RIS311061 Aanpak Haagse Maakindustrie

Typ tekstTyp tekstTyp tekst

Saskia Bruines Wethouder van Economie, Internationaal en Dienstverlening

040

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ons kenmerk

Aan de voorzitter van de Commissie Bestuur

DSO/10228628 RIS311061 Contactpersoon

Danny Honigh en Martijn van Dam Dienst

Dienst Stedelijke Ontwikkeling Afdeling

Economie Telefoonnummer

14070 Datum

E-mailadres

21 december 2021

danny.honigh@denhaag.nl

Onderwerp

Aanpak Haagse Maakindustrie

Geachte voorzitter, De maakindustrie biedt kansen om de Haagse economie te verbreden (Economische Visie Den Haag+ 2030, RIS303550), zodat deze diverser en sterker wordt. Daarvoor zijn maak, bouw en zorg & gezondheid als kansrijke sectoren benoemd. In het sociaaleconomisch herstelplan zijn voor 2022 middelen gereserveerd om de Haagse maaksector te stimuleren. Deze sector bestaat grofweg uit de slimme of hoogtechnologische maakindustrie waar kennis en innovatie centraal staan en de meer ambachtelijke maakindustrie waar de oude ambachten onderdeel van zijn. Circulariteit is een opgave en economische kans die hier dwars doorheen loopt. In de hele Haagse maakindustrie ligt er een uitdagend programma om de economie een impuls te geven. Samenvatting Aanpak Haagse maakindustrie Hoewel Den Haag niet bekend staat als ‘maakstad’ is er wel een interessante en ondernemende groep van maakbedrijven, zowel hoogtechnologisch, ambachtelijk als circulair. De slimme (hoogtechnologische) maakindustrie kent een concentratie van bedrijven op Technology Park Ypenburg, die stevig aan de weg timmert. Maar ook daarbuiten bevinden zich aansprekende maakbedrijven, zoals in de Schilde. Bovendien maakt Den Haag onderdeel uit van een landelijk toonaangevende maakregio, met de TU Delft als grote speler.

Versterking van de maaksector maakt de Haagse economie breder en veelzijdiger en biedt kansen aan ondernemers en praktisch opgeleiden. Om deze reden is het voor de gemeente kansrijk om de maakindustrie te faciliteren en te ontwikkelen. Naast de kansen moet daarvoor ook een aantal barrières aangepakt worden die groei in de weg staat. Het meest pregnant hierbij is het huidige tekort aan geschikte bedrijfsruimte. De aanpak om de maakindustrie te versterken kan zich richten op vier actielijnen: (1) technologie als aanjager voor een florerende maakindustrie; (2) extra bedrijfshuisvesting, zodat maakbedrijven zich kunnen vestigen en groeien; (3) scholen van vakmensen op alle opleidingsniveaus; en (4) bouwen aan netwerken voor samenwerking tussen bedrijven onderling en met onderwijs en gemeente. De ontwikkeling van de maakindustrie in brede zin is een relatief nieuwe gemeentelijke activiteit en er zijn onvoldoende middelen om dit in de volle breedte op te pakken. Daarom kiezen we voor een gefaseerde aanpak, waarbij we de samenwerking met de maaksector willen versterken en concrete resultaten willen boeken. Vanwege de verwachte effecten en de bestaande initiatieven in de stad starten we in 2022 als eerste met de ambachtelijke maaksector en de doorontwikkeling van Technology Park Ypenburg.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

T 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10228628

Kansen voor de maakindustrie op basis van praktijkkennis De maakindustrie is in ontwikkeling. Zo groeit het hightech onderdeel sterk. Gemeente en regio boeken bijvoorbeeld al langere tijd succes met de versterking van de slimme maakindustrie op Technology Park Ypenburg, maar de stimulering van de maakindustrie kan breder worden aangepakt. Er ontstaan veel kansen voor de Haagse werkgelegenheid als de maakindustrie verder wordt gestimuleerd. Het type werk binnen de sector is divers en biedt kansen voor hoogopgeleiden tot praktisch geschoolden. Het type werkt verandert bovendien, mede als gevolg van digitalisering, waardoor bedrijven en hun werknemers zich moeten aanpassen om te kunnen voortbestaan. Ook is de werkgelegenheid toekomstgericht, omdat de maakindustrie een rol speelt bij het oplossen van grote maatschappelijke uitdagingen vraagstukken rondom duurzaamheid, veiligheid, maar ook in de zorg. Verbreding van de Haagse maakindustrie biedt kansen om andere delen van de stad te ontwikkelen, bijvoorbeeld het stadsdeel Zuidwest waar al veel ambachtelijk arbeidspotentieel zit. Er is genoeg aanleiding voor de gemeente om deze sector te faciliteren en te ontwikkelen. De kansen hiervoor zijn in kaart gebracht via diverse studies. Ook zijn er veel gesprekken gevoerd met de sector.

De kwartiermaker voor de maakindustrie is van start gegaan, heeft contacten gelegd met het bedrijven, opleiders en andere sleutelspelers en heeft kansen opgespoord. Deze praktijkkennis heeft een eerste overzicht opgeleverd van belangrijke kansen, barrières en voorwaarden voor verdere groei van de maakindustrie. Gefaseerde aanpak In de voorliggende aanpak staan ten eerste die kansen, barrières en voorwaarden van de maaksector centraal. Hierna worden op basis van analyse en gesprekken vier concrete actielijnen toegelicht, gericht op het wegnemen van de grootste barrières. De actielijnen zijn technologie, ruimte, vakmensen en netwerken. Deze actielijnen bevatten een overzicht van actiepunten die kunnen worden ingezet. Een sectorspecifieke aanpak voor de maakindustrie is nieuw voor Den Haag. We willen concreet aan de slag te gaan, ontdekken wat wel en niet werkt en waar de meeste energie en urgentie vanuit ondernemers zit. Om deze reden is gekozen voor een gefaseerde aanpak. In 2022 wordt gestart met een tweetal acties. Na bewezen succes kan ervoor worden gekozen de aanpak voort te zetten of te intensiveren langs de beschreven actielijnen. Hoe dit wordt georganiseerd vanuit de gemeente in 2022 wordt tot slot beschreven. Naast de gerichte acties is de inzet erop gericht (al bestaande) samenwerkingen te versterken en op basis hiervan tot gezamenlijke ambities te komen.

In 2023 evalueert de gemeente het effect van deze inspanningen en bepaalt de gemeente welke vervolgstappen nodig zijn.

1. Waarom is het dringend om met de Haagse maakindustrie aan de slag te gaan? De coronacrisis heeft opnieuw duidelijk gemaakt hoe kwetsbaar de Haagse werkgelegenheid is voor Hagenaars zonder of met weinig startkwalificaties. Lokaal produceren draagt bij aan een levendige stad en maakt de overgang naar de circulaire economie mogelijk. Tegelijkertijd staat de sector onder druk: de woningbouwopgave duwt maakindustrie de stad uit, omdat ruimte schaars is en maakindustrie niet altijd goed te mengen is. Stimulering vanuit de overheid is gewenst omdat de maakindustrie maatschappelijk en economisch belangrijk is en wegens de druk op de sector. Uit gesprekken met de sector en verschillende onderzoeken (Bureau Stedelijke Planning, Platform31 en Birch) komen twee grote barrières voor de groei van de maakindustrie in Den Haag: geschikte ruimte en talent. Door het gebrek aan ruimte loopt Den Haag op dit moment al diverse (nieuwe) bedrijven en banen mis. En het tekort aan vakmensen remt de groei van succesvolle maakbedrijven.

2/17

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10228628

Pand ZuidWest is een inspirerende verzamelplek voor kleine bedrijven en lokale activiteiten. Gevestigd in het voormalig V&D-pand op de Leyweg zorgen zij voor reuring en economische en sociale binding. Bij Pand ZuidWest is ruimte voor exploratie en innovatie. Er is een tijdelijke ruimte speciaal voor (aanstormend) talent en ondernemers uit Den Haag die hier hun producten willen maken, verkopen of promoten. Bron: ANNA Vastgoed & Cultuur

1.1 De Haagse maakindustrie De Haagse maakindustrie is verspreid door de hele stad. In deze sector zijn veel ondernemers actief en werken zowel mannen als vrouwen. De maakindustrie is divers. Er zijn ambachtelijke bedrijven zoals naaiateliers en ijzerbewerkers in te vinden, en ook technologische bedrijven (HTSM) die vliegtuigonderdelen, zonnepanelen en precisie-instrumenten maken. De sector biedt zowel praktische instapbanen als zeer gespecialiseerd werk. Kortom, kansen voor iedereen die aan het werk wil. Een (willekeurig) overzicht met een aantal voorbeeldbedrijven is opgenomen in bijlage 2. Bij I-Did maken mensen die al lang niet meer gewerkt hebben, akoestische interieurproducten, tassen en accessoires van gerecycled vilt.

Hittech is een systeemleverancier voor hoogtechnologische apparatuur die onderdelen ontwikkelt, monteert en fabriceert en materialen ontwikkelt.

Wauben Productie BV is een staalconstructiebedrijf dat al meer dan 80 jaar zowel ijzerhoudende als nietijzerhoudende producten maakt.

De maakindustrie is in Den Haag relatief klein. Ook in de regio Haaglanden is de sector ondervertegenwoordigd ten opzichte van heel Nederland. Met bijna 104.000 werknemers en meer dan 16.000 bedrijven kent de provincie Zuid-Holland echter de hoogste concentratie hoogtechnologische maakbedrijven van Nederland. In totaal zijn er in Den Haag ongeveer 1.500 bedrijven in de maaksector: ongeveer 2,5 procent van de werkgelegenheid. De ambachtelijke sector is de laatste jaren gekrompen (met 3,4 procent), terwijl de HTSM-sector tussen 2010 en 2018 met 2,5 procent is gegroeid.

3/17

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10228628

Den Haag gaat tegen de nationale trend in: in Nederland als geheel is de ambachtelijke maak niet gekrompen. Den Haag loopt achter o.a. door een gebrek aan ruimte en tekort aan vakmensen voor de maakindustrie. 1.2 Drie soorten maakindustrie: hoogtechnologisch, ambachtelijk en circulair Een kleine meubelmaker heeft iets anders nodig dan een hoogtechnologisch bedrijf dat onderdelen maakt voor de machines van ASML. Daarom worden drie soorten maakindustrie onderscheiden: hoogtechnologisch, ambachtelijk en circulair. Dit is geen hard onderscheid. Circulaire maak valt zowel onder hoogtechnologisch als ambachtelijk, en ook het onderscheid tussen ambachtelijk en hoogtechnologisch is in de praktijk niet hard. Maar het heeft wel zin deze drie soorten van de maakindustrie te benoemen, omdat ze duidelijk aparte kenmerken en behoeften hebben.

Hoogtechnologisch

Ambachtelijk

Circulair

De drie soorten maakindustrie - ambachtelijke, hoogtechnologische en circulair – lopen in elkaar over.

1.2.1 Hoogtechnologische maakindustrie (HTSM) De HTSM bestaat uit 852 vestigingen en 3.301 banen. Dit soort maakbedrijven bepalen voor een groot deel de economische ontwikkeling en de werkgelegenheid van de toekomst. Dit gaat niet alleen om hoogopgeleide werkgelegenheid, maar ook werkgelegenheid voor praktisch geschoolde vakmensen. De vraag naar producten van hoogtechnologische materialen zal in de komende jaren sterk groeien, zowel nationaal als internationaal. Hierbij liggen voor Den Haag en de regio onder andere kansen op gebied van 3D-printen en quantum technologie. Technology Park Ypenburg is de belangrijkste locatie voor de innovatieve maakindustrie in Den Haag. Hier is een gespecialiseerd HTSM-cluster ontstaan van nationale betekenis. 1.2.2 Ambachtelijke maakindustrie In de ambachtelijke maakindustrie telt Den Haag ongeveer 699 vestigingen en 1.481 banen. Daarnaast bestaat een deel van de sociale werkvoorziening - waar 2.242 mensen werken - uit maakindustrie. De onderdelen grafisch en meubels zijn het grootst binnen de ambachtelijke maak. Ook sociale ondernemingen vormen een groot aandeel. Succesvoorbeelden zijn Secrid en de Haegsche Prael. Dit demonstreert ook de kansen voor de werkgelegenheid. De ambachtelijke maakindustrie is versnipperd, zowel in wat ze maakt als in waar ze gevestigd is.

Er is wel een concentratie op de bedrijventerreinen ZKD en de Binckhorst, maar de meeste bedrijvigheid is verspreid over de stad. In de binnenstad zit het Makerskwartier (Boekhorststraat). Deelnemende bedrijven hebben elk een atelier en een verkoopruimte in één winkel en treden naar buiten onder dezelfde vlag. Zuidwest biedt kansen voor groei.

4/17

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10228628

Bedrijfsruimte voor ambachtelijke maakbedrijven in Den Haag is schaars. Met het Actieprogramma kleinschalige bedrijfsruimte (RIS181978) besteedt de gemeente al enige tijd aandacht aan ambachtelijke maakbedrijven. Deze bedrijven worden ook bediend via het Ondernemersportaal. Maar de gerichte inzet van de gemeente voor de ambachtelijke maakindustrie is nieuw. Deze inzet is erop gericht een scherper beeld te krijgen van de sector. Wie zijn de sleutelspelers, welke ontwikkelingen zijn er in kennis en innovatie, welke rol speelt het onderwijs, en welke ondersteuning hebben ondernemers dan nodig en is voor hen het effectiefst? 1.2.3 Circulair De circulaire economie is noodzakelijk voor een duurzame samenleving, en biedt ook economische kansen. Circulair is een belangrijke ontwikkeling binnen zowel HTSM als de ambachtelijke maak. De raad heeft op 16 december het raadsvoorstel Grondstoffenplan (RIS310284) vastgesteld.In de circulaire maakindustrie zijn (instap)banen mogelijk om afvalstromen goed te scheiden, materialen en producten te upcyclen en producten te repareren (Aanpak Grondstoffentransitie, RIS305827). Tegelijkertijd vraagt circulaire maak om kennisintensieve innovaties. Den Haag is hier al langer mee bezig, bijvoorbeeld in het ImpactCity-programma. Bedrijven als Seepje en Jungle Ateliers maken mooie producten onder het motto ‘goed doen en zaken doen’.

Onder de circulaire maakindustrie vallen ook reparatiewinkels en kringloopwinkels. Vintageboetiek Zusjes brengt kleding die niet draagbaar is naar de Naaierij. In dit naaiatelier wordt de kleding vermaakt en vervolgens weer verkocht bij Zusjes. De circulaire maakindustrie zit in de binnenstad en in de wijken, maar ook op de Haagse bedrijventerreinen. Al een aantal jaar doen onder andere ACCEZ, I’M BINCK (organisatie van bedrijven en bewoners) en onze eigen ‘grondstoffenmakelaar’ op de Binckhorst onderzoek naar circulaire economie en gebiedsontwikkeling. Hier zitten grote spelers met circulaire ambities: HMS, afvaloverslag, maar ook de betoncentrale. Ook op ZKD worden hierin stappen gezet: ondernemers en ROC Mondriaan kiezen dit bedrijventerrein als plek voor circulaire oplossingen. Projecten als Upcycle your Waste en PlastiCity sluiten hier naadloos bij aan. 1.3 Trends en ontwikkelingen De groei van de maakindustrie wordt beïnvloed door de volgende ontwikkelingen: • Door de maatschappelijke opgaven op het gebied van energietransitie, woningbouw en mobiliteit groeit de vraag naar andere producten en diensten, bijvoorbeeld zonnepanelen en turbinebladen, renovatie en nieuwbouw van duurzame woningen in onder andere Den Haag Zuidwest, of het onderhoud van elektrische scooters of deelauto’s.

• Er worden steeds meer diensten geleverd in plaats van producten (deeleconomie) en er wordt steeds meer maatwerk geleverd. • Producten worden anders gemaakt, bijvoorbeeld circulair, duurzaam of met nieuwe technologieën, zoals 3D-printers en andere computergestuurde manieren. • Kijkend naar wie onze producten maakt, wordt in de maaksector steeds meer samengewerkt. Er wordt aansluiting gezocht bij kennisclusters en er is meer interactie tussen bedrijven in de keten. Ook wordt het steeds moeilijker om geschikt talent te vinden op alle niveaus en verdwijnen sommige banen door automatisering. Jongeren maken steeds bewustere keuzes om te werken voor duurzame en maatschappelijk betrokken (maak)bedrijven. Dit past goed in het Haagse profiel om te werken aan een betere wereld. • Er is een verschuiving in het waar als gevolg van verduurzaming en de covid-19-crisis: er is een sterkere behoefte aan lokale productie, om de betrouwbaarheid van de productieketen te verhogen. Daarnaast groeit de behoefte van bedrijven om zich in de stad te vestigen. Hier kan een aantrekkelijke werkomgeving worden geboden in de strijd om talent.

5/17

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10228628

•

In de maakindustrie is een toenemende behoefte aan clustering. Dat is interessant voor zowel kleinere bedrijven en start-ups, als voor grotere bedrijven. Door nauw samen te werken kunnen bedrijven voorzieningen delen, profiteren van een toegesneden infrastructuur, zich verder specialiseren en er kunnen cross-overs ontstaan. Deze behoefte is zeer zichtbaar op TPY. Ook zoeken bedrijven elkaar steeds vaker op om reststromen uit te wisselen en retourstromen te verwerken. Dit gebeurt bij voorkeur op plekken aan het einde van de transportketen en waar ook ruimte is voor bedrijven die hinder veroorzaken.

1.4 Kansen voor Den Haag Hoewel Den Haag niet bekend staat als maakstad, maken vele actieve spelers in de stad al jaren mooie en bijzondere producten. Hiertoe worden mensen opgeleid en kennis gestimuleerd. De maakindustrie in Den Haag heeft een sterke uitgangspositie door de diverse hotspots en een breed aanbod aan onderwijsinstellingen in de regio: • Technology Park Ypenburg is een nationale groeibriljant, hier ligt een beginnend en sterk gespecialiseerd composietencluster met bedrijven als Airborne, Promolding en Hittech. • Kennis en onderwijs staan er in Den Haag sterk voor met de Haagse Hogeschool, ROC Mondriaan en de Koninklijke Academie van de Beeldende Kunsten. In de achtertuin komen TU Delft en TNO daar nog bij. ROC Mondriaan heeft een nieuw Techniek Innovatie Huis geopend: een mooie plek voor samenwerking en innovatie. • Bestaande werklocaties worden in de komende periode verder ontwikkeld, zoals ZKD, de Binckhorst en Ypenburg. • De regiodeal Den Haag Zuidwest is een katalysator om de maakindustrie in dit deel van Den Haag verder te ontwikkelen. • In de stad zitten een aantal grotere maakbedrijven, zoals Kone (lift- en roltrapontwikkelaar) met 750 werknemers, Drager Nederland (medische- en veiligheidstechnologie) met 370 werknemer en Engie (koude- en warmtetechnologie) met 200 werknemers.

• De samenwerking met YES!Delft heeft een aanzuigende werking op maakbedrijven vanuit Delft. Zo is de Delftse start-up Qlayers naar Den Haag verhuisd en werken daar nu 25 mensen. • In het ImpactCity-programma zitten (circulaire) maakondernemers, zoals Seepje en Haagse Zwam. • SMITZH is een aanjager van de digitalisering. Doel is om op de schaal van Zuid-Holland de lokale maakindustrie en haar toeleveranciers te ondersteunen om slimmer (meer digitaal) te produceren. Hierbij zijn verschillende fieldlabs (laboratoria) in Den Haag en de regio aangesloten, waaronder het lab voor automatisering en digital manufacturing in Den Haag en de big data innovatiehub in Zoetermeer. De ambachtelijke Haagse maakindustrie is nog te weinig verbonden aan dit programma. • Er is in de regio bijzondere expertise op het gebied van luchtvaart en waterstof. Deze gecombineerde kennis is nergens anders aanwezig en biedt kansen voor winstgevende samenwerking. Geschikte ruimte en voldoende vakmensen zijn twee grote barrières voor de groei van de maakindustrie in Den Haag. Dit blijkt uit gesprekken met de sector en verschillende onderzoeken. Bedrijven hebben weinig ruimte om uit te breiden of zich nieuw te vestigen. Huisvesting is erg duur en moeilijk te vinden. Ook is er onvoldoende geschikt personeel: opleidingen sluiten niet altijd aan bij de behoefte en het personeelsprofiel verschuift.

Ook is de maakindustrie behoorlijk versnipperd: door bedrijven aan elkaar te verbinden, kan de sector een impuls krijgen. Leiderschap en ondernemerschap blijven nu echter uit.

6/17

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10228628

Samengevat heeft Den Haag veel potentie en zijn er veel kansen om de Haagse maakindustrie te versterken en te laten groeien. Een actieve bijdrage van de gemeente kan de stad in economisch en ruimtelijk opzicht versterken en extra banen creëren. De inzet is hierbij gericht op de grootste barrières. Hierna wordt die uitgewerkt in vier actielijnen: technologie, ruimte, vakmensen en netwerken.

2. Actielijn technologie 2.1 Wat houdt deze actielijn in Technologie is een grote aanjager voor een florerende maakindustrie. De belangrijkste locatie voor de innovatieve maakindustrie in Den Haag is Technology Park Ypenburg (TPY). Bedrijven als Hittech (toeleverancier voor halfgeleiders, medische industrie), KVE (luchtvaart), Airborne (lucht- en ruimtevaart, maritiem) en Exasun (energie) verwachten aanzienlijke groei van hun bedrijf. Specifiek op deze locatie zal de vraag naar de ontwikkeling van lichtgewicht hoogtechnologische producten en onderdelen sterk groeien. Denk hierbij aan onderdelen voor de medische industrie, elektrische auto’s, windmolens, satellieten en militaire (maritieme) toepassingen. Daarnaast kan deze locatie een bijdrage leveren aan een aantal baanbrekende ontwikkelingen, zoals het elektrische vliegtuig, opslag van waterstof, brandstofceltechnologie en het recyclen van composietmaterialen. Dit biedt de bedrijven die hier gevestigd zijn, kansen om autonoom te groeien. TPY biedt een ideaal platform voor start ups die bijvoorbeeld voortgekomen zijn uit het YES!Delftprogramma en op zoek zijn naar een eigen locatie om te produceren en zich te ontwikkelen. Een aantal bedrijven dat nu op TPY gevestigd is, komt van de TU Delft. Deze bedrijven werken vaak samen met grotere organisaties in hun waardeketen of hebben een grote organisatie als moederbedrijf.

Denk bijvoorbeeld aan de samenwerking van Airborne met Sabic, Kuka en Siemens en Daher als eigenaar van KVE. Veel van deze grote bedrijven hebben interesse getoond om een grotere rol te spelen op TPY, vooral op innovatie. Daarnaast is TPY verbonden met het SMITZH-programma. Ambitie Technology Park Ypenburg De ambitie is om Den Haag uit te laten groeien tot een volwaardige HTSM-stad, met de focus op TPY. TPY moet uitgroeien tot een herkenbaar, samenhangend en omvangrijk ecosysteem van hoogtechnologische maakbedrijven. Het idee is dat deze bedrijven zich specialiseren in lichtgewicht materialen en elektronische componenten voor hoogwaardige markten, zoals lucht- en ruimtevaart, medische toepassingen, halfgeleiders en apparatenbouw. TPY heeft de ambitie een internationale magneet te zijn voor investeringen, innovatie, training en werkgelegenheid. Positionering Den Haag heeft nationaal en internationaal nog geen sterke naam op het gebied van slimme maakindustrie, en dat geldt ook voor TPY. Vanwege het eerder benoemde onderscheidende vermogen, de groeimarkt en de kracht van het huidige ecosysteem is het belangrijk de potentie van TPY duidelijker over het voetlicht te brengen. Fysieke kansen: business center en makerspace De ruimte op TPY is beperkt, net zoals in de rest van Den Haag. Het beperkte aanbod dat er nu is, is bovendien niet altijd direct klaar voor gebruik.

Hierdoor kunnen nieuwe bedrijven zich niet direct vestigen en wijken ze uit naar andere gemeenten. Door een business center en een makerspace (ruimte voor makers) te realiseren, professionaliseert TPY en ontstaat ruimte voor een middelgrote partij om zich te vestigen.

7/17

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10228628

Campusontwikkeling Zowel in het economische beleid van Den Haag als dat van het Rijk is benadrukt hoe belangrijk het is een campus te ontwikkelen. Campusontwikkeling wordt gezien als een onmisbare schakel om de kenniseconomie verder te ontwikkelen. Daarnaast wordt campusontwikkeling steeds belangrijker voor een internationaal concurrerend vestigingsklimaat. Dit geldt vooral voor de ‘software’: het creëren van ontmoetingsplekken, een human capital agenda, zakelijke ontwikkeling, netwerkvorming en programmering. De capaciteit en de expertise van de stichting Technology Centrum Ypenburg moet worden versterkt om de campusontwikkeling verder vorm te geven.

2.2 Aan de slag met concrete acties De ambitie is om Technology Park Ypenburg te laten doorgroeien tot een nationaal bekend ecosysteem van hoogtechnologische maakbedrijven. Het streven hierbij is om de werkgelegenheid op TPY jaarlijks met 10 procent te laten groeien. Om dit te bereiken kunnen de volgende actiepunten worden opgepakt: • een human capital academy voor TPY te starten, om talent aan te trekken en te behouden; • voort te bouwen op de luchtvaartpositionering van TPY en uit te werken hoe TPY zich duidelijk en kansrijk kan positioneren voor medische technologieën en ruimtevaart; • de flexibele en gedeelde faciliteiten zoals het business center en de makerspace permanent beschikbaar te houden met een gezond verdienmodel; • minimaal twee nieuwe bedrijven per jaar aan te trekken op TPY, en jaarlijks met minimaal 7000 m2 te groeien; • het ledenaantal van de TPY Community uit te breiden tot meer dan 120 organisaties (nu: 25); • financiering aan te trekken voor minimaal twee gezamenlijke innovatieprojecten per jaar; • een gebiedspaspoort te ontwikkelen om bedrijventerrein Ypenburg te ontwikkelen op de lange termijn. Zodat alleen bedrijven zich hier kunnen vestigen die passen binnen het profiel van TPY en hiermee het cluster te versterken; • op zoek te gaan naar een groeilocatie, zoals de GAVI-kavel of Westvlietweg, om groei van TPY mogelijk te maken.

3. Actielijn ruimte 3.1 Wat houdt deze actielijn in Den Haag groeit hard. Op dit moment is er al een fors tekort aan bedrijfshuisvesting. Eind 2019 bedroeg het aanbod slechts 1,5 procent van de voorraad. Dat is veel lager dan de gewenste frictieleegstand van 5 à 6 procent. Hierdoor hebben bedrijven maar heel weinig ‘schuifruimte’ om zich te kunnen verplaatsen. Ook in de Metropoolregio Rotterdam-Den Haag is er een tekort aan aanbod in het industriële werkmilieu.

8/17

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10228628

Sterke wisselingen in het aanbod van bedrijfsruimten in Den Haag over de afgelopen 16 jaar

Concentratiepunten van (grotere) industriële bedrijven zijn in Den Haag vooral te vinden aan de randen van de stad, bijvoorbeeld in Binckhorst, ZKD, De Schilde en TPY (zie bijlage 1 voor een lijst aan locaties). Deze bedrijven zijn weinig geneigd te verhuizen, omdat ze tot een kapitaalintensieve sector behoren. Bedrijven kunnen ook maar beperkt doorgroeien, omdat ze vaak niet kunnen uitbreiden op of naast de kavel waar ze gevestigd zijn. Daarnaast is er een toenemende behoefte aan clustering. Kleinere bedrijven in de maakindustrie zijn te vinden in de hele stad, ook in de woonwijken. Een steekproef laat zien dat ongeveer de helft van deze bedrijven geen echte productieruimte heeft, maar een kantoor, winkel of werk aan huis. Dat geldt vooral voor de kleine bedrijven (1-2 werkzame personen). Een betaalbare vestigingsplek is voor deze groep van groot belang. De prijzen zijn echter fors gestegen door de druk op de ruimte. Den Haag loopt op dit moment al diverse (nieuwe) bedrijven en banen mis door het gebrek aan ruimte. Ofwel doordat nieuwkomers zich niet kunnen vestigen ofwel doordat bestaande bedrijven niet kunnen doorgroeien. Om doorgroei wel mogelijk te maken, is het belangrijk dat er ruimte wordt aangeboden van verschillende omvang: van kleinschalig tot meer grootschalig.

Op dit moment zijn er negen bedrijven op zoek naar een locatie in Den Haag, in totaal voor circa 14.000 m2. Voor deze zoekers is op dit moment echter geen ruimte. In 2020 hebben een aantal geïnteresseerde maakbedrijven ook geen plek gevonden, waaronder een sociale onderneming uit de VS, die een productielocatie zocht voor het bakken van koekjes, waarmee 150 banen gemoeid waren. 3.2 Aan de slag met concrete acties Om de maakindustrie te stimuleren, is ruimte belangrijk. Omdat dit vraagstuk ook voor andere sectoren speelt wordt er een urgentieprogramma bedrijfshuisvesting opgesteld. Het is nodig om in te zetten op de intensivering van bedrijfsruimte op enkele strategische locaties in de stad. De focus ligt hierbij op Den Haag Zuidwest, TPY, de Binckhorst en Westvlietweg/GAVI-kavel. In totaal wordt in Den Haag ingezet op het toevoegen van 175.000 m2 bedrijfsruimten door te verdichten op met name bedrijventerreinen (Bedrijfshuisvestingstrategie Den Haag 2019). Minimaal een kwart hiervan (circa 40.000 m2) moet gerealiseerd worden voor de maakindustrie. Om dit te bereiken kunnen de volgende actiepunten worden opgepakt: • in Den Haag Zuidwest minimaal twee bedrijfsverzamelgebouwen ontwikkelen voor de maaksector, onder andere op de Twickelstraat.

(Daarnaast wordt de woningbouwontwikkeling zoveel mogelijk gecombineerd met het realiseren van betaalbare bedrijfsruimten, creatieve hotspots en gedeelde voorzieningen.); • ruimte creëren voor de maaksector op de uitbreidingslocaties Westvlietweg en de GAVI-kavel. • een ontwikkelstrategie opstellen voor de begraafplaats- en spoorboogzone in Binckhorst;

9/17

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10228628

• • • •

•

40.000 m2 bedrijfsruimte toevoegen op bedrijventerrein ZKD door verdichting; Technology Park Ypenburg voor 2025 uitbreiden met minimaal 35.000 m2; 10.000 m2 bedrijfsruimte toevoegen in de omgeving van de Schilde en de Fruitweg, door verdichting; een kader uitwerken om aansporingen en/of verplichtingen in regels op te leggen aan ontwikkelaars in gebiedsontwikkelingen. (Op dit moment blijft de ontwikkeling van bedrijfsruimten in gebiedsontwikkelingen achter, zoals op de Binckhorst.); in de gebiedspaspoorten kansen meenemen om de bedrijventerreinen te verdichten, en die kansen vertalen naar haalbare businesscases.

4. Actielijn vakmensen 4.1 Wat houdt deze actielijn in De maakindustrie heeft behoefte aan vakmensen op alle opleidingsniveaus, juist ook praktisch opgeleiden. Het is nu al moeilijk om nieuw personeel te vinden en het tekort dreigt nog op te lopen doordat het personeelsbestand vergrijst. Dit blijkt uit gesprekken met maakbedrijven en diverse onderzoeken. Volgens de bedrijven is er een tekort aan praktisch opgeleid personeel van voldoende kwaliteit. Voor een deel gaat het hierbij om praktijkgerichte taken op de productievloer. Andere bedrijven zoeken afgestudeerden op mbo- of mbo-plusniveau, maar geven aan dat het aanbod beperkt is en de kwaliteit niet altijd voldoende. Dat ligt niet aan de aansluiting tussen opleiding en maakbedrijf. De meeste bedrijven zijn namelijk gewend om te investeren in interne opleidingen. Het probleem is echter dat de basiskwaliteit en motivatie van jongeren vaak te laag ligt. De maakindustrie heeft op hen ook weinig aantrekkingskracht. Jongeren kiezen op de middelbare school andere vakken, omdat ze de maakindustrie niet kennen. Met het plan Sterk Techniekonderwijs is de afgelopen jaren zowel de kwaliteit als de bekendheid aangejaagd van het techniekonderwijs in de regio. Maakbedrijven die nieuwe producten of processen ontwerpen, hebben een grote vraag naar hoogopgeleide technische specialisten en ICT’ers.

Deels als vervanging van praktisch opgeleid personeel, maar vaak ook als aanvulling daarvan. Dit gezochte personeel heeft andere wensen: het maakt meer gebruik van openbaar vervoer en wil horeca of winkels in de buurt van het werk. Bedrijven kunnen soms lastig verhuizen omdat ze specifieke voorzieningen nodig hebben voor hun productie en doordat hun productiepersoneel niet ver wil reizen. Dan is een kwaliteitsimpuls op de bedrijventerreinen de enige manier om geschikt hoogopgeleid personeel aan te trekken. In de maakindustrie is de wisselwerking tussen praktisch opgeleid personeel en hoogopgeleide technische specialisten belangrijk. Deze twee geledingen in de bedrijven hebben elkaar hier nog meer nodig dan in andere sectoren. Nu verlaten nog relatief veel studenten de stad en de regio nadat ze zijn afgestudeerd. De maakindustrie biedt kansen om deze groep beter te behouden voor de regio. 4.2 Aan de slag met concrete acties Om de maakindustrie te versterken, moeten onderwijs en bedrijfsleven zich sterker met elkaar verbinden. ROC Mondriaan heeft een nieuw Techniek Innovatie Huis geopend: een mooie plek voor samenwerking en innovatie. Hier werken studenten van de techniek- en ICT-opleidingen samen aan authentieke en innovatieve projecten. Dat doen ze ook samen met bedrijven.

10/17

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10228628

Om dit te bereiken kunnen de volgende actiepunten worden opgepakt: • de samenwerking met onderwijs, onderzoek en ondernemers in de Binckhorst onderzoeken en intensiever maken, bijvoorbeeld door de KIP (kennishub in de Binckhorst, gericht op circulariteit) en Binckpraktijkacademie (de bedrijven in de Binckhorst als klaslokaal); • de samenwerking opstarten met onderwijspartijen in het kader van de campusontwikkeling op de Leyweg; • een virtuele Human Capital Academy starten voor TPY, en onderzoeken of andere hoogtechnologische maakbedrijven in Den Haag hierop kunnen aansluiten; • projecten onderwijs-arbeidsmarkt met ROC Mondriaan opstarten, rondom het inregelen cvketels en het recyclen van plastic; • bedrijven hun apparatuur beschikbaar laten stellen voor gebruik door studenten; • bedrijven die lastig geschikt personeel kunnen vinden, verbinden aan de onderwijsinstellingen, om met een gezamenlijke aanpak te komen. De gemeente vraagt ook de opleidingen om met een actieplan te komen.

5. Actielijn netwerken 5.1 Wat houdt deze actielijn in Door hechte netwerken kunnen bedrijven met elkaar en met bijvoorbeeld onderwijs nieuwe groeiplannen ontwikkelen. Zo is de aanwezigheid van de Haagse Hogeschool en de TU Delft een belangrijke aanjager voor groei. Er komt momenteel onvoldoende leiderschap en ondernemerschap van de grond binnen de maakindustrie. Dit blijkt o.a. uit onderzoek van Birch naar de economische structuur van Den Haag. De hechte samenwerking met en tussen ondernemers op TPY laat zien hoe het wel kan. Bij ondernemerschap gaat het erom hoeveel maakbedrijven starten in Den Haag. Dat zijn er heel weinig, wat verklaard kan worden door het gebrek aan geschikte bedrijfsruimte. Ook op leiderschap scoort de maakindustrie slecht. Er zijn veel netwerken maar weinig partijen doen bijvoorbeeld gedeelde subsidieaanvragen. Maakbedrijven geven zelf ook aan dat andere maakbedrijven slecht zichtbaar zijn. Beter samenwerken is een belangrijke sleutel om de maakindustrie te versterken. Daarnaast is het belangrijk om de productie als merk sterk te presenteren en zichtbaar te maken in Den Haag en de regio. Op TPY is al sprake van goede samenwerkingen, leiderschap en zichtbaarheid. 5.2 Aan de slag met concrete acties Door in te zetten op groei van de maakindustrie wordt de Haagse economie breder en veelzijdiger.

De investering uit het sociaaleconomisch herstelfonds is hierop gericht. Juist nu er minder banen zijn binnen het toerisme, moet Den Haag meer te bieden hebben om een robuuste, stedelijke economie te behouden. Onderdeel van de aanpak is een nieuw stimuleringsprogramma voor de maakindustrie, met extra aandacht voor Zuidwest, Ypenburg en de Binckhorst. Daarbij worden niet alleen initiatieven gesteund, maar ook de randvoorwaarden op orde gebracht, zoals het aan elkaar verbinden van alle relevante partijen uit de stad en de regio. Ook is er een samenwerkingsovereenkomst tussen twee ambitieuze luchtvaarthubs in Zuid-Holland: TPY en RHIA. Gezamenlijk bieden zij innovatieve ondernemers en onderzoekers een plek om nieuwe innovaties te ontwikkelen en te testen voor elektrisch en waterstof-gedreven vliegen.

11/17

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10228628

Om dit te bereiken kunnen de volgende actiepunten worden opgepakt: • Inmiddels is de kwartiermaker voor de maakindustrie actief, die bedrijven spreekt en wensen ophaalt, de bedrijven aan elkaar verbindt, TPY en SMITZH verbindt en een alliantie of kopgroep maakindustrie opzet. Deze kwartiermaker gaat ook helpen om beschikbare bedrijfsruimte te verbinden aan ondernemers. • Samenwerkingsverbanden van bedrijven en/of organisaties uitnodigen en ondersteunen om met initiatieven te komen die de Haagse maakindustrie versterken. Dit om de energie en innovatiekracht van de markt te benutten. Ondersteuning van private initiatieven moet een bijdrage leveren aan groei en behoud van werkgelegenheid en bedrijvigheid in de maakindustrie. Voorstellen kunnen gaan over vakmensen, ruimte of netwerken en kunnen komen van een consortium van bijvoorbeeld mkb-bedrijven, belangenorganisaties, kennis- en onderwijsinstellingen. • De maakindustrie zichtbaarder maken door een beurs aan te trekken, bedrijven en innovaties te presenteren - bijvoorbeeld in de hal van het stadhuis - en door open dagen te organiseren. • Het ondernemerschap in bedrijven, vooral in de circulaire maakindustrie, te stimuleren in het ImpactCity-programma, met trainingen, challenges en workshops. • Een bedrijfscontactfunctionaris voor Zuidwest wordt ingezet, om ondernemers te helpen en het ecosysteem in kaart te brengen.

• De Regio Deal zet ook in op het versterken van lokaal ondernemerschap en de arbeidsmarktkansen van de inwoners uit Den Haag Zuidwest. Bijvoorbeeld door het project Made in Moerwijk verder uit te bouwen. Bewoners werken hier op creatieve manieren samen aan nieuwe producten met gerecycled materiaal in een professionele werkomgeving.

6. Organisatie en start in 2022 Er zit al jarenlang maakindustrie in de stad en er zijn ook veel volwassen maakbedrijven, maar Den Haag staat niet bekend als een ‘maakstad’. De maaksector in Den Haag zit nog in de kiemfase, met uitzondering van TPY. Het is op dit moment nog niet helemaal uitgekristalliseerd hoe kansrijk deze sector voor de Haagse economie is. We kiezen daarom voor een gefaseerde aanpak, waarbij na iedere fase kan worden bepaald of verder stimuleren van de maaksector kansrijk is. Vanwege de verwachte effecten en de bestaande initiatieven in de stad kiezen we ervoor in 2022 als eerste te starten met de ambachtelijke maaksector en Technology Park Ypenburg. 6.1 Ambachtelijke maaksector Tot nu toe heeft de gemeente Den Haag geen actief beleid gevoerd voor de Haagse maaksector. Daarom ontbreekt het binnen de sector nog aan een netwerk, een duidelijke agenda en duidelijke leiders. De gemeente wil de werkgelegenheid binnen de bestaande maakbedrijven behouden. Daarnaast is er is groeipotentie voor de Haagse maakindustrie en haar bedrijven, maar partners werken nog weinig samen. De partijen in de maakindustrie hebben de meerwaarde van clustervorming nog niet scherp op het netvlies, evenmin als de richting waarin de samenwerking zich concreet zou moeten ontwikkelen.

In deze kiemfase staan daarom activeren en experimenteren, het opbouwen van eerste samenwerkingsrelaties en het definiëren van kernproblemen centraal. Dit vraagt om een inzet op twee sporen. Enerzijds zetten we op korte termijn projecten op, om concrete resultaten te bereiken. Uitgangspunt hierbij is om waar mogelijk aan te sluiten bij bestaande initiatieven in plaats van nieuwe te starten. Anderzijds bepalen we gezamenlijk met de stad wat wanneer bereikt moet worden om de sector op de lange termijn verder te kunnen ontwikkelen. Sinds medio 2021 is voor de ambachtelijke maaksector een kwartiermaker actief. Zijn opdracht is om meer zicht te krijgen op de maakbedrijven die in de stad zitten en hun behoeften.

12/17

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10228628

Doelen zijn een netwerk opbouwen en bedrijven verbinden aan lokale en regionale kansen. Ook onderwijs- en kennisinstellingen en regionale partijen praten hierover mee. De kwartiermaker moet de bedrijven in de maakindustrie leren kennen, faciliteren en aan elkaar verbinden. Ook vervult hij een makelaarsfunctie bij het vinden van bedrijfsruimte. Samen met deze partijen ontwikkelt de kwartiermaker een agenda voor de lange termijn. Daarnaast stelt de gemeente in 2022 een stimuleringsregeling voor de maakindustrie open, die maakbedrijven en goede initiateven ondersteunt. Ook brengt de gemeente voor ondernemers aanvullende middelen voor de maakindustrie in beeld, zoals subsidies, regionale programma’s en investeringen vanuit bedrijfsleven en onderwijs. Voorbeelden zijn De ActieAgenda Technologische Industrie van Innovation Quarter en de Regiodeal Zuidwest. Door de ontwikkelingen in de Haagse maakindustrie te monitoren, ontstaat een goed inzicht in de sector en misgelopen kansen door bijvoorbeeld ruimtegebrek. Belangrijk om hierbij te meten zijn het aantal aanvragen of geïnteresseerden voor vestiging, hoeveel bedrijven zich nieuw vestigen en vertrekken, en hoe het aantal banen in de sector zich ontwikkelt. Samen met de inzichten van de kwartiermaker kan dit een goed beeld opleveren van de sector, groeipotentie, vestigingscriteria en de meest efficiënte inzet van middelen.

Op dit moment is vanuit het Sociaaleconomisch herstelplan € 500.000,- beschikbaar aan middelen. Na 2022 evalueert de gemeente de acties die zijn uitgevoerd, en wordt de financiële inzet opnieuw bepaald. 6.2 Technology Park Ypenburg Om TPY economisch verder te ontwikkelen, werkt de gemeente samen met stichting TPY, Innovation Quarter en de bedrijven op het terrein. In deze samenwerking worden bedrijven aangetrokken, talent aangetrokken en behouden, kennis gedeeld, de community uitgebreid en bekender gemaakt en financiering binnengehaald. Rotterdam The Hague Innovation Airport werkt aan het innovatieprogramma Duurzame Luchtvaart. Doelstelling hierbij is om in de regio een vliegtuig te ontwikkelen en produceren, dat aangedreven wordt door groene waterstof. Een aanvraag voor het Nationaal Groeifonds is in voorbereiding. Het gebrek aan fysieke ruimte is een knelpunt dat dringend moet worden opgelost. Met de vastgoedeigenaar van bedrijventerrein Ypenburg werken we toe naar afspraken om het terrein te ontwikkelen tot een campus voor de slimme maakindustrie. Uitgangspunt hierbij is om voornamelijk bedrijven uit deze sector op het terrein te huisvesten en het terrein verder te ontwikkelen tot een campusmilieu. Hiernaast wordt een businesscase uitgewerkt om TPY fysiek uit te breiden met een locatie elders.

De (lokale) overheid is in de eerste fase van campusontwikkeling de belangrijkste financier en een langetermijnstrategie is bepalend voor het succes. Dit blijkt uit onderzoek naar succesvolle campusontwikkeling. Na deze fase kan de bijdrage van de (lokale) overheid afnemen, en wordt de industrie minder afhankelijk van die overheid. De strategie van TPY is op dit principe gebaseerd. De ontwikkeling van TPY is in 2020, 2021 en 2022 echter gefinancierd vanuit incidentele middelen. Voor 2023 en verder zijn er nog geen middelen beschikbaar. Dit maakt de ontwikkeling kwetsbaar en maakt het moeilijk om plannen en afspraken te maken voor de lange termijn.

13/17

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10228628

6.3 Ten slotte Den Haag kent al veel mooie maakbedrijven waar de stad trots op kan zijn en er zijn genoeg kansen om dit door te laten groeien. De aanpak van de Haagse maakindustrie zien we als een startpunt voor nauwe samenwerking met de Haagse maaksector, waarbij we willen bouwen aan een brede en veelzijdige Haagse economie, met kansen voor ondernemers en banen op alle opleidingsniveaus. Daarmee wordt invulling gegeven aan een belangrijk nieuw thema uit de Economische visie, waar de hele stad baat bij heeft. Het is aan het nieuwe college om te bepalen of en op welke wijze de volgende stap gezet kan worden. Met vriendelijke groet, Saskia Bruines Wethouder Economie

14/17

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10228628

Bijlage 1: Locaties voor de maaksector in Den Haag

De bedrijventerreinen en andere kansrijke locaties voor de maakindustrie in Den Haag Locatie

Kansen voor de maak

Zuidwest

• • • •

ZKD

Technology Park Ypenburg

• • • • • • • •

•

Bedrijfsverzamelgebouwen ontwikkelen voor de maaksector, o.a. op de Twickelstraat Kleinschalige mengvormen in de wijk opzetten, specifiek op de bedrijvenstrips (transformeren overaanbod commerciële voorzieningen) Sociaal ondernemerschap Profiteren van grootschalige woningbouwverdichting (+10.000 inwoners). Woningbouw combineren met het realiseren van betaalbare bedrijfsruimten, creatieve hotspots, gedeelde voorzieningen Internationale maak; de aanwezigheid benutten van diverse nationaliteiten Verdichten met 40.000 m2 extra bedrijfsruimte (o.b.v. het gebiedspaspoort) Focussen op productie, energietransitie en circulaire economie Experimenteren met afvalscanbedrijven en Upcycle your waste Werken, leren en innoveren met het Techniek Innovatie Huis van het ROC Mondriaan Mbo en praktijk verder aan elkaar koppelen, en daarbij aansluiten op de behoeften van bedrijven De hotspot voor hoogtechnologische maakindustrie in Den Haag Ruimtelijk, programmatisch en organisatorisch inzetten op het bouwen van gemeenschappen: het creëren van ontmoetingsplekken, een human capital agenda, zakelijke ontwikkeling, netwerkvorming en programmering Een gebiedspaspoort en een ontwikkelstrategie opstellen voor TPY, waarmee dit cluster verder kan groeien en alleen bedrijven die passen binnen het profiel, zich hier kunnen vestigen

15/17

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10228628

Binckhorst en Laakhavens

• • • • • • • •

Westvlietweg

• • •

Meer dan 5.000 banen en 80.000 m2 extra bedrijfsruimten realiseren De Titaan, Binckhaven en de begraafplaats- en spoorboogzone ontwikkelen De maakindustrie verder koppelen aan het hbo- en mbo-onderwijs Traditionele maak en de ‘nieuwe’ creatieve industrie combineren (bijvoorbeeld Secrid, de Besturing, Bink36) Plek voor circulaire oplossingen en de magneetfunctie van start-ups Een ontwikkelstrategie, programmering en businesscase opstellen, om bedrijfsruimten te realiseren en huisvesting betaalbaar te houden Woningbouw combineren met het realiseren van betaalbare bedrijfsruimten in de plint. Het verdienvermogen van de woningen hiervoor benutten Binckhorst-Noord en het stationsgebied/Laakhavens aan elkaar koppelen

•

Stadsmotor voor Den Haag en de verzorging van de inwoners Kansen om 50.000 m2 maakindustrie toe te voegen bij uitbreiding van het bedrijventerrein Bestemmingsplan aanpassen en ontwikkelaars betrekken om snel te kunnen acteren bij initiatieven en uitbreidingsvragen Ruimte als dependance van TPY, wanneer bedrijven hier niet (meer) passen

GAVI-kavel

• • •

Kansen om ruimte toe te voegen voor de maakindustrie (eventueel in het hogere segment) Samenhang met ontwikkeling nieuwe tramremise op de GAVI-kavel Ruimte als dependance van TPY, wanneer bedrijven hier niet (meer) passen

De Schilde en Fruitweg

• • •

Bedrijfsverzamelgebouw gericht op duurzaamheid, impact en stadslandbouw Ruimte voor start-ups Verdichten met 10.000 m2 o.b.v. gebiedspaspoort

De Binnenstad

Scheveningen haven

• • • • •

Kansen om winkelleegstand te benutten voor de maakindustrie Maak en detailhandel combiberen, zoals in het Makerskwartier Plekken voor light maak in laagste milieucategorieën en kleinschalig Focus op offshore en windenergie Maakindustrie koppelen aan Campus@sea

Uitenhagestraat

• •

Verdichten met circa 10.000 tot 20.000 m2 o.b.v. gebiedspaspoort Plekken voor light maak in laagste milieucategorieën en kleinschalig

16/17

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/10228628

Bijlage 2: Voorbeelden van maakbedrijven uit Den Haag HTSM Bedrijf Airborne Promolding Hittech Multin Hittech MPP Ampyx Power Exasun KVE Robin Radar GTM Wolk Mainblades

Activiteiten High tech materials High tech materials High tech componenten Fijnmechanische producten Duurzame energievoorziening Zonnepanelen Ontwerp en productie hoogwaardig composiet Radars Componenten voor lucht- en ruimtevaart Heupairbag Drones

Werknemers (inschatting) 250 150 120 50 50 45 35 30 15 11 10

Activiteiten Lift- en roltrapontwikkelaar Medische- en veiligheidstechnologie Vervaardigen portemonnees Verwerking koffie en thee Vervaardigen artikelen van draad, kettingen en veren Vervaardiging verf en vernis Ambachtelijke bierbrouwerij Ambachtelijke bierbrouwerij

Werknemers (inschatting) 750 370

Verwerking koffie en thee Vervaardigen van textiel

4 4

Activiteiten Koude- en warmtetechnologie Textiel en vilt productie Vervaardiging zeepproducten Oesterzwamkweek Water salinatie

Werknemers (inschatting) 200 40 20 11 5

Ambachtelijk Bedrijf Kone Drager Secrid Capriole Blok’s draadvorm De Vos Kompaan De Haagsche Prael Ief & Ido Bemmel Zeefdruk

70 35 20 20 15

Circulair Bedrijf Engie i-did Seepje Haagse zwam Elemental Water Makers

17/17