RIS310948 Bijlage 3 Aanbevelingen voor doorontwikkeling en transformatie

Koninklijk Conservatorium Aanbevelingen voor doorontwikkeling en transformatie 480|2021

Juni 2021



2

Exterieur en interieur van het Koninklijk Conservatorium anno 2021.

Koninklijk Conservatorium

1. Aanbevelingen Ruim 40 jaar na de oplevering van het gebouw aan de Juliana van Stolberglaan, staat het Koninklijk Conservatorium op het punt te verhuizen. De muziekschool laat een bijzonder complex achter, ontworpen door de conservatoriumgeschoolde cellist en architect Leon Waterman (1912-1988). In opdracht van de gemeente Den Haag heeft SteenhuisMeurs een cultuurhistorisch onderzoek en waardestelling opgesteld (juni 2021). Dit is deel 2 van het onderzoek. In het eerste deel zijn de ruimtelijke en architectonische essenties en de cultuurhistorische waarden van het Koninklijk Conservatorium uiteen gezet. Het tweede deel bouwt voort op deze essenties en waarden. De twee delen van dit onderzoek kunnen dan ook niet los van elkaar worden gezien. In dit addendum geven we een aantal aanbevelingen voor de toekomst vanuit cultuurhistorisch perspectief. Doel van dit deel is om de mogelijkheden in beeld te brengen en te inspireren, maar ook om de urgentie van de opgave en het belang van dit gebouw op cultuurhistorisch, maar ook stedenbouwkundig, sociaalcultureel en economisch gebied te onderstrepen.

De volgende aanbevelingen worden besproken: 1. Zet het Koninklijk Conservatorium in als identiteitsdrager in een schrale omgeving; 2. Versterk het community-karakter; 3. Bouw voort op het bestaande; 4. Koester de rust en weelde van de binnenhoven en open ruimte; 5. Activeer de plint en versterk de relatie tussen binnen en buiten; 6. Bouw voort op het labyrintische en veelzijdige interieur. De aanbevelingen worden geïllustreerd met referenties. Aan het eind van dit rapport zijn de aanbevelingen gebundeld in een aantal mogelijke benaderingen voor transformatie en herbestemming, vanuit cultuurhistorisch perspectief. Dit is niet bedoeld als een ontwerpvoorstel, maar als illustratie van de vele mogelijkheden en het grote laadvermogen van het gebouw. SteenhuisMeurs, 2 juni 2021 Marinke Steenhuis en Vita Teunissen

SteenhuisMeurs BV

3

1. Zet het Koninklijk Conservatorium in als identiteitsdrager in het historisch gelaagde Bezuidenhout

  

[schieblock.com] [nieuws.top010.nl] [fundainbusiness.nl]

Referentie 1: Schieblock, Rotterdam

Referentie 2: Kop van Zuid, Rotterdam

Het Schieblock is een verzamelgebouw met kantoorstudio's en semipublieke werkruimtes. In de plint zijn kantoren en commerciële ruimtes ondergebracht. Op het dak bevindt zich een moestuin - DakAkker - met een eigen café en achter het gebouw, bereikbaar via een luchtbrug, ligt de Biergarten.

De pakhuizen en cruise terminal op de Kop van Zuid herinneren aan de bedrijvigheid en dynamiek van de vroegere havens. Pakhuismeesteren (boven), gebouwd in 1937, is verbouwd en uitgebreid met twee nieuwe verdiepingen tot hotel- en appartementencomplex, met een foodcourt en vergaderruimtes. Las Palmas is ontworpen door Van den Broek en Bakema in 1953. Nu zijn er kantoren in onder gebracht, met een opvallend paviljoen op het dak.

Het Koninklijk Conservatorium is een uniek gebouw en geeft identiteit aan een hoogstedelijk gebied dat voortdurend in beweging is. De westflank van het Bezuidenhout heeft na alle snelle veranderingen in de afgelopen decennia een zekere mate van rust en herkenbaarheid nodig. De snelheid van ontwikkeling en vernieuwing maakt dat het lastig wordt in dit stuk stad te geloven. Zoek naar manieren om oud en nieuw te verbinden. De karakteristieke architectuur van het Koninklijk Conservatorium, kenmerkend voor de Post 65-periode, en de ruimtelijke opzet van het gebouw bieden hierin kansen. Gebruik (delen van) het Koninklijk Conservatorium als smaakmaker en ontmoetingsplek, door de plinten open te stellen, de doorwaadbaarheid van het gebouw te versterken en publieke en culturele functies hier te clusteren. De contrastrijke, brutalistische architectuur in combinatie met de binnenhoven lenen zich hier goed voor. Een interessante referentie is het Schieblock in Rotterdam, een kantoorgebouw uit de jaren 60 op de kop van de hoogbouwcluster aan het Weena. Op de Kop van Zuid geven de pakhuizen, zoals Pakhuismeesteren en Las Palmas, cachet aan de verdichtende hoogbouwwijk

4

Koninklijk Conservatorium

 

[parool.nl] [boelensdegruyter.nl]

Referentie 3: Trouwgebouw en Parooltoren, Amsterdam

 

[cabfab.nl] [dnls.nl]



[dekennisloods.nl]

Referentie 4: Binckhorstterein Den Haag

Referentie 5: De Loods, Plaspoelpolder, Rijswijk

Het voormalige industrie- en bedrijventerrein wordt getransformeerd tot gemengd woon- en werkgebied. Veel panden zijn gesloopt, maar er zijn ook karakteristieke gebouwen herbestemd. Zo is de sigarettenfabriek van Caballero nu een bedrijfsverzamelgebouw voor creatieve en innovatieve bedrijven en is de Fokker Terminal in de voormalige Luchtvaart Nijverheidsschool getransformeerd tot evenementenlocatie voor bijeenkomsten, feesten en congressen. Samen houden deze herbestemde complexen het industriële karakter van de Binckhorst beleefbaar.

Het bedrijventerrein wordt gedeeltelijk getransformeerd. De bedrijfsfunctie blijft, maar er komen ook woningen, meer groen, horeca, kleinschaligere bedrijfsruimte en andere voorzieningen. Bestaande panden krijgen een nieuwe functie, zoals De Loods, een voormalige transmissiefabriek die wordt herbestemd tot ICT-campus.

(1988)

Na tijdelijk dienst te hebben gedaan als nachtclub, kunstruimte en restaurant zijn de voormalige krantenredacties aan de Wibautstraat, beide ontworpen door Van den Broek en Bakema, herbestemd tot studentenhuisvestingscomplex, met commerciële ruimte en horeca.

SteenhuisMeurs BV

5

2. Versterk het community-karakter



[vechtclub.nl]

Referentie 6: Voormalig OPG-terrein/Vechtclub, Utrecht Het Koninklijk Conservatorium biedt een bijzondere publieke community-plek in dit sterk verdichtende deel van de stad. Het gebouw ligt op een schakelpunt in het Bezuidenhout, tussen woonbuurten, publieke functies, kantoren en verkeersknooppunten. Het Prinses Beatrixkwartier is goed ontsloten, maar bruist (nog) niet. Het Koninklijk Conservatorium, met de luwe, groene binnentuinen, bonkige architectuur en grote zalen, kan de placemaking hier faciliteren, het gebied verlevendigen (ook 's avonds) en het vestigingsklimaat aantrekkelijker maken. Voor ontspanning en cultuur trekken stedelingen en bewoners nu naar het Haagse Bos of de binnenstad. In de concert- of toneelzaal kunnen lunchconcerten worden gehouden voor kantoorpersoneel uit de omgeving, in het grote binnenhof kan men even aan de reuring en haast ontsnappen en de diversiteit van de ruimtes binnen leent zich voor creatieve ondernemers, vergaderingen en grotere bijeenkomsten en congressen. Het voormalig conservatorium kan het nieuwe ontmoetingscentrum worden voor de omwonenden en de duizenden mensen die zich iedere dag tussen het treinstation en hun

6

Koninklijk Conservatorium

kantoor bewegen. ‘Nieuwe economie wil oude gebouwen, oude economie wil nieuwe gebouwen’ – het patina en de uitzonderlijke opzet die klaarligt voor meervoudig gebruik en uitbreiding/vanuit gedeeltelijke sloop vormt de aantrekkingskracht van dit buitengewone gebouw. Een interessant voorbeeld is het voormalig OPG-terrein in Utrecht, waar onder andere creatieve broedplaats De Vechtclub en restaurant De Klub zijn gevestigd. De Vechtcub is een verzamelgebouw voor allerlei kleine bedrijven, biedt (tijdelijke) werk- en vergaderruimtes aan onder de gewelven en heeft een Vershal met verschillende ondernemers, een bioscoop en werkplaatsen. In de omgeving van het voormalig OPG-terrein zal de komende jaren een grootschalige gebiedsontwikkeling plaatsvinden. Er verrijst een nieuwe stadswijk, Merwede, tussen Park Transwijk en het Merwedekanaal. Vechtclub vestigde zich in 2012 als echte pionier in het gebied en de creatieve hub wil blijven, als betekenisgevende en identiteitsbepalende ontmoetingsplek in een snel veranderend gebied.



[tolhuistuin.nl]



[parool.nl]

Referentie 7: Tolhuistuin Amsterdam Ook interessant is de Tolhuistuin in Amsterdam, het voormalige bedrijfsrestaurant van het Shell Laboratorium. Sinds een jaar of tien een cultureel centrum met poppodium, muziek- en dansstudio's, restaurants, creatieve ondernemers en vergaderruimtes. Achter het complex ligt een grote, weelderige tuin waar concerten en bijeenkomsten worden gehouden. Nog voordat de noordzuid lijn klaar was, was de Tolhuistuin een culturele hub en placemaker voor de noordoever.

SteenhuisMeurs BV

7

3. Bouw voort op het bestaande



[mei-arch.eu]

Referentie 8: Fenix 1, Rotterdam Vanwege de heldere opzet en de eenheid in vormgeving is het laadvermogen van het Koninklijk Conservatorium groot. Onderzoek bij transformatie en uitbreiding hoe het karakter en het herkenbare gezicht van het gebouw behouden kunnen blijven. De voorzijde (het lesgebouw met 'notenbalkgevel', de concertzaal en de lagere schoolvleugel) is het meest kenmerkend. De achterzijde heeft een sterk logistiek karakter en door een aantal ontwerpcompromissen zit het complex hier vrij strak in zijn jas. De architectuurbenadering van Waterman biedt volop inspiratie. Het is een architectuur van contrasten, waarin geslotenheid en transparantie, massiviteit en lichtheid elkaar afwisselen. Van belang is een zorgvuldige inpassing in de compositie van volumes, met grote hoogteen maatverschillen. Bij herontwikkeling zijn verschillende denkrichtingen mogelijk: een aantal insnedes, zoals bij Deltawerk // in het Waterloopbos van RAAAF, of contrasterende optoppingen met het conservatorium als voetstuk, zoals bij de Elbphilharmonie in Hamburg of de muziekschool van Louviers van Opus 5 Architectes.

Koninklijk Conservatorium

[wikipedia.nl] [eigen collectie]

Referentie 9: Elbphilharmonie, Hamburg

Referentie 10: Deltawerk // in Waterloopbos, Marknesse

Op loods Fenix I in het Rotterdamse Katendrecht is een groot woongebouw geplaatst. Uitgangspunt was het bestaande havengebouw te behouden. In de loodsen is een mixed-use programma ondergebracht, met kadewoningen, kantoorruimten, horeca en een cultuurcluster.

8

 

Boven: op een voormalige opslagplaats van cacao, thee en tabak is een in glas afgewerkte bovenbouw als een gigantisch kristal geplaatst, met dezelfde omtrek als de onderliggende loods en met een markante dakvorm. Hierin bevinden zich onder andere drie concertzalen, appartementen en een hotel. Op het dak van de voormalige loods ligt een publiektoegankelijk plein. Onder: het reusachtige golfbassin in het Waterloopbos diende voorheen als testlocatie van de Deltawerken. Ontwerpbureau RAAAF zaagde de massieve wanden door, waarmee de zwaarte van het werk zichtbaar is gemaakt.



[archdaily.com]

Referentie 11: Muziekschool, Louviers



[archdaily.com]

Referentie 12: Zeitz MOCAA, Kaapstad

   

[architectuur.nl] [dezeen.com] [medium.com] [hearst.com]

Referentie 13: POST, Rotterdam

Referentie 14: Hearst Tower, New York

Het zeventiende-eeuwse klooster in Louviers, Normandië, is herbestemd tot muziekschool. Doel was om de archeologische en architectuurhistorische waarden centraal te stellen. Met verschillende uitbreidingen, in afwerking sterk contrasterend met het klooster, is ruimte geschept voor het grote programma.

Een oude graansilo in Kaapstad is getransformeerd tot 'Museum of Contemporary African Art' (MOCAA), ooit het hoogste gebouw van ZuidAfrika. Het atrium is uitgehouwen uit de vroegere silo's. In het gebouw is ook een hotel gevestigd.

Op het Hearst Magazine Building is een - vanaf de oorspronkelijke bouw beoogde, maar steeds vooruitgeschoven - toren gerealiseerd. Vergelijkbare plannen zijn in de maak voor het voormalige postkantoor van Rotterdam. Op de begane grond is de onderbouw onderdeel van de historisch gelaagde plint, in de bovenwereld krijgt het plot nieuwe betekenis.

SteenhuisMeurs BV

9

4. Koester de rust en weelde van de binnenhoven en open ruimte

  

[buitenplaatsdoornburgh.nl] [cktravels.com] [maps.google.nl]

Referentie 15: Buitenplaats Doornbrugh, Maarssen

Referentie 16: St. Dunstan in the East

De priorij en buitenplaats in Maarssen zijn getranfsormeerd tot een veelzijdige locatie, waar tentoonstellingen, lezingen, concerten, vergaderingen, heidagen en andere bijeenkomsten georganiseerd kunnen worden, omgeven door het groen van de prachtige, weelderige binnentuin en het parkbos.

Dat er in business districten behoefte is aan groen, lucht en rust bewijst de fenomenale ruïne van St. Dunstan-in-the-East. Deze sprookjesachtige tuin ligt midden in de Londense kantorenwijk The City en is vrij toegankelijk.

Ondanks het grote programma ligt er in en om het Koninklijk Conservatorium veel open ruimte. Deze wordt nu nog ingenomen door geparkeerde auto's en een noodgebouw, maar kan in de toekomst van grote waarde zijn als groene oase in het dichtbebouwde en verharde kantorendistrict. Een vergroende voorruimte aan de Juliana van Stolberglaan, met weelderige pocket parks, kan als voorbode fungeren voor de stillere binnentuinen in het hart van het gebouw. Dit vereist samenwerking en visievorming met de afdeling openbare ruimte van de gemeente Den Haag. Hoe kan een netwerk van groene ruimtes ontstaan dat dit heftige stadsgebied dooradert en de voetganger en fietser een eigen plek geeft? En hoe kan de plot en de logica van het conservatoriumgebouw hieraan bijdragen? Door de plinten te activeren en meerdere entrees toe te voegen kunnen de hoven makkelijk en vrijblijvend toegankelijk worden gemaakt.

10

Koninklijk Conservatorium

5. Activeer de plint en versterk de relatie tussen binnen en buiten

 

[Stadsarchief Rotterdam] [indebuurt.nl]

Referentie 18: Strijp S, Eindhoven

Referentie 19: Shelltoren, Rotterdam

Op het voormalige fabrieks- en bedrijventerrein van Philips, Strijp S, zijn verschillende commerciële en horecafuncties ondergebracht. De plint van de fabrieksgebouwen is hiervoor opengewerkt.

Bij de renovatie van de voormalige kantoortoren aan het Hofplein in Rotterdam is de begane grond voorzien van een hoge, transparante gevel die zicht biedt op een bar, de centrale ontvangstruimte en werkplekken op de begane grond.

Omdat het parkeren op het kavel opgelost moest worden ging de plint van het Koninklijk Conservatorium vanaf oplevering verscholen achter geparkeerde auto's. Door parkeren elders (op de kavel) op te lossen, kan de voetgangerszone langs de Prinses Beatrixlaan en de Juliana van Stolberglaan worden veraangenaamd en de relatie tussen binnen en buiten worden versterkt. Voortkomend uit het community-karakter kunnen hier een café, koffiezaakje of andere commerciële ruimte worden ondergebracht. Bij de ruimtelijke essenties en vorige aanbevelingen zijn al een aantal interessante referenties voorbijgekomen, zoals het Trouwgebouw in Amsterdam en Fenix I en het Schieblock in Rotterdam. Referentie 17: Hofbogen, Rotterdam

Onder het vroegere spoorwegviaduct van de Hofpleinlijn zijn tegenwoordig commerciële ruimtes ondergebracht, om het gebied een nieuwe impuls te geven.

SteenhuisMeurs BV

11

6. Bouw voort op het labyrintische en veelzijdige interieur

Referentie 20: Burgerweeshuis, Rotterdam Het complex maakt verschillende vormen van gebruik mogelijk en biedt een rijke binnenwereld met ruimtes van sterk gevarieerde afmetingen. Zowel privacy als ontmoeting zijn hier mogelijk. Dit maakt dat het van buiten rechtlijnigogende gebouw van binnen juist verrassing en variatie brengt. Nauwe gangen worden afgewisseld met ruime hallen en verre zichtlijnen, er zijn intieme erkers en grote uitvoeringszalen. Die diversiteit van ruimtes biedt kansen. In de faculteit Bouwkunde in Delft, de LocHal in Tilburg en Gare Maritime in Brussel is voortgebouwd op de grootsheid van het interieur door hier nieuwe volumes met kleinere ruimtes in te plaatsen. In het Burgerweeshuis van Aldo van Eyck, nu het kantoor van gebiedsontwikkelaar BPD, vloeien de ruimtes naadloos in elkaar over. Soms is er overzicht, soms intimiteit. De binnenhoven brengen lucht en ruimte in het complex.

12

Koninklijk Conservatorium



[Stadsarchief Amsterdam



[dearchitect.nl]

Referentie 21: Gare Maritime, Brussel

 

[archdaily.com] [thewhyfactory.com]

Referentie 22: Oostserre, Faculteit Bouwkunde, Delft

SteenhuisMeurs BV

13

2. Mogelijke benaderingen vanuit cultuurhistorisch perspectief Tenslotte zijn we door onze opdrachtgever gevraagd een uitspraak te doen over de transformatie- en herbestemmingsmogelijkheden. Hoe kan het conservatorium nieuwe betekenis krijgen, zonder de unieke eigenschappen van het gebouw te verliezen? Zijn er optoppings- of uitbreidingsmogelijkheden, of is er een 'menukaart' van fragmenten die hergebruikt kunnen worden? Dit hoofdstuk is niet bedoeld om ontwerpoplossingen voor te schrijven, maar om de mogelijkheden in beeld te brengen en inspiratie te bieden vanuit cultuurhistorisch perspectief. De architectuurtaal van Waterman biedt volop inspiratie om uit te putten. Een passende herbestemming bouwt bovenal voort op de ruimtelijke en architectonische essenties (deel 1 van dit onderzoek) en vertrekt vanuit de cultuurhistorische aanbevelingen (deel 2). Het is goed denkbaar dat karakteristieke elementen en bouwdelen van het conservatorium onderdeel worden van een (gedeeltelijke) herontwikkeling. Op de tekening hiernaast zijn de elementen en bouwdelen aangegeven die in grote mate bijdragen aan de architectonische eigenheid van het conservatorium. Deze elementen staan niet op zichzelf. Ze zijn van betekenis in samenhang met de ruimtelijke opzet, de volumecompositie en hoogteverspringingen, de labyrintische indeling van het interieur en het contrast tussen open en gesloten gevels.

De waarde van het conservatorium gaat door de schalen heen; het is de samenhang tussen de ruimtelijke opzet in het groot en de kleinste elementen die het gebouw zo bijzonder maakt. Een betekenisvolle herontwikkeling, waarbij elementen van het conservatorium worden hergebruikt, bouwt voort op en herinterpreteert deze samenhang.

14

Koninklijk Conservatorium

Een andere mogelijkheid is om het bestaande complex als vertrekpunt te nemen en te transformeren. Op deze pagina zijn drie studies weergegeven. De ruimtelijke opzet rond twee binnenhoven, met een centrale ontmoetingsruimte, de volumecompositie met veel hoogteverschillen en het karakteristieke gezicht van het conservatorium aan de Juliana van Stolberglaan blijven behouden. Aan de achterzijde en óp de bestaande bouwdelen is

ruimte voor verdichting en vernieuwing. De (beoogde) doorwaadbaarheid en publieke functie van het gebouw kan worden versterkt door het openen en activeren van de plinten en het toevoegen van nieuwe entrees. De transparante gevels aan de binnentuinen en op de begane grond en de grootse gebaren van de nieuwe volumes bouwen voort op de karakteristieken van het ontwerp van Waterman.

De studies hieronder illustreren de mogelijkheden van deze behoud/nieuwbouw benadering, met cultuurhistorie als vertrekpunt. De technische haalbaarheid van de optoppingen en doorsnijdingen vraagt om nader onderzoek. Op de volgende pagina's is een van deze studies gekoppeld aan de referenties en aanbevelingen die eerder in dit rapport aan bod kwamen.

SteenhuisMeurs BV

15

16

Koninklijk Conservatorium

Colofon

office Ruimte voor nieuwe functies (wonen of werken)

Dit onderzoek werd uitgevoerd door SteenhuisMeurs in opdracht van Gemeente Den Haag. Projectteam SteenhuisMeurs: Dr. Marinke Steenhuis en Vita Teunissen MSc MA

Bestaande ‘notenbalkgevel’ en lifttoren

Toegankelijke daken

shop

shop

shop

coffee

SteenhuisMeurs BV, Paterswolde Hoofdweg 255 9765 CH Paterswolde 050 3080100 www.steenhuismeurs.nl Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van SteenhuisMeurs. Let op: Op de afbeeldingen in deze rapportage kunnen auteursrechten van toepassing zijn. Wij zijn niet aansprakelijk voor schade die voortkomt uit het ongeoorloofd gebruik van het beeldmateriaal in deze uitgave. Wij hebben ons best gedaan om alle rechthebbenden met betrekking tot het beeldmateriaal in dit rapport te achterhalen. Als u denkt dat uw materiaal zonder voorafgaande toestemming is gebruikt, neem dan contact met ons op.

coffee

© SteenhuisMeurs BV, Paterswolde

Nieuwe plint op de plek van voormalige parkeerplaatsen, toegankelijke functies, doorgang naar binnentuin

Nieuw (commercieel) programma in de plint

Weelde in de stad

SteenhuisMeurs BV

17

© SteenhuisMeurs, juni 2021