.

Deze algemene problematiek valt met maatwerk niet op te lossen. Dit hebben we ook in G4-verband diverse malen bij het Rijk aangekaart. De wetgeving biedt echter geen ruimte voor categoriale oplossingen. Voor gemeenten volstaat het verwijzen naar maatwerkmogelijkheden binnen de huidige wet niet meer. Er is een grotere stelselwijziging noodzakelijk waarbij het sociaal vangnet in het geheel wordt herzien. We hebben bij het Rijk aangedrongen om de kostendelersnorm in de Participatiewet aan te passen. Wij pleiten er in ieder geval voor om de kostendelersnorm tot 27 jaar niet toe te passen.

4/5

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

SZW/10220712

Op 17 mei 2021 is de ‘Verkenning andere vormgeving kostendelersnorm’ aan de Tweede Kamer verstuurd, waarbij een aantal alternatieven zijn aangedragen waaronder de medebewonersnorm1 (zie Kamerbrief verkenning andere vormgeving kostendelersnorm | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl). Het Rijk geeft aan dat een andere vormgeving van de kostendelersnorm alleen mogelijk is via een wetswijziging door een nieuw kabinet, omdat het een zorgvuldige voorbereiding vraagt. Vanwege de demissionaire status van het huidige kabinet wordt de afweging om al dan niet de kostendelersnorm aan te passen overgelaten aan een nieuw kabinet. Hier kunnen en willen we niet op wachten. Daarom zetten we in de tussentijd de hierboven genoemde acties in, passen we maatwerk ruimhartig toe met extra aandacht voor jongeren tot 27 jaar en gaan we in Den Haag het ook mogelijk maken om op proef samen te wonen zonder de uitkering direct te korten. Hiermee zoeken we de grenzen van de wet op en doen we het maximale wat mogelijk is. Zodra er een nieuw kabinet is zullen we zo spoedig mogelijk samen met onze G4 collega’s in overleg gaan met de nieuwe minister en staatssecretaris om duidelijk te maken dat aanpassingen van de kostendelersnorm en de Participatiewet spoedeisend zijn om de wet met de menselijke maat uit te kunnen voeren.

Op 23 november jongsleden hebben wij een brief verstuurd naar de Kamer namens de G4 en onder andere gevraagd om een fundamentele herziening van de Participatiewet en meer ruimte voor experimenten. In het nieuwe coalitieakkoord ‘Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst’, gepubliceerd op 15 december 2021, staat: ‘We wijzigen de kostendelersnorm zodat inwonende jongvolwassenen tot 27 jaar niet langer meetellen als kostendeler voor de uitkering van huisgenoten’. Het college zal er bij het aankomende kabinet op aandringen dat deze wijziging zo snel mogelijk wordt doorgevoerd zodat gemeenten hiernaar kunnen handelen.

Met vriendelijke groet, Arjen Kapteijns Wethouder Sociale Zaken en Werk

1 De medebewonersnorm stelt een andere verdeling van het huishoud-verzamelinkomen voor. De hoofdbewoner ontvangt

altijd de volledige, al wettelijk bestaande, normuitkering. Elke medebewoner ontvangt een vaste uitkering van 30% van de echtparennorm (€440 per maand).

5/5