RIS310286 Bijlage 4
Tekst van het document
Dreven Verdichten en vernieuwen in het Gemeentelijk Beschermd Stadsgezicht
2
Dreven is een van de fraaier vormgegeven buurten in Bouwlust-Berestein en nog grotendeels in oorspronkelijke staat aanwezig. De buurt is samen met de SportlaanSegbroeklaan het enige stedenbouwkundig ensemble uit de periode 1945-1970 die het predicaat Gemeentelijk Beschermd Stadsgezicht heeft gekregen. Met Dreven gaat het -zoals met meerdere delen van Zuidwest- niet goed. De problemen zijn zowel sociaal als bouwkundig van aard. De woningen zijn gehorig, vochtig en verre van duurzaam. Daarnaast is de woningvoorraad zeer eenzijdig en in hoofdzaak bewoond door mensen in een zwakke economische positie. Om het tij te keren in Zuidwest wordt ingezet op het sterk verdichten van het stadsdeel. Dat moet lucht geven aan het woningtekort in de stad, de maar ook zorgen voor economisch draagvlak onder voorzieningen en bijdragen aan een grotere diversiteit aan woningcategorieën en bevolkingsgroepen in het stadsdeel. Daarbij moet ook gewerkt worden aan het verbeteren van de bereikbaarheid, het aantrekkelijker en klimaatbestendig maken van het groen en de versnelling van de energietransitie. Binnen deze grotere opgave wordt ook naar Dreven gekeken. De urgentie om in te grijpen is hoog. Gebouwen en infrastructuur zijn technisch aan het einde van hun levensduur en grote investeringen zijn onvermijdelijk.
Er zal dus op een of andere wijze moeten worden ingegrepen in deze buurt om de bewoonbaarheid te garanderen in de toekomst. Daarbij kan Dreven gezien zijn omvang ook een substantiële bijdrage leveren aan de beoogde vernieuwing en de gewenste imagoshift van Zuidwest.
waarden wél zijn te verantwoorden dan kunnen we nauwelijks ruimte bieden aan substantieel extra woningen en het verbeteren van de groenstructuren. Daarbij lopen we aan tegen zeer hoge investeringen om de bestaande woningvoorraad te verduurzamen terwijl er geen oplossing wordt geboden voor het oplossen van de eenzijdigheid van de woningvoorraad en de beperkte toegankelijkheid van de portiekwoningen. De vraag ligt daarmee voor of de status van Gemeentelijk Bescherm Stadsgezicht kan worden ingetrokken om de noodzakelijke vernieuwing mogelijk te maken. Bijkomend vraagstuk is hoe we bij een eventueel schrappen van de beschermde status voorkomen dat dit een precedentswaarde heeft. In deze nota doen we verslag van de onderzoeken die zijn verricht op basis waarvan we deze vraag voorleggen. We hopen hiermee het benodigde inzicht te geven teneinde weloverwogen een besluit te kunnen nemen over het al dan niet schrappen van de beschermde status.
In de zoektocht naar de meest effectieve aanpak voor Dreven stuiten we echter op de ruimtelijke en programmatische limieten die de status van Gemeentelijk Beschermd Stadsgezicht met zich meebrengt. Verdichten van De Dreven gaat immers niet zonder het beeld van de buurt te veranderen. Maar als we ons beperken tot aanpassingen die binnen de beschermde
3
1. Beschermde waarden
De beschermde status heeft betrekking op de op het kaartje aangeduide zone. In de omschrijving van de waarden wordt het volgende gemeld:
Waardering: De aanleg van Vrederust-West betekende de voltooiing van de stadsuitbreidingen in Den Haag-Zuidwest en vormde tevens één van de architectonische- en stedenbouwkundig hoogtepunten ervan. Dit mede dankzij het contract met de NV Gembouw, licentiehouder van het systeem Rottinghuis. De open verkaveling en de hoge kwaliteit van de bebouwing van een groot deel van de Drevenbuurt wordt bepaald door de bouwtechnische eisen van het bouwsysteem én door architect Frans Klein, die het ontwerp van de woningen voor zijn rekening nam. Met de bouw van Vrederust-West werden de stadsuitbreidingen van Den Haag-Zuidwest op succesvolle wijze voltooid.
4
Typering: - waardevol als eerste woonbuurt in Den Haag dat in zijn geheel in systeembouw werd uitgevoerd en typerend voor de innovaties in de volkshuisvesting van de na-oorlogse wederopbouw - de samenhang tussen verkaveling, bebouwing en openbaar groen - de bijzondere beëindiging van de stadsrand bepaald door de waterpartijen en randbebouwing langs de Lozerlaan - de ook in detail nog goed bewaard gebleven oorspronkelijke architectuur
5
2. Bestaande situatie
De portiekflats in Dreven zijn in de jaren zestig gebouwd op basis van het zogenaamde Rottinghuis 1.0 systeem. Dit systeem had als voordeel dat er snel en met ongeschoolde krachten gebouwd kon worden, maar kenmerkt zich in basis ook door een aantal chronische bouwfysische problemen. Door beperkte ventilatiemogelijkheden, schimmel, koudeval en geluidsoverlast ervaren de bewoners problemen qua gezondheid en comfort. De portiekflats voldoen bovendien niet meer aan de wensen en eisen van deze tijd: ze zijn niet per lift toegankelijk, zijn niet energiezuinig, keuken en badkamer zijn te klein. De variatie in woningplattegronden is beperkt tot drie woningtypes: een tweekamer, een driekamer en een vierkamer woning.
Programma In Dreven zijn 1188 woningen gebouwd. Het merendeel van de woningen is van het type portieketage-flat, de overige woningen zijn torenappartementen of rijwoningen. Op bijgaand kaartjes zijn de aanwezige typologieën en woninggroottes aangeduid. Daarnaast waren er van oorsprong winkels aanwezig langs De Dreef. Deze zijn deels veranderd in woningen, deels in bedrijfsruimtes. Het onderzoeksgebied is iets kleiner dan de gehele buurt. Alleen de complexen in bezit van Staedion maken deel uit van deze toekomstverkenning, al wordt er natuurlijk zorg voor gedragen dat de alle onderdelen van Dreven ruimtelijk een coherent geheel blijven vormen. Het Staedion-bezit bestaat uit 844 woningen in vierlaagse portiekflats, 110 woningen in twee appartementstorens en 86 tweelaagse eengezinswoningen.
6
7
Ruimtelijk De schets toont in vogelvlucht de stedenbouwkundige compositie van Dreven. De bijzondere rand langs de Lozerlaan, de drie torens die de hoeken van de buurt markeren en de open verkavelingsopzet vormen een krachtig geheel. De stedenbouwkundige opzet kent een paar sterke goed geconserveerde karakteristieken: •
8
De rand langs de Lozerlaan heeft parkachtige allure door de royale water en groenpartijen die in samenhang met de bebouwing zijn ontworpen. Deze rand vormt een onderdeel van de stadsrandcompositie tussen Erasmusweg en Meppelweg.
•
Een interne singelstructuur biedt een fraaie ruimte en verbindt De Dreven met de andere buurten tussen Erasmusweg en Melis Stokelaan en de sportveldenzone ter hoogte van de Vrederustlaan.
•
De kop van de singel valt samen met een pleinruimte die de kop vormt van de voormalige winkelstrip. Hier grijpen openbare ruimte en voorzieningen subtiel in elkaar.
9
•
De open verkavelingen hebben een zeer ruimtelijke opzet door de veelvuldig aanwezige diagonale doorzichten.
•
Het bouwsysteem van de portiekflats heeft middels een ‘wisselbeuk’ de flexibiliteit in zich om steevast de keuken aan de koele noord of oostzijde te oriënteren en het trappenhuis aan de straatzijde te leggen.
•
De architectuur is verzorgd en nog in authentieke staat. Alleen zijn er in de loop der tijd wat ongelukkige veranderingen in de kleurstelling van kozijnen, hekwerken en enkele muurvlakken uitgevoerd.
4
4
balkon 1
balkon
6
5
5
balkon
5
1
6
1
6
5
sl2 k
k
mk
sl1
1
10
k
mk
sl3
mk
sl1
wk
3
3 loggia
ek
wk
sl1
2
2
wk
ek
2
ek
loggia
sl2
3 loggia
1
1
4
De opzet kent echter ook zwakke plekken: •
De ruimte tussen de Schoutendreef en de Erasmusweg was te beperkt om een alzijdige ruimtevormende verkaveling in te ontwikkelen met het toegepaste bouwsysteem. Gevolg is dat de groene ruimtes rond de bebouwing anoniem zijn en De Dreven met de achterkant naar de Erasmusweg gekeerd staat. De garageboxen langs de Schoutendreef vormen daarbij anonieme begrenzingen van zowel de straat als de groene ruimte.
11
•
•
•
12
De laagbouwdelen zijn opgezet als strokenverkaveling. De tuinen zijn om privacy-redenen inmiddels allemaal omheind met schuttingen. Het oorspronkelijke vriendelijke groene straatbeeld is daarmee sterk verschraald. De kwaliteit van de open ruimte staat onder druk door de toegenomen parkeerdruk. De winkelruimtes zijn rond het pleintje aan de kop van de singel omgevormd naar woningen. Hierdoor sluit de opzet van de openbare ruimte en architectuur niet goed meer aan op het gebruik.
3. Verkenning bandbreedte oplossingen
Er zijn vele varianten voor de vernieuwing van Dreven onderzocht. Dit ontwerpend onderzoek heeft de grenzen inzichtelijk gemaakt waarbinnen er aanpassingen voorstelbaar zijn aan de buurt zonder de beschermde waarden aan te tasten. Dit inzicht is verbeeld in een stedenbouwkundige opzet waarin met name is ingegrepen in de stedenbouwkundig zwakkere delen van de buurt en van de bestaande bebouwing zoveel als mogelijk wordt gerenoveerd.
Geluidsoverlast wordt nu als een van de grootste problemen gezien. Buren kunnen elkaar letterlijk verstaan, wat grote invloed heeft op het gevoel van privacy en in zeer negatieve zin bijdraagt aan het woongenot. Door constructieve beperkingen (waardoor er geen passende luchtgeluidsisolerende aanpassingen aan de vloeren kunnen worden gedaan) is dit probleem technisch gezien maar in zeer beperkte mate te verbeteren voor boven elkaar gelegen woningen.
Deze planvariant is een volwaardig stedenbouwkundig concept. Het voldoet echter niet aan de beoogde toename van het aantal woningen en het vergroten van de diversiteit aan woningtypes.
Om die reden is er ook een veel radicalere variant verkend waarin de kernkwaliteiten zoals de singel, de parkrand langs de Lozerlaan en de meest beeldbepalende bebouwing langs De Dreef worden behouden, maar de buurt tegelijkertijd veel dichter wordt bebouwd en een geheel ander aanzien krijgt. De dichtheid in dit model biedt mogelijkheden tot een grote diversiteit aan woningtypes en levert ook een financieel fundament onder de vernieuwingsoperatie.
Daarnaast is onderzocht in welke mate de bestaande bebouwing toekomstvast is te maken bij renovatie. Hierbij is onderzoek gedaan naar de aanpasbaarheid en financiële haalbaarheid van de volgende onderdelen: • Het aanpassen van de woningplattegronden (bruikbaarheid keuken en badkamer) • Het gasloos en energiezuiniger maken van de woning • Het verbeteren van gezondheid en comfort (geluidsisolatie, ventilatie, aanpak koudeval en koudebruggen) Uit dit renovatieonderzoek is te concluderen dat verregaande en dure technische maatregelen nodig zijn om tot een verbetering van deze onderdelen te komen. Door constructieve beperkingen kan het geluidsprobleem echter maar beperkt worden opgelost. De overige problemen worden aanzienlijk verbetert, maar behalen niet de energieprestaties en de kwaliteit en het comfort van nieuwbouw.
Beide varianten zijn ruimtelijk volwaardige stedenbouwkundige concepten. Ze worden beide in dit hoofdstuk toegelicht. Ze vormen twee uitersten in de bandbreedte tussen behoedzaam en radicaal vernieuwen. Tussenvormen voeren we hier niet op omdat die én niet passen binnen de begrenzingen van het Gemeentelijk Bescherm Stadsgezicht én niet voldoen aan programmatische uitgangspunten.
13
3.1 Model renoveren en herwaarderen Ruimtelijk In dit model koesteren we de kwaliteiten van het bestaande en veranderen we de zwakke delen. Concreet stellen we voor de laagbouwwoningen te vervangen door een alternatieve laagbouwverkaveling teneinde de confrontatie tuinzijde-straat weg te werken. Hiermee lossen we de problematiek van kwetsbare strokenverkaveling met de detonerende schuttingen langs de openbare weg op. Daarbij zijn de laagbouwwoningen ook van beperkte architectonische waarde.
14
g
we
us
sm
a Er
Een andere aanpassing betreft de zone tussen de Schoutendreef en de Erasmusweg. Hier stellen we een nieuwe verkavelingsopzet voor die aan beide straten adressen heeft. De achterkant langs de Erasmusweg wordt daarmee een volwaardige voorzijde. In de nieuwe bebouwingsopzet integreren we bestaande en nieuwe bebouwing rond vormen van private en collectieve ruimtes. In de ruimtelijke opzet wordt opnieuw vormgegeven aan diagonale doorzichten in een open verkavelingsopzet.
15
Wijk
Prive
Buurt
De stempelverkavelingen blijven behouden en wordt verduurzaamd. Op enkele plekken passen we de positie van de entree’s aan om ze beter aan te laten sluiten op de groenstructuur. Dat is een aanpassing die in de wisselbeuk van de portiekflats is te realiseren. In de binnenterreinen worden op enkele plaatsen half verdiepte parkeervoorzieningen geïntegreerd.
16
Collectief
adressen in de Dreven. Het is mogelijk om, ten koste van de slaapkamer in de wisselbeuk, de entree te verplaatsen naar de andere zijde, dan wel een directe relatie met de hof te bewerkstelligen. Gevolg is wel dat de entree zich niet toont als de overige entrees, met een trappenhuis achter een glazen pui in het zicht. Het is een zichtbare ingreep, met stedenbouwkundige gevolgen.
hal
slaapkamer
hal
slaapkamer
hal
slaapkamer
hal
slaapkamer
hal
slaapkamer
hal
slaapkamer
hal
slaapkamer
hal
entree straatzijde
entree straatzijde
nieuwe entree hofzijde
berging / algemeen
berging / algemeen
ontsluiting [bestaand]
ontsluiting [nieuw, ook nar hof]
59
28-02-2020
Programma Ruim de helft van het programma bestaat uit gerenoveerde en verduurzaamde portiekflats. Deze hebben een gebruiksvloeroppervlakte variërend van 65 tot 90 m2. De verduurzaming kan plaatsvinden met behoud van de bestaande architectonische expressie. Daarnaast ligt er de opgave een voldoende grote keuken en badkamer te voorzien die aan hedendaagse minimummaten voldoet. Dit is alleen mogelijk als er een nieuwe plattegrondindeling wordt voorzien. De mogelijkheden hiertoe zijn door de vele dragende muren in het bouwsysteem beperkt. In de studie van KBNG wordt dit uitgebreid toegelicht. Hier volstaan we met het afbeelden van de mogelijke nieuwe plattegronden uit die studie.
wk
mk mk
3
3
1
6 28-02-2020
5
sl1
wm wm sl1 wk
1
wm
De voormalige winkelruimtes bieden ruimte aan werkruimtes. Ook kan een deel van de begane grond langs de Erasmusweg worden ontwikkeld als bedrijfsruimte. In totaal voorzien we ongeveer 2900 m2 sl1
slaapkamer 2
-
11,6
10,3
slaapkamer 3
-
-
11,6
51
6
5
5
sl2
ekk
wk
sl1
wk sl1
sl1
2
loggia
31,2
31,2
8,5
8,5
8,5
3,6 4
3,6
1,1
1,1
1,1
10,7
10,7
10,7
slaapkamer 2
-
11,6
10,3
slaapkamer 3
-
-
11,6
4
28-02-2020
1
6
5
1
we schacht
variant 5
afvoerleidin
- Nieuwe schachteneigen tapwa - Kleine woonkamer Dit model is
wk
3 loggia
loggia 1
1
wk
sl1
woon-/eetkamer 3 keuken
loggia 4
1
sl2
4-kamer 31,2
5-kamer 31,2
8,5
8,5
8,5
3,6 4
3,6
3,6
toilet
1,1
1,1
1,1
slaapkamer 1
10,7
10,7
10,7
slaapkamer 2
-
11,6
10,3
-
-
11,6
8,2
8,2
hal
28-02-2020
31,2
1 badkamer
slaapkamer 3
28-02-2020
aanpassing
Deze varian
ek de keuken en woonkamerkzijn één ruimte. sl3 De badkamer is vergroot,
2
2
2
loggia
deze van be
timeter. Een + Enkelzijdige + Schachten behouden • In de badkamer is voldoende ruimte om een grotere boiler te plaatsen, waardoor dit mo- orientatie is gecreeër + Spiegelbaar + Doorzon woningen del te combineren is alle energiepakketten. + Grote badkamer + Behoud pui balkon • Aanvoertemperatuur stadsverwarming: 70º, 55º (kleine boiler) en 40º (180l boiler). Het is moge mk + MV in badkamer klein, aanpa - Kleine badkamer
sl2
3
Het gedeelt
worden.
3-kamer 3
variant 6
of op oost. Dan kan de woonkamer en het verblijfsbalkon op het zuiden of westen geplaast
- Pakket 4 niet mogelijk - MV in toilet
sl1
3,6
toilet slaapkamer 1
keuken niet aan het balkon of aan het trappenhuis vast zit, maar aan de oriëntatie: op noord
2
3
Te comb
5-kamer
31,2
tegrond. Bij de ontwikkeling van deze plattegrond is spiegelbaarheid een vereiste, zodat 47 de
ek
wm
wk
•
sl2
4-kamer
variant 2
sl3
k
mk mk
mk
scheiden. D
warming.
1 badkamer
1
6
B
B
Een iets me
variant 4
sl3
hal 6,4 6,4 9,4 Het loslaten van de dubbele oriëntatie (doorzon) biedt mogelijkheden voor een andere platbalkon
5
k
variant 5
Dit model is
k
woon-/eetkamer 3
balkon
6
4
6
A
6 28-02-2020
ek
2
2
wk
3
loggia
1
10,7
V
sl1
V
wk
10,7
- Nieuwe schachten - Grote boiler niet mogelijk in gespiegelde woning
1
A
ek
1
A
k
mk
10,7
6
V
4
balkon
balkon
wm
mk
B
variant 3
1
6
1,1
slaapkamer 1
keuken
4
V
sl2
wm
B
5
A
5
k
A
ek
5
1,1
ek
wk
4
balkon
6
1,1
• Aanvoer licht niet aansluit bij de doelgroep. Met een eigen tapwatervoorziening kan de stadsverwar+ Enkelzijdige orientatie + Schachten behouden ming op 40º worden geleverd. + Spiegelbaar + Doorzon woningen + Grote badkamer + Grotere badkamer• Te combineren met alle energiepakketten. mk wm V • Aanvoertemperatuur stadsverwarming: 70º, 55º (kleine boiler) en 40º (180l+ boiler). MV in badkamer B
3
4
4
Wasmachine, eventueel een grote (180l) tapwaterboiler in de keuken geplaatst, hetgeen wel-
loggia
loggia
1
Hierbij zijn we ervan uitgegaan dat de woningen in bestaande portiekflats niet worden samengevoegd. Het verticaal samenvoegen kan voor (een deel van) de wopakket 1 t/m 4 pakket 1 t/m 3 met kleine boiler ningen een interessante optie zijn om de interne akoestische problemen te verminderen. Hiermee ontstaan grote woningen voor een nieuwe doelgroep. 1
ek
sl2
3
2
2
3 loggia
1
balkon
sl1
sl1
6
toilet
3-kamer
loggia
1
Aanvoer
A
A wk
5,1
1
1
2
3
loggia
28-02-2020
wm
2
3
mk mk
32,9
5,1
verkeersruimte neemt iets toe, de badkamer wordt niet substantieel vergroot.
variant 1
sl3
wm
wk
Te comb
•
wm
A
B
sl1
In totaal komt het woningaantal uit op 1216. Dat is een toename tot 117% van het oorspronkelijke aantal van 1038.
k
k
mk
32,9
5,1
Ook in dit model is de eetplek gebonden aan de keuken.
V
B
•
5-kamer
32,9
toegang tot het balkon en wordt vergroot. De schachten kunnen deels behouden blijven. 45 De
1
6
5
sl2
ekk
B
ek
mk
V
wk
5
6
wm
51
loggia
badkamer
balkon
balkon
V
mk
scheiden w
sl2
4-kamer
hal 5,0 5,0 8,6 Behoud van een dubbele oriëntatie, maar door balkonde keuken langs de gevel te leggen krijgt deze
A
B
A
V
2
ek
sl1
woon-/eetkamer 3
4
wm
wm
wm
1
1
k
wk
1
4
balkon
sl2
k
ek
Aanvoertemperatuur stadsverwarming: 70º, 55º (kleine boiler).
variant 2
Daarnaast worden 160 portiekappartementen gesloopt, daarvoor komen 339 nieuw terug. Dit gebeurt met name pakket 1 t/m 4 pakket 1/1+ pakket 2/2+ in de geschetste nieuwe bebouwing tussen de Erasmuspakket 3/3+ met kleine boiler weg en de Schoutendreef. 6
•
keuken
4
5
V Te combineren met energiepakketten 1, 2 en 3,
loggia
loggia
1
balkon
5
•
wk
sl2
3
4
6
sl1
sl1
loggia
Er worden 86 laagbouwwoningen gesloopt en er worden er 85 nieuw gebouwd. 1
V
mk mogelijk,. Tevens ontbreekt de ruimte voor een WTW-installatie op de ventilatielucht.
3-kamer
1
balkon
boiler met 180 l inhoud. Hiermee is een lage aanvoertemperatuur van de stadsverwaming
A sl1 wk
loggia
1
In de badkamer is ruimte te vinden voor een wasmachine, eventueel voor een elektrische
V
worden.
De badkam
ek k vervalt daarmee. sl3 aan welke zijde de woonplek en de eetplek is gelegen
wm
A
ek
sl3
2
3 loggia
wk
2
3
5
2
sl1
2
sl1
2
wk
of op oost.
6
B
In totaal blijven er 683 portiekwoningen behouden, deze worden gerenoveerd. Daarnaast worden 109 torenappartementen gerenoveerd.
mk
k
k
B
V
keuken niet
badkamer hoeft dat niet.
1
wm
A
mk
tegrond. Bi
strikt noodzakelijk, maar wenselijk; Dan kan de keuken toegang krijgen tot het balkon, de
wm
mk
B
Het loslaten
ken ruimer, deze valt deels in de eetkamer. Een wijziging van de pui naar het balkon is niet
Overigens wordt in deze variant de eetplek altijd bij de keuken geprojecteerd, de keuzevrijheid
sl2
ekk
Behoud van een dubbele oriëntatie, maar door balkonwisseling keuken en badkamer wordt de keu-
B
V
ek
1
6
5
A
A
V
ek
5
6
A
B
k
B
wm
k
51 5
6
A
sl2
1
1
6
wm
5
2
5
4
4 balkon
balkon
A
5
wm
6
ek
balkon
balkon
wm
1
variant 4
variant 1 4
4
balkon
loggia
17 8,6
49
•
Te comb
•
Aanvoer
3.2 Model intensiveren en herinterpreteren Ruimtelijk In deze opzet veranderen we Dreven van een wat perifere suburbane tuinwijk in een meer stedelijke tuinwijk. De nabijheid van voorzieningen, de goede bereikbaarheid en de werkgelegenheid in de regio zijn hierbij belangrijke aanknopingspunten.
18
De planfiguur is geënt op de hoofdstructuur en ruimtelijkheid van de bestaande buurt. We behouden de singel langs de Pachtersdreef, de voormalige winkelbebouwing met portiekwoningen langs De Dreef en we geven opnieuw vorm aan een parkrand langs de Lozerlaan. Ook keert de fraaie groene ruimte tussen de gebouwen in een nieuwe opzet terug.
19
De overige bebouwing (met uitzondering van de torens en de bebouwing die in handen is van VVE’s) wordt vervangen door compacte halfopen stedelijke bouwblokken. In deze bouwblokken kunnen uiteenlopende woningtypologieën worden ontwikkeld, waaronder ook deels grondgeboden woningen. Tussen De Dreef en de parkzone langs de Lozerlaan voorzien we een reeks van vier bouwblokken. Deze krijgen een gedraaide kop aan de Lozerlaan waarmee Dreven opnieuw een ritmische en beweeglijke bebouwingsrand krijgt, aansluitend op de expressieve verkaveling elders langs de Lozerlaan.
20
Tussen de Pachtersdreef en de Erasmusweg wijken we sterk af van de bestaande opzet. De wat kwetsbare verkavelingsopzet tussen de Erasmusweg en Schoutendreef voegen we samen met de bebouwing tussen Pachtersdreef en Schoutendreef tot een alternatieve opzet van halfopen bouwblokken waarin een groot aantal verschillende woningtypes is opgenomen. Deze variëren van torenappartementen aan de Pachtersdreef tot eengezinswoningen aan groen ingerichte en autoluw of autovrije tussenstraten en plantsoenen. Deze opzet biedt een robuuste structuur waarin er een goed functionerende reeks van open ruimtes is te ontwikkelen die gaat van privaat, via collectief naar openbaar. Deze opzet heeft zowel aan de Pachtersdreef als aan de Erasmusweg een stevige bebouwingswand met woningentree’s. Ook zijn er hier mogelijkheden bedrijfsruimtes te ontwikkelen.
21
Parkeerhuizen staan op drie locaties in de buurt. Deze parkeerhuizen maken het mogelijk om de getekende dichtheid te realiseren zonder meerlaagse ondergrondse parkeergarages te ontwikkelen. Mocht het autobezit in de toekomst teruglopen dan biedt deze opzet de flexibiliteit de parkeerhuizen af te breken of te herontwikkelen. Om deze parkeerhuizen goed in te passen in de buurt is het van belang om op de beganegrond extra programma te voorzien in bijvoorbeeld de vorm van bedrijfsruimtes en ook het dak goed af te werken en eventueel als groen dak toegankelijk te maken.
Programma In de getoonde opzet is ruimte voor globaal het volgende programma:
In de nieuwe bebouwing is ruimte voor: 824 nieuwe sociale huurwoningen 1280 nieuwe vrije sectorwoningen
De torens en de bestaande winkelbebouwing langs De Dreef blijft behouden en biedt ruimte aan: 214 woningen. De woningen boven de winkelruimtes kunnen worden verduurzaamd en aangepast conform de mogelijkheden die KBNG heeft verkend. Hierbij gaan we in de berekening uit van de bestaande woninggroottes. Het is echter goed denkbaar de woningen boven de winkels samen te voegen tot unieke grote woningen om daarmee ook interne akoestische problemen te verminderen. Het aantal woningen daalt dan vanzelfsprekend iets.
22
In totaal heeft het plan een capaciteit van 2318 woningen. Dat is een toename tot 223% van het oorspronkelijke aantal van 1038 woningen. Bedrijfsruimte In totaal wordt zo’n 6.400 m2 aan bedrijfsruimte voorzien, verdeeld over de bestaande winkelplinten, de nieuwe plinten van parkeergebouwen en woonblokken.
4. Voorliggende keuze
Het is technisch en ruimtelijk mogelijk de bestaande bebouwing in Dreven een nieuwe toekomst te geven. Vanuit de beschermde waarden zou dat een voor de hand liggende keuze zijn. Het vernieuwen binnen de marges van het Gemeentelijk Beschermd stadsgezicht levert echter een zeer beperkte bijdrage aan de verdichting van Zuidwest. Het aantal woningen stijgt van 1038 tot ongeveer 1216. De woningdifferentiatie zal toenemen, maar de meerderheid (683) van de woningen zal bestaan uit portieketageflats zonder lift van ongeveer 65 tot 90 m2 gebruiksvloeroppervlak. De beoogde mate van differentiatie van het woningaanbod en bevolkingssamenstelling in de buurt wordt daarmee niet gehaald. De akoestische problemen zijn niet met zekerheid op te lossen door de zeer beperkte verdiepingshoogte. Een radicalere aanpak waarbij woningen verticaal worden samengevoegd om de interne akoestische problemen te verminderen is voor delen van de buurt voorstelbaar, maar dan worden de woningen door de hoge kosten als vanzelf onttrokken aan de sociale voorraad. Dat zou betekenen dat elders in Den Haag de taakstelling voor sociale woningen verder moet worden verhoogd. De kosten voor de verduurzaming van de portiekflats en de aanpassing in de plattegrond ten behoeve van hedendaagse comforteisen zijn per woning vrijwel even hoog als nieuwbouwprijzen. (€ 112.000,- tot € 136.000,per woning).
Dit is een grote investering als daar de buurt niet wezenlijk door verandert en de woningen lastig toegankelijk blijven.
Een alternatief is een grootschaliger afbraak en de ontwikkeling van een nieuwe buurt. In deze nieuwe buurt worden de meest krachtige delen van de bestaande buurt geïntegreerd waarmee een gelaagd stadsbeeld van oud en nieuw ontstaat. De erfenis van de oorspronkelijke opzet wordt daarmee niet weggegooid maar ingebed in de vernieuwde buurt. De woningdichtheid en de variatie aan woningtypes kan sterk toenemen. Hierbij staat het terugbouwen van het aantal huidige sociale huurwoningen voorop. De verduurzaming van de te behouden winkelblokjes met portiekwoningen kan ofwel door Staedion worden gedaan, ofwel wordt de buitenschil van de flats aangepakt waarna ze casco verkocht kunnen worden aan geïnteresseerden. Deze aanpak verandert het aanzien van De Dreven zo verregaand dat die niet te verenigen is met de status van Gemeentelijk Beschermd stadsgezicht. Deze status zou dan ook moeten worden ingetrokken.
23
Bijlage
Toelichting beschermd stadsgezicht Vrederust-West (Drevenbuurt)
26
Vrederust-West (de Drevenbuurt) De tussen 1956 en 1965 gerealiseerde Drevenbuurt is onderdeel van de wijk Vrederust dat is onderverdeeld in Vrederust-Oost (de Gaarden) en Vrederust-West (de Drevenbuurt). Het is de laatste wijk die als onderdeel van de grote stadsuitbreidingen in Den Haag-Zuidwest tijdens de wederopbouw werd aangelegd in het gebied van de Escamppolder en de Uithofspolder. De aan de zuidzijde langs de gemeentegrens met Wateringen gelegen buurt wordt omsloten door de Erasmusweg, Lozerlaan, Melis Stokelaan, Doppersdreef, Schuttersdreef, Pachtersdreef en Beresteinlaan. Inleiding De hoofdopzet van Den Haag-Zuidwest, dat het grootste aaneengesloten, naoorlogse stadsdeel van Nederland zou gaan vormen, werd met het in 1949 door W.M. Dudok gepresenteerde structuurplan in grote lijnen bepaald. Dudoks structuurplan gaf op de eerste plaats richting aan de beëindiging van de stad. Alle tuinbouwgrond op het grondgebied van Zuidwest zou moeten verdwijnen. Ten behoeve van het verkeer plande hij, in aansluiting op de bestaande wegenstructuur, een stelsel van zeer brede verkeerswegen die aansloten op de belangrijke toegangswegen van Den Haag. De lineaire structuur van Den Haag, met lange verkeerswegen parallel aan de kust zette hij in het zuidwestelijke stadsdeel voort. Als scheiding tussen woonwijken waren brede groenstroken gedacht.
Belangrijk was ook dat bestaande groengebieden met elkaar werden verbonden tot één groensysteem. Een grote verdienste van Dudok was dat hij de uitbreidingsplannen voor Zuidwest grotendeels liet aansluiten aan de bestaande wegenstructuur en de verkaveling van de polders waarin de wijken Morgenstond, Bouwlust en Vrederust zijn gebouwd. Deze pragmatische opstelling maakte het mogelijk in zeer korte tijd een nieuwe buurt bouwrijp te maken en te ontsluiten.
Vogelvluchttekening van Vrederust-West (de Drevenbuurt). De laatste wijk die als onderdeel van de grote stadsuitbreidingen in Den Haag-Zuidwest tijdens de wederopbouw werd aangelegd
27
Met de onteigening van gronden en verplaatsing van agrarische bedrijven ontstonden met de aanleg van Moerwijk en Morgenstond, de eerste wijken die in Zuidwest werden aangelegd, weinig problemen. De opoffering van tuinbouwgronden rond de dorpen Loosduinen en Wateringen zou in de planningsmachine van Vrederust wel een groot struikelblok gaan vormen. De tuinders vormden een sterke economische macht die op een relatief klein oppervlak een groot deel van de voedselvoorziening van Nederland verzorgde. Het dreigende verlies van tuinbouwgronden ten behoeve van woningbouw ontketende een felle strijd tussen de tuinders die zich met hand en tand verzetten tegen verplaatsing van hun florerende bedrijven en de gemeente Den Haag die zich genoodzaakt zag een oplossing te bieden aan de grote schare woningzoekenden. In het gevecht om de grond werd in een aantal gevallen tot aan de Kroon geprocedeerd tegen de onteigening van de grond. Het tuinbouwvraagstuk had niet alleen effect op Vrederust, maar hield in feite de complete stadsuitbreiding van Den Haag in zuidelijke en westelijke richting in de greep. De aanleg van de nieuwe woonwijken was met het >schema tempo van aanleg= in de tijd uitgezet. Het was aanvankelijk de bedoeling om het plan voor Berestein en Vrederust-West te koppelen aan de besluitvorming omtrent Waldeck.
Door de koppeling zou pas met de aanleg van Vrederust-West in 1958 gestart kunnen worden. De directeur van de dienst Stadsontwikkeling en Wederopbouw, P. Bakker Schut, vond dit scenario in 1953 onaanvaardbaar. De aanleg van Vrederust-West zou bespoedigd kunnen worden door de planprocedure los te koppelen van Waldeck. Dit leverde echter weer een nieuw probleem op in relatie tot de grens van de stad. De provincie hield vast aan een brede, groene buffer tussen het kassengebied en de woonwijken. Om toch met de voorbereidingen te beginnen, werden zowel de uitbreidingsplannen voor Vrederust-West als de aangrenzende wijk Berestein ingekort en koos men voor een brede groenstrook als beëindiging van de bebouwde stad. De Lozerlaan, die ten opzichte van de oorspronkelijke ligging meer naar het zuidwesten is verschoven, zou de definitieve grens van de bebouwing vormen. Het resterende gebied tot aan de gemeentegrens kreeg een open karakter ten behoeve van recreatie. Ruimtelijke opzet Vrederust-West en Vrederust-Oost vormen tesamen een langgerekte, rechthoekige wijk die wordt begrensd door de Melis Stokelaan, de brede groenstrook (deel uitmakend van het groene assenkruis van Zuidwest), de Erasmusweg en de Lozerlaan. De Beresteinlaan vormt de grens tussen Vrederust-Oost (de Gaarden) en Vrederust-West (de Drevenbuurt).
Voor de uitleg van Vrederust-West werd voor een totaal andere opzet gekozen dan tot dan toe gebruikelijk was. De woningbouw zou hier voor het eerst in Den Haag in zijn geheel in systeembouw worden uitgevoerd. De gemeente Den Haag besloot voor de bouw ervan een continucontract af te sluiten met de NV Gembouw, die licentiehouder was van het systeem Rottinghuis. Door het continucontract was de aannemer verzekerd van voldoende afzet. Voor de gemeente betekende het contract dat binnen afgesproken termijnen bouwrijpe grond beschikbaar was. Deze contractuele binding had belangrijke consequenties voor de vormgeving van het uitbreidingsplan en het tempo van straataanleg. Bij het bouwsysteem Rottinghuis wordt gebruik gemaakt van grote gestandaardiseerde en geprefabriceerde elementen, die met behulp van loopkranen op de bouwplaats worden gemonteerd en op deze manier continubouw op grote schaal mogelijk
28
maken. De afmetingen, situering en groepering van de bouwblokken zijn in verband met de loop van de kraanroutes zo geplaatst dat het plan op een technisch en economische aanvaardbare manier kan worden gerealiseerd. Het plan werd in nauwe samenwerking tussen de ontwerper van de dienst Wederopbouw en Stadsontwikkeling, de aannemer en de architect van het bouwsysteem, de Groningse architect Frans Klein, ontwikkeld. Het stratenpatroon van de buurt werd dientengevolge in 1956 drastisch gewijzigd ten opzichte van het bestaande uitbreidingsplan uit 1955. uitbreidingsplan uit 1955
sterk gewijzigd pl an uit 1956
Deze wijziging werd, zoals gezegd, in de eerste plaats bepaald door de efficiënte route voor de bouwkranen, maar het is zeer waarschijnlijk dat ook verlevendiging van de verkaveling een motief geweest is. De buurt is opgebouwd rondom een singel die als voortzetting van de Gaarde is doorgezet. De singel, die in een eerder plan van de dienst Wederopbouw en Stadsontwikkeling een lineair karakter had, werd voorzien van een brede, bajonetvormige knik. Ten noorden van de singel is een buurtpark gesitueerd. De straten ten zuiden en westen van het park behoren tot het systeembouwgebied.
De Drevenbuurt vlak na realisatie (opname 1965)
29
Door middel van het >knippen= van bouwblokken en het laten verspringen van straten en bouwblokken is hier een open en dynamische verkaveling tot stand gebracht. De randen langs de Erasmusweg en de Lozerlaan kregen speciale aandacht. Het streven naar openheid en doorzicht B vanuit de buurt naar buiten en omgekeerd B heeft hier tot levendige stadsranden geleid. De buurt wordt gemarkeerd door drie hoge flatgebouwen die in een driehoek rond Vrederust-West zijn geplaatst: twee aan de Erasmusweg op de hoeken met de Beresteinlaan en de Lozerlaan, en één aan de Melis Stokelaan. De torens behoren niet tot de systeembouw Rottinghuis. Ze zijn ontworpen door architect C. Pet. Groen en water Hoewel in Vrederust-West geen grote plantsoenen of wijkparken zijn te vinden, wordt het beeld van de wijk toch bepaald door ruimte en groen. Door de gunstige ligging ten opzichte van De Uithof is bovendien volop recreatiegroen binnen handbereik. De groenstructuur valt grotendeels samen met de waterverbindingen. De singel langs de Schuttersdreef heeft over de gehele lengte boombeplanting. De Melis Stokelaan met de aangrenzende groenzone draagt in hoge mate bij aan het groene karakter.
De groene rand langs de Lozerlaan met bijzondere verkaveling van de bouwblokken
De rand langs de Lozerlaan is, evenals langs het Randveen in Berestein, ontworpen als een brede waterpartij met een getande rand. Op het gras zijn bomen in kleine groepen bij elkaar geplaatst. De open verkaveling die in Vrederust-West is toegepast, heeft ertoe geleid dat het groen van voortuinen en plantsoenen naadloos overloopt in de ruimte tussen de stroken. De eengezinswoningen in de wijk hebben eigen tuinen aan de achterzijde, die door hagen van het openbare groen worden gescheiden.
30
Bebouwingsbeeld en architectuur Het bebouwingsbeeld wordt niet alleen stedenbouwkundig maar ook architectonisch en bouwtechnisch bepaald door het toegepaste systeem Rottinghuis. De Groningse aannemer H. Rottinghuis was medeoprichter van de vereniging van systeembouwers en bedenker van het naar hem genoemde bouwsysteem. Rottinghuis wilde het bouwproces terugbrengen tot de montage van de essentiële elementen. Bij de uitwerking van zijn idee schakelde Rottinghuis de hulp in van ir. E. Corsmit uit Delft en zijn uit Groningen afkomstige vriend en architect Frans Klein. Het systeem is gebaseerd op montage van geprefabriceerde elementen voor vloeren en wanden. Deze werden door middel van een verrijdbare portaalkraan op de bouwplaats tot woningen gemonteerd. De verbindingen tussen de verschillende elementen werden in het werk gestort. De ruwbouw werd daarna van halfsteens metselwerk voorzien. Hierdoor verschilde het uiterlijk van de woningen weinig van traditionele bouw, hetgeen ook de bedoeling was. Architect Klein, verantwoordelijk voor het uiterlijk van de blokken, meende dat door het gebruik van baksteen systeembouw makkelijker te accepteren was. De waardering voor huizen met bakstenen gevels was in Nederland nog steeds groot en een praktisch voordeel was dat gemetselde buitengevels relatief goedkoop bleken en goede isolerende en esthetische eigenschappen hadden.
Om toch een montage idee tot uitdrukking te brengen, maakte Klein gebruik van betonnen sierelementen als borstweringspanelen en balkonschermen.
Zorgvuldig gedetailleerde architectuur
31
Toen Klein door Rottinghuis gevraagd werd mee te werken aan de ontwikkeling van het systeem, stond hij aanvankelijk sceptisch tegenover het idee. Hij vreesde voor gebondenheid en eentonigheid in plattegrond en vormgeving. Omdat hij van begin af aan betrokken was bij de totstandkoming van het systeem kon rekening worden gehouden met afwisseling in plattegrond en uiterlijk. In de eerste tien jaar dat het bouwsysteem werd toegepast, veranderde het gevelontwerp regelmatig. Klein paste binnen één project ook afwisseling in de gevels toe. Een bewijs voor de vele variatiemogelijkheden van het bouwsysteem wordt met Vrederust-West geleverd. De plaatsing van entrees, trappenhuizen, woonkamers en balkons zijn afgestemd op de ligging in het bouwblok en de oriëntatie op de zon. De verschillen in opbouw zijn door Klein op subtiele manier in het gevelontwerp opgenomen. De verkaveling is gevarieerd maar altijd open. Vanuit de bouwblokken, voor zover hiervan nog sprake is, zijn doorzichten naar buiten gecreëerd en omgekeerd wordt de voorbijganger diagonale zichtlijnen tot diep in de buurt geboden. De woningen worden ontsloten door portieken en zijn in vier lagen op een onderbouw met bergingen geplaatst. De bouwblokken hebben een plat dak en variëren in lengte van 2 tot 4 portieken.
Aan de Erasmusweg zijn ter afsluiting van de wijk lange bouwblokken aan pleintjes gesitueerd, gecombineerd met korte haakse blokken en stroken garages.
De verkaveling is gevarieerd maar altijd open
De andere beëindiging van de wijk aan de Lozerlaan bestaat uit schuin geplaatste blokjes aan een waterpartij. Langs de Dreef is winkelbebouwing opgenomen aan een vierkant pleintje en aan een lange straat. Bij de winkels zijn de woningen in plaats van op een halve verdieping van bergingen op een laag winkels geplaatst. De winkels zijn van betonnen luifels voorzien, plaatselijk uitgebouwd tot speels vormgegeven eilandetalages. De woningen zijn zoveel mogelijk op het zuiden en het westen georiënteerd. De portieken bevinden zich echter altijd aan de straatzijde. Daardoor zijn deze de ene keer
32
gecombineerd met balkons en de andere keer met de woonkamers. De balkons zijn voorzien van karakteristieke geperforeerde bakstenen zijwanden. Er zijn houten kozijnen toegepast. De balkonhekjes zijn van staal; tussen de verticale spijlen is telkens een vierkant metalen vlak met kruisvormige decoratie aangebracht. Structurele en/of functionele veranderingen In Vrederust-West is de oorspronkelijke opzet en architectuur nagenoeg ongeschonden bewaard gebleven. Het buurtwinkelcentrum heeft weliswaar een groot deel van haar functie verloren maar is met behoud van de architectonische karakteristiek deels verbouwd tot woningen. Wel hebben twee van de drie hoge woontorens een complete metamorfose ondergaan. De baksteengevels zijn achter pastelkleurig stucwerk verdwenen, het oorspronkelijke gevelbeeld is vervlakt en ook de horizontale geleding is niet langer zichtbaar. Typering en bijzondere kwaliteiten: > waardevol als eerste woonbuurt in Den Haag dat in zijn geheel in systeembouw werd uitgevoerd en typerend voor de innovaties in de volkshuisvesting van de naoorlogse wederopbouw > de samenhang tussen verkaveling, bebouwing en openbaar groen > de bijzondere beëindiging van de stadsrand bepaald door de waterpartijen en randbebouwing langs de Lozerlaan > de ook in detail nog goed bewaard gebleven oorspronkelijke architectuur
De vormentaal van het winkelcentrum De Dreef is kenmerkend voor de wederopbouw-architectuur.
33
Waardering De aanleg van Vrederust-West betekende de voltooiing van de stadsuitbreidingen in Den Haag-Zuidwest en vormde tevens één van de architectonische- en stedenbouwkundig hoogtepunten ervan. Dit mede dankzij het contract met de NV Gembouw, licentiehouder van het systeem Rottinghuis. De open verkaveling en de hoge kwaliteit van de bebouwing van een groot deel van de Drevenbuurt wordt bepaald door de bouwtechnische eisen van het bouwsysteem én door architect Frans Klein, die het ontwerp van de woningen voor zijn rekening nam. Met de bouw van Vrederust-West werden de stadsuitbreidingen van Den Haag-Zuidwest op succesvolle wijze voltooid.
34
35