RIS310283 Bijlage Ambitiedocument Omgevingsvisie

Omgevingsvisie Den Haag 2050 Ambitiedocument - Denk mee over de toekomst. Samen maken we de stad.

Inhoud Inleiding 1 Doelen & leidende principes 1.1 Doelen van de Haagse omgevingsvisie 1.2 Leidende principes

2 Hoofdproces en deelproducten

6 Beleids- en onderzoeksagenda 6.1 De mens in de stad 6.2 Stad in Transitie 6.3 Stad in de Regio

7 Sturingsfilosofie 7.1 Samenhang instrumentarium Omgevingswet

2.1 Onderzoeksfase

7.2 Rollen en taken gemeenteraad

2.2 Opstellen omgevingsvisie en OER

7.3 Rollen en taken college van B&W

3 Staat van de leefomgeving, trends & ontwikkelingen

8 Participatie

3.1 Staat van de leefomgeving

8.1 De Inspraak- en participatieverordening Den Haag

3.2 Trends en ontwikkelingen

8.2 Haags Participatiekompas

4 Beleid voor de fysieke leefomgeving

8.3 Doelgroep van participatie 8.4 Niveau van participatie voor de toekomstbeelden

4.1 Nationale omgevingsvisie (NOVI)

8.5 Het participatieproces van de Omgevingsvisie in drie deelproducten

4.2 Provinciale omgevingsvisie (POVI)

8.6 Benutten van afgeronde en lopende trajecten

4.3 Watervisie Hoogheemraadschap

8.7 Communicatie

4.4 Samenwerkingsverbanden 4.5 Gemeentelijke beleidsdocumenten

5 Ambities 5.1 Een rechtvaardig en inclusief Den Haag 5.2 Een betaalbare, toegankelijke en toekomstbestendige woningvoorraad in Den Haag 5.3 Een klimaatbestendig, klimaatneutraal en natuurinclusief Den Haag 5.4 Een economisch vitaal Den Haag 5.5 Een gezond en veilig Den Haag 5.6 Een duurzaam bereikbaar Den Haag

9 PlanMER omgevingsvisie 9.1 Sociale effectrapportage 9.2 Omgevingseffectrapportage (OER) als ondersteuning bij planproces 9.3 Monitoring van de Staat van de Leefomgeving

Samenvatting Ambities

Bijlagen Rolverdeling tussen raad en college (handreiking VNG 2017) Procesontwerp participatie bij de drie deelproducten

Inleiding …O O Den Haag, mooie stad achter de duinen… Harrie Jekkers bezong het al decennia geleden en nog steeds kent bijna iedere inwoner van onze stad en daarbuiten de tekst. Deze mooie stad willen we in de toekomst ook minstens net zo mooi houden. En daar gaat het bij de omgevings­visie over: wat voor stad willen we in 2050 zijn? Hoe ziet onze leefomgeving er dan uit? En welke ruimtelijke keuzes en investeringen zijn er daarvoor nodig? Het is niet eenvoudig om antwoorden te geven op deze vragen. Niemand heeft immers een glazen bol. Wat we wel weten is dat er de komende decennia een aantal ingrijpende ontwikkelingen aan de orde zullen zijn die direct invloed hebben op het Den Haag van 2050. Zo neemt het aantal inwoners flink toe, zo’n 4000 a 5000 inwoners per jaar. En de verscheidenheid naar herkomst van de (nieuwe) inwoners zal ook sterk toenemen. Dit is het gevolg van demografische ontwikkelingen. Er is sprake van een onmiskenbare wereldwijde trek naar de stad. Dat betekent dat er flink gebouwd moet worden en er moet worden nagedacht over wat er dan precies nodig is aan woningtypes en bijbehorende voorzieningen. Tegelijkertijd is ruimte schaars, Den Haag kan amper uitbreiden. Zo worden we omringd door de zee, andere gemeenten en Natura 2000 gebieden.

Dat betekent dus verdichten in de bestaande stad met gevolgen voor de fysieke leefomgeving en de sociale belevingswereld van de inwoners. Hebben we hier te maken met grenzen aan groei?

3 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

De huidige en nieuwe inwoners van Den Haag en straks hun kinderen,

benutten in Den Haag. En dat allemaal aan te laten sluiten bij de leefwereld

zittende en nieuwe bedrijven, ze vragen allemaal ruimte. Maar ook opgaven

van de huidige én toekomstige inwoners van de stad.

als klimaatadaptatie en energietransitie; ze vragen om een inpassing in de bestaande stad. En hoe houden we Den Haag leefbaar? Hoe geven we

Met de startnotitie ‘omgevingsvisie Den Haag’ heeft het college eerder de

­essentiële functies voor een leefbare stad, zoals groen, water en hoogwaardige

denkrichting geschetst voor de Haagse omgevingsvisie. Zowel inhoudelijk als

voorzieningen, een plek in de stad?

voor het proces er naar toe. Daarmee was een eerste stap gezet om te werken aan een toekomstbestendig Den Haag, dat aantrekkelijk blijft om er te wonen,

Het lange termijn wensbeeld voor Den Haag mag misschien helder zijn;

te werken en te recreëren. Dit ambitiedocument is de basis voor het vervolg.

een aantrekkelijke veilige en gezonde stad waar het prettig is om te werken, te ondernemen, te verblijven, te recreëren en gebruik te kunnen maken van

Het opstellen van de omgevingsvisie is een proces zonder vastomlijnd eind­

kwalitatief goede scholen, sport- en cultuurvoorzieningen. Maar om het niet

plaatje. Het is een proces dat we samen met de stad vormgeven, waarbij

bij dromen te houden, is een koers voor de toekomst noodzakelijk. Dat betekent

we gezamenlijk werken aan een lange termijnvisie die past bij Den Haag,

keuzes maken, die ongemak kunnen veroorzaken.

­waardoor we om kunnen gaan met de veranderingen die op ons af komen. Een visie die een inspirerende stip op de horizon zet.

De omgevingsvisie Den Haag schetst een inspirerend verhaal voor de toekomst, maar brengt ook dilemma’s in beeld, legt discussiepunten bloot en geeft vervolgens oplossingsrichtingen aan. Voorbeelden van dilemma’s die we nu zien zijn bijvoorbeeld: • Het borgen van voldoende (maatschappelijke) voorzieningen in relatie tot de forse woningbouwopgave. • Het accommoderen van meer groen en water in een steeds verdichtende stad. • Het faciliteren van economische groei en bedrijvigheid versus verduur­ zaming en stikstof- en CO2-uitstoot-vermindering. • Het investeren in (potentieel) kansrijke gebieden versus extra inspanningen leveren voor kwetsbare wijken. • Het bereikbaar houden van de stad in relatie tot de mobiliteitstransitie en de focus op meer autoluwe zones in Den Haag. • Beperkte publieke (financiële) middelen in relatie tot de stapeling van ­ambities voor stedelijke ontwikkeling.

Afbeelding: uit Euforismen (2000)

Startnotitie

De omgevingsvisie gaat verder dan het dromen over een mooie stad achter

Het college heeft in december 2020 de Startnotitie Omgevingsvisie Den Haag

de duinen. Het gaat dus ook over het nadenken welke ruimtelijke keuzes er

(RIS307081) vastgesteld. In deze startnotitie zijn de hoofdlijnen voor inhoud

gemaakt moeten worden en welke nieuwe ruimtelijke kansen we kunnen

en proces om te komen tot een omgevingsvisie voor Den Haag beschreven.

4 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

In de startnotitie is beschreven welke urgente opgaven we zien en welke hoofdopgaven we – in ieder geval – een plek willen geven in de omgevingsvisie. Daarnaast is een eerste aanzet gemaakt voor een werkwijze waarop het college, samen met de raad en alle belanghebbenden gaat werken aan een lange termijnvisie voor de fysieke leefomgeving van Den Haag. De startnotitie is nadrukkelijk een verkenning geweest van het speelveld. De volgende stap is het formuleren van ambities; welke keuzes moeten er worden gemaakt en welke ‘breedte en diepte’ zal de omgevingsvisie Den Haag moeten krijgen? Dat staat in dit ambitiedocument.

Leeswijzer Hoofdstuk één beschrijft de doelen van de omgevingsvisie Den Haag en gaat in op de leidende principes die worden gebruikt tijdens het proces bij het opstellen van de omgevingsvisie. Het tweede hoofdstuk beschrijft het hoofdproces en de voorgestelde deelproducten (bouwstenen) die worden geïntegreerd in de uiteindelijk – door de gemeenteraad – vast te stellen omgevingsvisie. Hoofdstuk drie introduceert de ‘Staat van de Leefomgeving’ en geeft inzicht in trends en ontwikkelingen die op dit moment aan de orde zijn en worden verwacht in de nabije toekomst met gevolgen voor de fysieke leefomgeving van Den Haag. In hoofdstuk vier gaan we in op de hoofdlijnen van het beleid voor de fysieke leefomgeving op verschillende schaalniveaus. Hoofdstuk vijf beschrijft de beleids- en onderzoeksagenda, onderzoek dat ons helpt keuzes te maken. Hoofdstuk zes gaat in op de sturingsfilosofie, waaronder het instrumen­tarium van de Omgevingswet en de rollen van college en raad. Vervolgens is er in hoofdstuk zeven aandacht voor de participatie van inwoners, bedrijven en partners binnen en buiten de stad. Tot slot besteden we in hoofdstuk 8 aandacht aan de planMER (milieueffectrapportage) die zijn eigen eisen aan het proces stelt.

5 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

1

Doelen & leidende principes

1.1 Doelen van de Haagse omgevingsvisie Iedere dag werkt de gemeente, samen met alle inwoners, ondernemers en andere stakeholders aan het verbeteren van de fysieke leefomgeving van Den Haag. We geven vorm aan een veilige en gezonde stad die aansluit op de behoeften van vandaag zonder dat het de mogelijkheden van toekomstige generaties in gevaar brengt. Dat vraagt om een stip op de horizon, waarin de ambities en doelstellingen voor een gezond en veilig Den Haag zijn geworteld. De door de raad vast te stellen omgevingsvisie stelt de volgende twee hoofddoelen centraal. Een lange termijnvisie voor Den Haag en regio • Het verhaal en de verbeelding van de lange termijn van Den Haag en regio, vertaalt in een aantal toekomstbeelden. • Het in kaart brengen van een aantal trends en ontwikkelingen die Den Haag zullen beïnvloeden. • Een integraal kader voor gemeentelijk beleid, programma’s en projecten in de fysieke leefomgeving en voor regels in het Omgevingsplan • Voorstellen voor werkwijzen, instrumenten en regelgeving die aansluiten bij de verhoudingen tussen overheid, markt en samenleving.

6 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

Investeren in een permanente dialoog bij de totstandkoming en uitvoering

Toekomstgericht besturen betekent dat de juiste fysieke condities worden

van de omgevingsvisie Den Haag

gecreëerd en behouden binnen een continu veranderende omgeving.

• Collectieve kennis opbouwen en benutten over wat we nu en in de toekomst

Zodat bewoners van Den Haag (en regio) in hun behoeften kunnen blijven

nodig hebben om goed te kunnen leven in Den Haag

voorzien zonder dat dit ten koste gaat van toekomstige generaties en mensen

• Allianties smeden met stad en stakeholders

elders.

• Gezamenlijke verantwoordelijkheid en mede-eigenaarschap van burgers, ondernemers en publieke organisaties bij de toekomst van de stad

Inspirerend De inwoners van Den Haag zitten vol met verlangens, wensen en toekomstbeelden. Dit raakt de kwaliteit van leven. Ook de kwaliteit van de fysieke leef-

1.2 Leidende principes

omgeving draagt bij aan het welbevinden van mensen. Een inspirerend verhaal voor de lange termijn helpt hierbij. Iedereen is nadrukkelijk welkom om zijn of

De opgaven in de fysieke leefomgeving voor Den Haag en haar regio vragen

haar bijdrage te leveren aan dit verhaal zodat er een brede verbinding ontstaat

om andere en soms nieuwe (onorthodoxe) antwoorden en werkwijzen.

voor dialoog, inspiratie en reflectie.

Veel mensen voelen zich verantwoordelijk voor de toekomst van hun wijk of buurt, hun stad en de wereld. Bij hen zit veel energie en creativiteit om dingen

Eerlijk

voor elkaar te krijgen. Wij willen graag dat de omgevingsvisie het verhaal is

De omgevingsvisie van Den Haag beschrijft een samenhangend én eerlijk

van inwoners, instellingen, ondernemers en gemeente. We willen met hen de

verhaal. Dat betekent dat we oog hebben voor de mooie kanten van de

samenwerking en het debat aangaan.

stad, de kansen en kwaliteiten (ons DNA). Maar ook voor de uitdagingen en problemen waarvoor we staan. We blijven weg van een generiek 1-size-fits-all

Door wrijving ontstaat glans is een staande uitdrukking, maar wij zijn echt van

verhaal dat uiteindelijk niets vertelt en waarin geen keuzes voor nu en de

mening dat alleen op deze manier het verhaal kan gaan leven. In dit continue

toekomst zijn gemaakt. Een eerlijk verhaal over Den Haag laat inwoners,

gesprek met de stad zijn er drie leidende principes die ons op koers houden.

ondernemers, instellingen en gemeente zien wat er op hen af komt en wat de gevolgen van beslissingen kunnen zijn.

Toekomstgericht besturen De omgevingsvisie helpt bij het versterken van een toekomstgericht bestuur. Dat betekent concreet dat de visie handvatten biedt om met risico’s en kansen om te gaan. Ook betekent dit dat de visie bewust ruimte laat voor onzekerheden, verschillende wenselijke toekomstbeelden verkend en laat zien welke lange termijn consequenties specifieke keuzes voor de toekomst hebben.

7 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

2

Hoofdproces en deelproducten

Het maken van de omgevingsvisie vraagt een proces van ongeveer drie jaar. Dit proces omvat verschillende deelproducten waarvoor ook externe ondersteuning wordt ingeschakeld. Deels omdat de expertise niet beschikbaar is en deels vanwege de capaciteit die nodig is. Dit hoofdstuk beschrijft de deel­ producten met daarbij een globale planning. Het hoofdproces tot de uiteindelijke vaststelling van de omgevingsvisie bestaat uit twee fasen: de onderzoeksfase en de fase van het opstellen van de omgevings­visie met bijbehorende omgevingseffectrapportage. De stappen worden hieronder kort toegelicht met daarbij de op te leveren tussenproducten.

2.1 Onderzoeksfase Staat van de leefomgeving Om te weten waar we vandaan komen, waar we naar toe willen en wat we daarvoor willen doen, is het essentieel om een goed beeld van de ‘staat van de leefomgeving’ hebben. Dit is als het ware een foto van de huidige situatie van de leefomgeving. Deze ‘foto’ willen we via een aantal bronnen samenstellen zoals de Staat van de Stad en de Monitor Brede Welvaart.

8 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD)

en afweging/keuzemogelijkheden. Uitgangspunt is een ontwerpende MER/

We stellen zo vroeg mogelijk in het proces van de milieueffectrapportage

OER, dat betekent dat milieueffecten kunnen leiden tot bijstellen van de koers

(m.e.r.) een zogenoemde Nota Reikwijdte en Detailniveau (NRD) op. Dit is

in de omgevingsvisie.

de onderzoeksagenda voor het Omgevingseffectrapport (OER). Hier kan een participatiemoment aan worden gekoppeld en we stellen voor dat we de

Opstellen Omgevingsvisie Den Haag

NRD ook bespreken met de raad. Dit is belangrijk voor het draagvlak voor de

Na de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 start het opstellen van

onderzoeksagenda. Het beoordelingskader in de NRD bespreken we met de

de Omgevingsvisie zelf, op basis van het dan meest waarschijnlijke

(onafhankelijke) commissie voor de m.e.r.

toekomstbeeld. Het resultaat is een gezamenlijk, participatief opgestelde ontwerp-omgevingsvisie.

Opgaven uit landelijk, provinciaal en stedelijk beleid We beschrijven voor Den Haag de relevante opgaven uit de Nationale

Globale planning totstandkoming omgevingsvisie Den Haag

Omgevingsvisie (NOVI), provinciaal, regionaal en stedelijk beleid. Deze analyse geeft inzicht in de kansen, dilemma’s en knelpunten waar we in de omgevings-

Wat

Wanneer

visie antwoorden op willen geven.

Raadsmededeling en startnotitie omgevingsvisie in college

December 2020

2021

Opstellen Toekomstbeelden

Bespreking startnotitie in raadscommissie Ruimte

Januari 2021

Aanbesteding externe ondersteuning

Maart 2021

Opstellen ambitiedocument en besluitvorming

Juni 2021

geven participatieproces. Verbeelding van deze toekomstbeelden is essen-

Opstellen Staat van de Leefomgeving

Oktober 2021

tieel voor interne en externe participatie en communicatie. We werken de

Opstellen Notitie Reikwijdte & Detailniveau (NRD)

Oktober 2021

toekomstbeelden uit tot op stadsdeelniveau, om hiermee voldoende handvat

Beschrijving opgaven

Oktober 2021

Voorbereiden participatieproces

Juli-september 2021

Publicatie NRD (zienswijzeprocedure) Opstellen toekomstbeelden Den Haag 2050

November 2021 – Februari 2022

Toekomstbeelden/denkrichtingen voor 2050 vormen de basis vormen voor noodzakelijke onderzoeken over onder meer mobiliteit, milieu, woningbouw, economie. Het opstellen van toekomstbeelden is onderdeel van het vorm te

te ontwikkelen voor het op te stellen omgevingsplan. We sluiten daarbij aan op lopende processen, zoals de structuurvisie CID en structuurvisie Zuidwest, en brengen deze processen met elkaar in verband op stedelijk en regionaal niveau.

2022 Verzamelen uitkomsten participatie

2.2 Opstellen omgevingsvisie en OER

Opstellen koersdocument Opstellen omgevingsvisie

Opstellen Milieueffectrapportage/Omgevingseffectrapportage (PlanMER/OER)

Zienswijzenprocedure

Het opstellen van een MER met verbrede reikwijdte en/of Omgevingseffect­

2023

rapport geeft inzicht in indicatoren ten behoeve van monitoring en evaluatie, verbinding tussen staat van de leefomgeving, toekomstbeelden, milieueffecten

Vaststellen omgevingsvisie

9 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

3

Staat van de leefomgeving, trends & ontwikkelingen Om te kunnen bepalen welke opgaven nu en straks aan de orde zijn, is het belangrijk om als stad te weten waar je vandaan komt, waar je (voor) staat en hoe je als stad wil inspelen op de actuele en toekomstige trends en transities. Op basis hiervan kunnen we beter afwegingen en keuzes voor de lange termijn maken. Het begint allemaal met het hebben van een goed beeld van de ‘staat van de leefomgeving’. Dit is als het ware een foto van de huidige situatie van de leefomgeving. Deze ‘foto’ willen we via een aantal bronnen samenstellen zoals de Staat van de Stad, de Monitor Brede Welvaart en de Sustainable Development Goals van de VN (SDG’s).

3.1 Staat van de leefomgeving De omgevingsvisie van Den Haag gaat uit van de bestaande kwaliteiten van de stad. Den Haag is groot, kent vele gezichten en sferen en bestaat uit veel gebieden die grote verschillen vertonen wat betreft de kwaliteit van de leefomgeving. Voor een deel zijn de kwaliteiten terug te voeren tot specifieke waarden, verbonden aan de plaats op de landschappelijke ondergrond. Voor een ander deel houden ze verband met de stedenbouwkundige situering en de historisch gegroeide context.

10 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

Den Haag kent veel verschillende kwaliteiten (waarden) die beschermd moeten

niveau en worden door het CBS gepubliceerd in een online dashboard,

worden, zoals de kustzone, de haven, de duinen, het landschap rond de stad,

de ­regionale monitor brede welvaart.

de monumentale panden, de landgoederen in de stad, de vitale infrastructuur, de lange lijnen die de strandwallen volgen en de vele parken. De omgevings-

Door de eenduidige opzet kan Den Haag worden vergeleken met andere

visie zet de kernkwaliteiten centraal en geeft daarbij aan hoe in het licht van

gemeenten, zoals de G5. Wat dan opvalt is dat Den Haag lager ‘scoort’

trends en transities de verschillende waarden worden behouden, beschermd

op sociale en economische indicatoren en tegelijkertijd positief verrast op

en versterkt.

indicatoren rond voorzieningen, natuur en milieu. De regionale monitor brede welvaart verbreedt de beleidshorizon met een palet aan indicatoren en stelt

Staat van de Stad

ons in staat knelpunten te signaleren en agenderen. Het is echter geen norma-

In 2020 is vanuit diverse beleidsvelden binnen de organisatie samen­gewerkt

tief kader, het geeft objectieve informatie ten behoeve van bestuur en beleid.

aan een rapportage die beschrijft hoe de stad Den Haag ervoor staat. Deze ‘Staat van de Stad 2020’ bevat een deel ‘facts and figures’ en een deel

De regionale monitor Brede Welvaart levert wat ons betreft een nuttige

inhoudelijke analyses. De informatie in de rapportage is zeer bruikbaar voor

bijdrage aan de ontwikkeling van de omgevingsvisie en bij monitoring van de

het kunnen bepalen van de ‘0-situatie’ van de fysieke leefomgeving. De kennis

Haagse ontwikkeling, waaronder de publicatie ‘Staat van de Stad’.

over de demografische ontwikkelingen in de stad, gerelateerd aan de ruimte­ vraag, ontwikkelingen in de Haagse (regionale) arbeidsmarkt, v­ eiligheid, ­duurzaamheid (met name energietransitie en klimaatbestendigheid), ontwikkelingen in de zorgsector en inzicht in participatie betrekken we bij het opstellen van de Staat van de Leefomgeving. Monitor Brede Welvaart Brede welvaart gaat over ‘de kwaliteit van leven in het hier en nu en de mate waarin deze ten koste gaat van die van latere generaties of van die van mensen elders in de wereld’ (definitie CBS). In de nationale politiek en op diverse plekken in de samenleving klinkt al langer een roep om een ruimere blik op welvaart dan het gebruikelijk perspectief van economische groei, zoals gemeten met het bruto binnenlands product (bbp). Ook in de Haagse gemeenteraad is hiervoor belangstelling. Een aantal planbureaus heeft het begrip brede welvaart uitgewerkt en het CBS heeft voor het kabinet een methodiek ontwikkeld om aspecten van brede welvaart meetbaar te maken. Buiten een rijk scala aan objectief meetbare zaken gaat het daarbij ook om subjectieve aspecten (beleving). De indicatoren voor brede welvaart zijn nu ook uitgewerkt op regionaal en gemeentelijk

11 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

Sustainable Development Goals VN Met de Haagse omgevingsvisie dragen wij straks bij aan de realisatie van de zogenoemde Sustainable Development Goals (SDG’s) van de Verenigde Naties. Deze zeventien doelen vormen de basis voor een agenda voor duurzame ontwikkeling tot 2030. Alle doelen hebben subdoelen die direct of indirect verband houden met het dagelijkse werk van lokale overheden. Uitvoering geven aan deze doelen helpt de gemeente Den Haag bij het behalen van haar duurzaamheidsambities. Wij zullen de volgende doelen gebruiken als inspiratie en referentie voor het opstellen van de staat van de Haagse leefomgeving. Doel 3:

Mentale gezondheid en welzijn van inwoners bevorderen

Doel 6: Veilig en betaalbaar drinkwater, vermindering verontreiniging, ­integraal waterbeheer, ecosystemen beschermen en herstellen Doel 7: Aandeel hernieuwbare energie vergroten en energie-efficiency verhogen Doel 8:

Economische productiviteit door diversificatie en innovatie

Doel 10: Vermindering van ongelijkheid Doel 11: Betaalbare huisvesting, beschermen en versterken van cultureel en natuurlijk erfgoed, integrale plannen voor duurzame verstedelijking Doel 12: Duurzaam beheer en gebruik van natuurlijke hulpbronnen, ­afvalproductie verminderen Doel 13: Weerbaarheid tegen en aanpassing aan klimaatrisico’s verhogen

Toelichting

Doel 14: Duurzaam beheer kustecosysteem, duurzaam gebruik van

Het figuur geeft de Brede Welvaart weer van de gemeente Den Haag voor de dimensie ‘hier en nu’. In de

­maritieme hulpbronnen Doel 15: Duurzaam gebruik van bossen, biodiversiteit versterken.

binnenste ring zijn de 6 Brede Welvaart-thema’s uitgeschreven. Middenin de ring wordt de trend van 2012-2019 weergeven. In de buitenste ring is de meest recente ontwikkeling van jaar-op-jaar inzichtelijk gemaakt. Dit is een schermafbeelding gebaseerd op de database van het CBS ter illustratie.

De betekenis van kleuren: Groen: de indicator beweegt significant in de richting die wordt geassocieerd met een stijging van de brede welvaart. Rood: de indicator beweegt significant in de richting die wordt geassocieerd met een daling van de brede welvaart­­­­. Grijs: de indicator stijgt of daalt niet significant. Wit: (nog) geen data beschikbaar bij CBS op dit onderwerp. Regionale Monitor Brede Welvaart 2020 (cbs.nl)

12 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

3.2 Trends en ontwikkelingen

Een visie voor alle Hagenaren anticipeert op deze (inter) nationale trends en bevordert daarmee de leefbaarheid van de stad. De stad doet dit samen met

De wereld is continu in verandering, onder andere op sociaal, economisch en

anderen: de hele samenleving is in transitie. Maar Den Haag heeft wel haar

klimatologisch vlak. De kwaliteit van leven in de stad hangt af van de manier

eigen vraagstukken en haar eigen antwoorden. Den Haag is gevormd door

waarop we inspelen op dergelijke veranderingen. Zij vragen om een andere kijk

haar geofysische, urbane, sociale, en ecologische kenmerken, en met haar

op de inrichting van de fysieke leefomgeving. Daarom is het van belang te

ligging in het Nederlandse netwerk van steden. De fysieke vorm van Den Haag

erkennen dat een aantal mondiale trends Den Haag de komende decennia

past zich aan deze kenmerken aan. Dat is de transformatie van de stad.

zullen beïnvloeden. Denk aan bevolkingsgroei, migratie, toename van welvaartsziekten en vergrijzing, maar ook aan structurele veranderingen in technologie en daarmee samenhangend de economie. En laten we niet

Trends

vergeten klimaatverandering, het plasticprobleem en het verlies aan

Grote ontwikkelingen waar de stad geen greep op heeft, maar wel door

biodiversiteit.

gevormd wordt. Het kijken naar trends is het kijken naar de neiging van een ontwikkeling om verwachtingen adequaat te maken, maar is geen voorspelling. Transities Het collectieve ‘antwoord’ van de samenleving op een trend. Een transitie beschrijft een maatschappelijk subsysteem (bijv. voor energie of mobiliteit). Een transitie betekent letterlijk een overgang van een manier van doen naar een andere. De gemeente is hier één speler tussen velen en het verloop is grillig. Transformaties Een transformatie betekent letterlijk een verandering van vorm en manifesteert zich op verschillende niveaus. Ze is zichtbaar in de straat of op wijkniveau, maar ook in de regio. Eén transformatie brengt in de praktijk verschillende transities bijeen, bijvoorbeeld in een gebiedsontwikkeling.

Tot 2050 verwachten we veel veranderingen in de samenleving als antwoord op de trendmatige ontwikkelingen. In de omgevingsvisie worden deze veranderingen in beeld gebracht. We identificeren de volgende trends en ontwikkelingen.

13 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

Een groeiende wereldbevolking en trek naar de stad

storingen en vraagt aandacht voor de veerkracht van infrastructuur. Dit geldt

De Verenigde Naties verwachten in 2050 tussen de 9 en 11 miljard mensen op

ook voor Den Haag.

de wereld, tegenover 7,7 miljard in 2019. Ook Nederland groeit in deze periode. Het CBS houdt rekening met een maximumscenario van 21,5 miljoen mensen.

In het toekomstbeeld voor Den Haag zal daarom ook aandacht zijn voor de

Een keuze voor een gelijk aantal inwoners (of minder) voor Den Haag zou

fysieke gevolgen van de digitalisering. Daarboven hangt nog een maatschap-

dus nogal een stellingname zijn. Het meest waarschijnlijke is dat Den Haag

pelijke vraag naar een waarden gestuurde strategie op het gebied van digitale

zal groeien. En dat betekent binnen de stadsgrenzen van Den Haag een

technologie. Meer digitalisering betekent immers ook dat privacy, transpa-

toenemende verdichting, druk op groen, toename van afval, meer verkeer,

rantie, en sociale gelijkheid in het geding kunnen komen.

en schaarste aan (openbare) ruimte. Klimaatverandering Het CBS schat dat in 2050 het aantal 80+-ers verdubbeld is. Daarmee komen

Het klimaat is aan het veranderen. Door de uitstoot van onder andere broeikas­

vergrijzing en gezondheid als belangrijke thema’s naar voren, maar het roept

gassen stijgt de gemiddelde temperatuur op aarde. Dit leidt tot zeespiegel­

ook vragen op over de bekostiging van, bijvoorbeeld, de infrastructuur die

stijging, heftigere regenbuien, droogte en hitte. Ook Den Haag heeft met deze

steden draaiende houdt. In Den Haag verwachten we anderzijds een toename

gevolgen te maken. Als stad aan zee is een robuuste kustwering van groot belang.

van studenten, waarmee er ook verjonging optreedt. Duurzame ontwikkeling Andere demografische onzekerheden zijn veranderingen in de samenstelling

Er bestaat mondiaal consensus over wat de belangrijkste uitdaging is die voor

van huishoudens, woon-werkverkeer, ongelijkheid, digitale en fysieke ‘bubbels’,

ons ligt: duurzame ontwikkeling. Wij willen in vele opzichten onze relatie met de

verblijfsduur en diversiteit in bevolkingsgroepen. In het rapport Samenleven

natuurlijke omgeving opnieuw definiëren. We willen nadenken over het anders

in verscheidenheid (december 2020) van de Wetenschappelijke Raad voor

genereren en gebruiken van energie. De voorraad fossiele brandstoffen en grond-

het Regeringsbeleid wordt nadrukkelijk aandacht gevraagd voor de migratie­

stoffen is namelijk eindig. In het klimaatakkoord van Parijs is afgesproken om

samenleving. Er wordt meer verscheidenheid naar herkomst, verblijfsduur,

de CO2 uitstoot te verminderen. We willen nadenken over hoe we hulpbronnen

motief en status en tussen gemeenten geïdentificeerd.

kunnen recyclen, zodat we vervuiling zoveel mogelijk voorkomen en de biodiversiteit in stand kunnen houden. Dit alles is alleen te bereiken door op grote schaal

Een snel digitaliserende economie

over te stappen op schone energiebronnen (energietransitie), de infrastructuur te

In 2020 werd thuiswerken voor bijna iedereen normaal. Hoewel dit sterk

veranderen, rekening houden met de ecologische voetafdruk van de ruimtelijke

samenhing met de corona pandemie, is de geest uit de fles. De veerkracht

vorm van Den Haag, en de circulaire economie bevorderen.

van de economie zat hem in Nederland in de benutting van de al sterk opgebouwde connectiviteit. En de trend is hier helder: tot 2050 nemen de inves-

Toenemende ongelijkheid

teringen in digitale technologieën alleen maar toe. Omdat steden in de basis

De stijgende huizenprijzen en verdergaande digitalisering van de economie,

arbeidsmarkten en handelsplaatsen zijn, verandert ook de ontwikkeling en het

automatisering en robotisering hebben impact op de mensen in de stad, op de

functioneren van de fysieke stad. En naarmate de digitale toepassingen in de

huidige en toekomstige arbeidskansen en daarmee dus ook op het b ­ esteedbare

stad toenemen, nemen ook de mogelijkheden en dilemma’s toe: een toename

inkomen. Hierdoor wordt de ongelijkheid tussen verschillende groepen in de

van mogelijkheden betekent ook kwetsbaarheid voor cyberaanvallen en

samenleving steeds groter.

14 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

4

Beleid voor de fysieke leefomgeving Het Haagse beleid voor de fysieke leefomgeving is grotendeels op orde en actueel. Hiermee spelen we voor een groot deel in op de hiervoor geschetste trends en ontwikkelingen. Tegelijkertijd zien we urgente maatschappelijke opgaven, voor de korte én lange termijn, die leiden tot een nieuwe, vaak nog onbekende, beleidsdynamiek. En waarbij de brug tussen fysiek en sociaal (en tussen systeem- en leefwereld) steeds belangrijker wordt. Dit hoofdstuk beschrijft op hoofdlijnen het strategische beleid op nationaal, provinciaal, regionaal schaalniveau en we verbinden dat met ons stedelijk beleid. Op basis van deze hoofdlijnen schetsen we in het volgende hoofdstuk de ambities voor 2050. We geven daarbij ook inzicht in de lacunes van beleid, die we vervolgens een plek geven in de onderzoeksagenda van de Nota Reikwijdte en Detailniveau van het OER.

4.1 Nationale omgevingsvisie (NOVI) Met de NOVI geeft de Rijksoverheid richting aan de grote opgaven die de leefomgeving in Nederland de komende dertig jaar ingrijpend zullen veranderen. Het gaat hier om het bouwen van nieuwe woningen, ruimte voor opwekking van duurzame energie, aanpassing aan een veranderend klimaat, ontwikkeling van een circulaire economie en omschakeling naar kringlooplandbouw. Het uitwerken van deze opgaven moet hand in hand gaan met zorg voor een goede bodem, schoon water, behoud van biodiversiteit en een aantrekkelijke leefomgeving.

15 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

Omdat de grootste verstedelijkingsopgave verwacht wordt in de Randstad,

Daarnaast staat het scheppen van (ruimtelijke) voorwaarden voor een econo-

zijn agglomeratiekracht en verdichting belangrijke concepten in het voor-

misch krachtige regio hoog op de provinciale agenda. De provincie streeft

nemen om duurzame economische groei te realiseren en sociaaleconomische

naar een optimale wisselwerking tussen gewenste ruimtelijke ontwikkelingen

slagkracht te vergroten. Den Haag onderschrijft de opgaven uit de NOVI,

en een goede omgevingskwaliteit. Dat betekent ruimte bieden om te onder-

de vier prioriteiten en de drie afwegingsprincipes.

nemen, het mobiliteitsnetwerk op orde brengen en zorgen voor een gezonde, aantrekkelijke en klimaatadaptieve leefomgeving.

4.3 Watervisie Hoogheemraadschap De waterschappen stellen hun eigen Watervisie op. Uitgangspunt is dat deze Watervisies betrokken worden in de omgevingsvisies van gemeenten. Voor Den Haag is de Watervisie van het Hoogheemraadschap van Delfland van belang. Deze visie bevat kaarten met specifieke informatie per gebied. Ze laten voor acht typische gebieden de opgaven zien die met water te maken hebben. Per gebied zijn vervolgens twee tot vier toekomstperspectieven uitgewerkt. Deze laten mogelijke richtingen zien waarin het gebied zich in de (verre) toekomst kan ontwikkelen.

Afbeelding: afwegen op basis van de Nationale omgevingsvisie

4.2 Provinciale omgevingsvisie (POVI)

4.4 Samenwerkingsverbanden

De provincie Zuid-Holland geeft met de POVI richting aan de strategische ontwikkeling van de leefomgeving voor de lange termijn. In lijn met de

Naast de planologisch-juridische beleidsdocumenten die voortvloeien uit de

NOVI zet de provincie in op het versterken van de agglomeratiekracht.

Omgevingswet, zijn er tal van samenwerkingsverbanden op verschillende

Het Verstedelijkingsakkoord Zuidelijke Randstad, dat inzet op verdere

schaalniveaus. Deze netwerken maken geen officieel beleid, maar zijn wel

­verdichting langs de spoor Leiden-Dordrecht (de Oude Lijn), is onderdeel

degelijk relevant voor Den Haag als rechtvaardige, veerkrachtige en verbonden

van die ambitie.

wereldstad van Vrede & Recht.

Specifiek voor de verstedelijkingsopgave in Zuid-Holland werkt de provincie

Omgevingsagenda Zuidwest

aan een verstedelijkingsstrategie. De koers en inzet is samengevat in

Met de omgevingsagenda verstevigen Rijk en regio een meer integrale,

een aantal uitgangspunten die Den Haag onderschrijft. Het dashboard

gebiedsgerichte, programmatische aanpak en samenwerking bij de opgaven in

Verstedelijking (College van Rijksadviseurs) wordt als hulpmiddel gebruikt

de fysieke leefomgeving. De omgevingsagenda vormt een belangrijke schakel

om de brede maatschappelijke effecten van verschillende verstedelijkings­

tussen de omgevingsvisies van Rijk en regio en de verschillende, vaak sectorale/

scenario’s binnen de provincie inzichtelijk te maken.

thematische uitvoeringsprogramma’s en overige trajecten.

16 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

We hebben de ambitie om de ontwikkeling van de Haagse omgevingsvisie

Metropoolregio Rotterdam-Den Haag

nadrukkelijk een plek te geven binnen de nieuwe Omgevingsagenda Zuidwest,

De MRDH is de afgelopen jaren vooral belangrijk geweest voor de beleids­

zodat strategische gebiedsgerichte opgaven (op meerdere schaalniveaus) meer

terreinen mobiliteit en economie. Met Rotterdam en de andere partners

met elkaar in samenhang kunnen worden gebracht.

binnen de MRDH en Zuidelijke Randstad blijven we samenwerken op het gebied van mobiliteit, economische ontwikkeling en verduurzaming (roadmap

Economische kerngebieden van Nederland (REOS)

next economy).

Binnen de economische kerngebieden van Nederland vallen de metropool­ regio’s Amsterdam, Rotterdam-Den Haag, de brainport Eindhoven en Utrecht.

Regiogemeenten

Een belangrijke ruimtelijke opgave voor Den Haag op dit schaalniveau is het

De regiogemeenten, voorheen verenigd binnen het Stadsgewest Haaglanden,

versterken van de as naar Schiphol en de Zuidas; een ijzersterke asset voor

vormen één aaneengesloten gebied. Het is de schaal waarop de meeste

vestigingskwaliteit. Ook staan hoogwaardige en frequente spoorverbindingen

dagelijkse en wekelijkse verplaatsingen plaatsvinden, het zogenoemde daily

met andere delen van de Randstad en buurlanden op de agenda.

urban system. We hebben de ambitie om op het schaalniveau van de regio een compleet aanbod van woon- en werkmilieus, voorzieningen en recreatie­ mogelijkheden te realiseren. Dit schaalniveau is relevant voor concrete (programmatische) afstemming, gemeentegrens overstijgende gebieds­ ontwikkelingen en regionale verkeersverbindingen. Kennisregio aan Zee Het samenwerkingsverband Kennisregio aan Zee betreft een kennisintensieve samenwerking met Leiden, Delft en Zoetermeer en daar gevestigde bedrijven, hoger onderwijs en kennisinstellingen. Deze steden werken aan een samenhangende aanpak van de regio als onderdeel van de Zuidelijke Randstad en gebied van de Verstedelijkingsalliantie. De samenwerking heeft ten doel om verdere verdichting, verstedelijking en ontwikkeling van economische top­­ locaties te stimuleren.

4.5 Gemeentelijke beleidsdocumenten De omgevingsvisie Den Haag brengt naast visie ook samenhang in het bestaande beleid over de fysieke leefomgeving. Samenhang aanbrengen ­betekent ook bestaand beleid ‘vervangen’ zodat onnodige stapeling van uitgangspunten, of juist tegenstrijdige beleidsuitgangspunten wordt voorkomen.

17 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

Hieronder staat in twee kaders welke beleidsdocumenten er zijn, welke documenten vervangen moeten worden en welke beleidsthema’s nog onvoldoende ­uitgewerkt zijn.

(Beleids) bouwstenen voor de omgevingsvisie (vastgesteld of in voorbereiding) Agenda Ruimte voor de Stad

Nota Stadsnatuur

Structuurvisie CID

Agenda Groen voor de Stad

Bomennota

Structuurvisie Den Haag Zuidwest

Nota Eyeline & Skyline

Visie op de ondergrond

Gebiedsvisie Internationale Zone

Kadernota Duurzaamheid

Kadernota Openbare Ruimte

Ambitiedocument A4-Vlietzone

Woonvisie en Woonagenda

Haagse Erfgoedkaart

Scenario-onderzoek VTH Omgevingswet

Strategie Haagse mobiliteitstransitie 2040

Stedelijk Energieplan

Lange termijn herstelplan Covid-19

Visie Toekomstbestendig Haags Water

Transitievisie Warmte

Stedelijke Ontwikkelvisie DSO 2040

Economische Visie

Resilience Strategie Den Haag

Wegwijzer Den Haag Klimaatbestendig

Integraal Veiligheidsplan

Grondstoffenplan

De omgevingsvisie vervangt in ieder geval:

Fysieke leefomgeving:

Uit te werken thema’s:

• Structuurvisie Wereldstad aan Zee

Alle thema’s die van invloed zijn op de inrichting en

• Energietransitie

• Agenda Ruimte voor de Stad

leefbaarheid van de fysieke ruimte in Den Haag

• Gezonde & veilige leefomgeving

• Agenda Groen voor de Stad

• Cultureel erfgoed

• Haagse Nota Mobiliteit

• Mobiliteitstransitie

• Waterplan

• Bodem • Lucht & Geluid

18 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

5

Ambities

Uit de gemeentelijke (strategische) beleidsdocumenten voor de fysieke leef­ omgeving zijn hoofdambities en hoofdopgaven gefilterd. We beginnen met acht hoofdopgaven die in de basis laten zien welke koers Den Haag voor zich ziet voor de ontwikkeling van de fysieke leefomgeving. Deze hoofdopgaven zijn ook al eerder in de startnotitie opgenomen. 1. Het invullen en uitwerken van de kwantitatieve en kwalitatieve bouwopgave in Den Haag volgens het principe van ‘verdichten, vergroenen, verduurzamen’ 2. Investeren in het versnellen van de transitie naar een internationale innovatieve­­­­­­kenniseconomie met sterke economische sectoren en behoud van lokaal ondernemerschap 3. Behouden en vergroten van de bereikbaarheid in Den Haag en het verminderen­­­­­van de verkeersdruk in en om de stad 4. Behouden, ontwikkelen en versterken van de diverse omgevingskwaliteiten van wijken en buurten in Den Haag 5. Behouden, ontwikkelen en versterken van de kwaliteiten van de openbare en bebouwde ruimte, zodat deze bijdragen aan het sociaal functioneren van de stad en het versterken van het economisch vestigingsklimaat 6. Het realiseren van de energietransitie en een klimaatbestendig Den Haag 7. Het realiseren en behouden van een schone, gezonde, veilige en toegankelijke leefomgeving die beweging en ontmoeting van Haagse inwoners stimuleert 8. Versterken van natuur, groen en biodiversiteit in de stad

19 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

Uitgangspunt is dat deze opgaven integraal uitgewerkt zullen worden in de

De demografische druk op de stad heeft tot gevolg dat (vastgoed) prijzen

Haagse omgevingsvisie. Op dit moment zijn ze nog sterk sectoraal geformu-

blijven stijgen. Doordat investeerders en beleggers zich storten op de Haagse

leerd. De hoofdopgaven bieden daarmee onvoldoende oplossingen voor de

woningmarkt komt deze waardestijging steeds minder ten goede aan de

wicked problems waar we momenteel voor staan, zoals klimaatverandering en

mensen die daadwerkelijk in de stad wonen en werken. We zien dat gezinnen

sociale ongelijkheid.

en huishoudens met een lager en midden inkomen moeilijk een plek in de

1

stad vinden of vertrekken naar de regio. Met name minder kapitaal gebonden Het gaat hierbij niet alleen om fysieke opgaven, maar juist ook om economi-

­functies zijn cruciaal voor de leefkwaliteit en identiteit van de stad. Denk aan

sche en maatschappelijke opgaven. Dat levert een aantal dilemma’s op, waarop

kunst en cultuur, buurtwinkels en maatschappelijke voorzieningen.

in de omgevingsvisie oplossingsrichtingen worden geboden. En deze (nieuwe) oplossingsrichtingen vragen in toenemende mate om onorthodoxe maat­

Wij staan voor een rechtvaardig en inclusief Den Haag dat permanent werkt

regelen, flexibilisering in (ruimtelijk) instrumentarium en een ontwerpende

aan een goede balans tussen financiële en maatschappelijke opbrengsten van

blik op het gebruik van de ruimte. Zowel boven als onder de grond.

ruimte, de kosten en baten van ingrepen in de fysieke leefomgeving eerlijk (ruimtelijk) verdeelt en ongewenste ruimtelijke tweedeling (zoveel mogelijk)

Om een koppeling te leggen met de economische en maatschappelijke

voorkomt. Een inclusieve stad is ook een fysiek goed toegankelijke stad, waar

context, stellen we onszelf eerst de vraag waar we als Den Haag voor staan.

iedereen zijn weg kan vinden in de openbare ruimte, ongeacht leeftijd of even-

Met andere woorden: welke lange termijnambities destilleren we uit de acht

tuele beperkingen.

hierboven genoemde hoofdopgaven? Deze ambities worden hieronder beknopt

Aansluiting bij hoofdopgaven 1 & 5

beschreven.

Bouwstenen voor beleid:

5.1 Een rechtvaardig en inclusief Den Haag

• Agenda Ruimte voor de Stad • Woonvisie Den Haag 2030

Een rechtvaardig en inclusief Den Haag is een stad waar je goed kunt wonen,

• Woonagenda 2020 – 2023

werken, leren en recreëren. Ongeacht je afkomst, opleidingsniveau of

• Den Haag Resilience Strategie (2019)

maatschappelijke positie. Daarmee biedt de stad kansen op ontwikkeling. Maar Den Haag kan alleen functioneren als emancipatiemachine als deze toegankelijk is en blijft.

5.2 Een betaalbare, toegankelijke en toekomstbestendige woningvoorraad in Den Haag Den Haag is een aantrekkelijke stad om te wonen. Onze stad groeit jaarlijks met circa 5.000 inwoners. Door de aanhoudende vraag naar woningen is

1 Wicked problem: een probleem dat moeilijk of mogelijk oplosbaar is door onvolledige, tegenstrijdige en

de krapte op de woningmarkt groot. Voor veel woningzoekenden, en in het

veranderende condities. Vanwege verschillende afhankelijkheden kan een poging tot oplossing van een

bijzonder voor starters, ouderen, gezinnen, jongeren en studenten, is het

deel van een ongestructureerd probleem leiden tot andere problemen.

­moeilijk een betaalbare woning te vinden.

20 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

Om het woningtekort aan te pakken en de groei van de stad te kunnen

breed, denk bijvoorbeeld aan achterstallig onderhoud, loden waterleidingen en

accommoderen­­­­­is de planvoorraad en de ambitie voor de bouwproductie

isolatie met het oog op de energietransitie.

van betaalbare woningen opgeschroefd. Nieuwe woningbehoefteramingen

Aansluiting bij hoofdopgaven 1 & 5

laten zien dat we de komende 10 jaar gemiddeld 4.000 - 4.500 woningen moeten bouwen in Den Haag, veelal voor starters in het sociale segment en de brede middenklasse.

Bouwstenen voor beleid: • Agenda Ruimte voor de Stad

Van belang is dat de nieuwbouw goed aansluit bij de behoefte wat betreft

• Woonvisie Den Haag 2030

prijs, woninggrootte en locatie, zodat deze bijdraagt aan een sociaal inclusieve

• Woonagenda 2020 – 2023

stad. In het geval van verdichting (sloop/nieuwbouw) streven we naar het

• Nota Voorraadbeleid

zoveel mogelijk in stand houden van sociale netwerken. De veerkracht van

• Nota Duurzaamheid en programma Duurzaamheid

wijken willen we benutten en versterken. Een gedifferentieerd woonprogramma realiseren kunnen we als gemeente niet alleen. Dat vraagt om een enorme inzet van onze partners in de stad. Van onze

5.3 Een klimaatbestendig, klimaatneutraal en natuurinclusief Den Haag

investeerders, projectontwikkelaars, woningcorporaties, huurdersverenigingen en niet te vergeten, onze inwoners.

Onze ambitie is een groene, toekomstbestendige en leefbare stad die aan­­ trekkelijk is voor bewoners, bezoekers en bedrijven. Dat betekent dat wijken,

Naast nieuwbouw die bereikbaar moet zijn voor alle inkomensgroepen,

straten en gebouwen zo zijn ingericht, dat ze geen CO2 uitstoten (energie­

zien we eveneens een ambitie om de bestaande woningvoorraad toegankelijk

neutraal), bestendig zijn tegen weersextremen (klimaatbestendig), natuur­

te houden voor lage en middeninkomens. Dit kan alleen als de overheid gaat

inclusief worden ontwikkeld en beheerd en daarmee ten goede komen aan de

ingrijpen en dus meer gaat reguleren. In Den Haag willen we een breed palet

(regionale) biodiversiteit, en daarbovenop vooral leefbaar zijn.

van (nieuwe) juridische instrumenten inzetten zodat stedelijke woning­ zoekenden een passende en betaalbare woning kunnen vinden.

Stresstesten tonen aan dat Den Haag op een aantal plekken kwetsbaar is. Ook is klimaatadaptatie nog niet een vanzelfsprekend onderdeel van alle

Daarnaast zien we een grote en urgente verbeter- en verduurzamingsopgave

initiatieven en projecten in de stad. Eenduidige criteria voor k­ limaatbestendige

van de bestaande woningvoorraad in Den Haag. Dit speelt in de corporatie-

inrichting en een gezamenlijke aanpak om de stad klimaatbestendig en

wijken zoals Zuidwest waar herstructurering en verdichting noodzakelijk is en

waterrobuust te maken zijn nodig. Daarnaast is er speciale aandacht voor

waar ook een grote inhaalslag nodig is om corporatiewoningen te verduur-

de zeespiegelstijging. Om Den Haag en het achterland te beschermen, zal de

zamen. De opgave is nog complexer in kwetsbare particuliere wijken zoals

kust voortdurend moeten worden versterkt. Ten slotte biedt een toename

Laakkwartier, Rustenburg-Oostbroek, Schilderswijk en Transvaal. We hebben

van natuur de stad diverse ecosysteemdiensten die nog veel sterker kunnen

hier te maken met kleine VvE’s, particuliere eigenaren en particuliere verhuur-

worden benut.

ders die vaak onvoldoende middelen hebben of waar de wil ontbreekt (zoals bij huisjesmelkers) om duurzaam te investeren in hun woning. De opgave is

21 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

Met betrekking tot de energietransitie beschrijft het college in het Stedelijk

Vanuit ruimtelijk perspectief vinden wij dat de Haagse regio meer ruimte moet

energieplan de visie van de gemeente Den Haag op de stedelijke energie­

bieden aan verschillende soorten bedrijvigheid; van internationale topmilieus

transitie. Het klimaatakkoord vraagt om keuzes vast te leggen wanneer in welke

tot bedrijventerreinen en kleinschalige bedrijfsruimte in de wijken. Op alle

wijken een duurzame warmtevoorziening wordt gerealiseerd en die daarna

niveaus ligt er dus een opgave voor het toevoegen van betaalbare, duur-

gedetailleerd uit te werken en te realiseren. Een van de uitdagingen daarbij is

zame en bereikbare bedrijfshuisvesting in aantrekkelijke werkmilieus. Ook de

om voldoende duurzame energiebronnen te realiseren en vervolgens panden

verdichting speelt hierin een rol. Verdichting leidt tot meer contactmomenten.

aan te sluiten op deze bronnen. De bronnen waar Den Haag de komende jaren

Het leven gaat sneller in grote, verdichte steden, en dat is gelinkt aan innovatie

op zal inzetten zijn elektriciteit, geothermie, aquathermie en restwarmte.

en economische groei. Deze ontwikkelingen hebben invloed op economische functies in de stad waaronder de detailhandel. We geven aandacht aan de

Aansluiting bij hoofdopgaven 6 & 8

juiste functies op de juiste plek en streven naar aantrekkelijke winkelgebieden met een diversiteit aan branches.

Bouwstenen voor beleid: • Agenda Ruimte voor de Stad

De transitie naar een digitale en circulaire economie krijgt ook aandacht in

• Kadernota Duurzaamheid

de omgevingsvisie. In een digitale economie zullen werkgewoonten sterk

• Stedelijk Energieplan (RES, TVW, Wijkenergieplannen)

veranderen­­­­­, met impact op de kantorenmarkt en mobiliteitspatronen.

• Den Haag Resilience Strategie (2019)

De ­acceleratie van technologische innovatie vraagt om een scherpe her­­bezinning

• Wegwijzer Den Haag Klimaatbestendig

op de ruimte­vraag van economische activiteiten. In een circulaire stad zijn de grondstofstromen van voedsel, biomassa, consumenten­goederen en bouw­ materialen zoveel mogelijk gesloten. Beide transities vragen om veranderingen

5.4 Een economisch vitaal Den Haag

in de bouw en de (logistieke) infrastructuur. Voor een circulaire economie moet bovendien veel aandacht naar de voedselketen en de afvalverwerking. En het

Den Haag maakt deel uit van een krachtige economische regio. Juist door alle

vraagt om fysieke ruimte. De opgave voor Den Haag is een visie te vormen op

verschillen in de regio vullen we elkaar aan. Overheid, ondernemers, universi-

de circulaire economie: hoe we willen omgaan met niet-circulaire bedrijven en

teiten, onderwijsinstellingen, multinationals, internationals en onze bewoners

hoe we circulariteit integreren binnen een veilige en gezonde leefomgeving.

dragen hieraan bij. Den Haag werkt aan innovaties voor een veilige, betere en rechtvaardige wereld. Wij willen daarbij overtuigend laten zien dat we werken

Aansluiting bij hoofdopgaven 2&5

aan rechtvaardigheid voor de internationale gemeenschap én voor de Hagenaars. Het streven naar rechtvaardigheid behoort tot het DNA van onze stad.

Bouwstenen voor beleid: • Economische Visie Den Haag + 2030: Brede economische bloei in een stad

Tegelijkertijd constateren we dat de eenzijdige economische structuur van

zonder grenzen

Den Haag een belangrijke verklaring is voor achterblijvend economisch

• Kadernota Duurzaamheid

­presteren. We willen de economische structuur verdiepen, verbreden,

• Grondstoffenplan

vernieuwen en opschalen zodat er betere aansluiting ontstaat op de arbeids-

• Agenda Ruimte voor de Stad

markt en meer mensen passend werk vinden.

• Den Haag Resilience Strategie (2019)

22 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

5.5 Een gezond en veilig Den Haag

mensen op allerlei manieren tot bewegen; de inrichting van straten, pleinen, trappen, gebouwen en parken. Dit draagt ook bij aan een inclusieve sociale

Compacte ontwikkeling maakt de stad gezonder en de ecologische voetafdruk

­leefomgeving waar mensen zich thuis voelen, waar ze veilig wonen en waar

per inwoner kleiner. Nabijheid van werk en voorzieningen zoals scholen maakt

buurt­binding kan worden versterkt.

het voor mensen mogelijk de auto te laten staan en te lopen of te fietsen. Een beweegvriendelijke inrichting van de leefomgeving draagt daar verder

Aansluiting bij hoofdopgaven 4, 5, 7 en 8

aan bij. Dat geldt ook voor de inzet op schone mobiliteit die bijdraagt aan een betere luchtkwaliteit.

Bouwstenen voor beleid: • Agenda Ruimte voor de Stad

Daarnaast kan compacte stedelijke ontwikkeling leiden tot een groter

• Haagse Nota Mobiliteit & Strategie Haagse mobiliteitstransitie 2040

risico op en potentiële impact van ongelukken en maatschappelijke onrust.

• Bomennota

Verdichten en het combineren van functies zorgen er immers voor dat

• Kadernota Duurzaamheid

er meer mensen samenkomen. Bij de verdichting van de stad zal er extra

• Kernwaarden gezonde leefomgeving (GGD GHOR)

aandacht moeten worden gegeven aan de negatieve effecten ervan zoals

• Beleidsplan Zorg, Jeugd en Volksgezondheid

slechte luchtkwaliteit, geluidsbelasting, mogelijkheden voor crowd control,

• Schone Lucht Akkoord

en omgevingsveiligheid.

• Ontwerp Actieplan Geluid • Sportnota

De (groene) inrichting van ruimte en gebouwen heeft invloed op de gezond­

• Handboek Openbare Ruimte

heid van mensen. Een goed ingerichte leefomgeving draagt bij aan een

• Wegwijzer Den Haag Klimaatbestendig

gezondere levensstijl. We gaan op zoek naar manieren om de gebruiks­ mogelijkheden van het groen in én buiten de stad te vergroten. Dit zullen we ook moeten combineren met het vergroten van de biodiversiteit. En we zullen

5.6 Een duurzaam bereikbaar Den Haag

onderzoeken hoe we de blootstelling aan de grootste risicofactoren voor de menselijke gezondheid terugdringen via de fysieke leefomgeving, zoals lucht-

Mobiliteit stelt mensen in staat elkaar te ontmoeten en verbindt de stad.

vervuiling (naast dodelijke risicofactoren als roken en obesitas). Kortom, wij

De groei van Den Haag vraagt om veranderingen in de manier waarop we

zien het ontwikkelen van een gezonde en veilige stad als een kernopgave en

mobiliteit organiseren. Om de komende decennia de stad bereikbaar, leef-

daarmee een zwaarwegende factor in de belangenafweging van het nieuwe

baar en verkeersveilig te houden voor onze bewoners, bezoekers en bedrijven is

omgevingsbeleid.

er een ander perspectief nodig op het mobiliteitssysteem en de oplossingen.

Dagelijks bewegen is voor de gezondheid belangrijk. Daarom stimuleren we

Dat betekent in eerste instantie dat niet elke afzonderlijke vervoerswijze

actieve vormen van vervoer: een transitie van auto naar openbaar vervoer,

een eigen toekomstlijn krijgt. Er is simpelweg niet genoeg ruimte om aan

lopen, fietsen en combinaties daarvan. De gezondheidsvoordelen zijn

alle wensen te voldoen. Want de wensenlijst is lang: lage parkeerdruk, meer

evident: bewegen, schone lucht, gezonder gewicht, mentale gezondheid en

fietsparkeerplekken, meer veilige fietspaden, meer en sneller openbaar vervoer,

minder geluidsoverlast. In een gezond en veilig Den Haag stimuleren we

meer ruimte voor voetgangers, minder fiets- en autofiles.

23 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

De mobiliteitstransitie is het antwoord op de vraag hoe de noodzakelijke doorontwikkeling van het mobiliteitssysteem er in 2050 uit moet zien. De strategie is opgebouwd uit vier thema’s met strategische keuzes en een gebiedsgerichte aanpak. De compacte stad is daarbij beschouwd als belangrijkste thema, omdat in een compacte stad de huidige capaciteit van infrastructuur veel langer zal volstaan. Daarnaast is er veel vraag naar een menselijke maat. De menselijke maat vertalen we naar de sociale functie van mobiliteit en helpt bij het ontwerpen van een compacte stad voor voetgangers en fietsers. We willen daarbij meer werken vanuit de specifieke behoeften en mogelijkheden van de reizigers in de stad en zo maatwerkoplossingen bieden. Het derde thema is gericht op stadsvriendelijke vervoerswijzen. Dit gaat om duurzame mobiliteitsoplossingen die zo min mogelijke schade brengen aan mens en milieu en ten dienste staan van het verbeteren van de kwaliteit van de openbare ruimte. Tot slot is er een belangrijke rol weggelegd voor samenwerken met andere gemeenten en marktpartijen binnen het thema regio- en knooppuntontwikkeling.

Aansluiting bij hoofdopgaven 3,4,5 en 7 Bouwstenen voor beleid • Agenda Ruimte voor de Stad • Haagse Nota Mobiliteit • Strategie Haagse mobiliteitstransitie 2040 (nieuw beleid) • Kadernota Openbare Ruimte • Kadernota Duurzaamheid

24 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

6

Beleids- en onderzoeksagenda

Afbeelding: Trends & transities vormen de basis voor het opstellen van toekomstbeelden voor Den Haag.

Tijdens het proces van het opstellen van toekomstbeelden voor Den Haag komen we – naar verwachting – dilemma’s, spanningen en meekoppelkansen tegen tussen verschillende beleidsdoelen. De ruimte in Den Haag is (extreem) schaars en we verwachten dat er pijnlijke keuzes moeten worden gemaakt. Deze dilemma’s, spanningen en (nieuwe) kansen hebben invloed op de lange termijnkoers van de fysieke ontwikkeling en het ‘draaiende houden’ van Den Haag. Omdat er lacunes in beleid kunnen ontstaan, is het van belang voortdurend verkenningen uit te voeren en te monitoren of we op de goede weg zitten in de richting van het gewenste toekomstbeeld van Den Haag in 2050.

25 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

We willen door het opstellen van toekomstbeelden voor Den Haag op stedelijk

6.1 De mens in de stad

en stadsdeelniveau nagaan welke keuzes er mogelijk zijn om onze ambities te bereiken.

Zoals eerder aangegeven zal de bevolking van Den Haag de komende jaren flink groeien. De woningbouwopgave is dan ook groot en de druk op de

We gaan hierover in gesprek met onze partners in de stad en de regio, zoals

buitenruimte neemt toe. Met name in Den Haag Zuidwest, Binckhorst en het

het Hoogheemraadschap, de Veiligheidsregio, Omgevingsdienst, GGD en buur­

CID zullen aanzienlijke aantallen nieuwe woningen gebouwd worden terwijl

gemeenten. En uiteraard gaan we in gesprek met de stad, inwoners, bedrijven,

deze gebieden alleen aantrekkelijk worden met een goed functionerende

instellingen en initiatiefnemers. De verbeelding van de gevolgen van keuzes

openbare ruimte en de aanwezigheid van maatschappelijke voorzieningen.

die we maken, helpt om te kiezen met welke maatregelen we het dichtst bij het

Tegelijkertijd is de ruimte in de stad (zeer) schaars.

realiseren van de ambities komen. Ook in de toekomst willen we dat Den Haag een leefbare stad is voor huidige Voor nu zien wij een aantal beleids- en onderzoeksopgaven die nodig zijn om

en nieuwe inwoners. Om bij verwachte groei een leefbare stad te zijn en te

het integrale toekomstbeeld voor Den Haag goed te kunnen onderbouwen.

blijven, zal bij de invulling van de fysieke plannen ook voldoende aandacht

Deze zogenoemde beleids- en onderzoeksagenda vormt de kern voor de Nota

moeten zijn voor de sociale opgaven van de stad.

Reikwijdte en Detailniveau (NRD) voor het Omgevingseffectrapport (OER). Deze onderzoeksagenda wordt geclusterd naar een drietal integrerende

Drie thema’s gaan we daarvoor verder onderzoeken.

thema’s. Het gaat om de mens in stad (integratie sociaal en fysiek), stad in transitie (integratie ruimteclaims) en stad in de regio (integratie Den Haag met

Aantrekkelijke stad: maatschappelijke voorzieningen

haar omgeving).

In dit onderzoeksthema staat de relatie tussen maatschappelijke voorzieningen en de verdichtingsopgave van de stad Den Haag centraal.

Dit hoofdstuk zoomt daarop in.

Begin van 2021 heeft het College van B&W de nota Haagse referentienormen maatschappelijke voorzieningen vastgesteld. In deze nota is voor diverse ­categorieën maatschappelijke voorzieningen gesteld dat bij de groei van x aantal inwoners ook het aantal voorzieningen met y moet toenemen. Dit vormt de basis om te bepalen bij de grote gebiedsontwikkelingen in de stad hoeveel nieuwe maatschappelijke voorzieningen er gerealiseerd moeten worden. Denk hierbij aan sport, onderwijs, cultuur, zorg, welzijn et cetera. Bovendien wordt er in 2021 gewerkt aan integrale huisvestingsplannen voor deze voorzieningen waarin inzichtelijk gemaakt wordt wat de huidige vastgoed­portefeuille is en wat er de komende jaren nodig zal zijn in Den Haag.

26 | OMGEVINGSVISIE DEN HAAG 2050

< INHOUD

Dit zijn eerste goede stappen om groei van de stad te koppelen aan bij­­

Resultaat uit dit onderzoeksthema:

behorende groei van maatschappelijke voorzieningen. De uitdaging wordt

• Inzicht in benodigde ingrepen op stads- en wijkniveau

echter hoe en waar in een stad waar binnen bestaande ruimte gebouwd moet

• Inzicht in de verdeling van gezondheidsrisico’s onder verschillende

worden, de benodigde maatschappelijke voorzieningen gerealiseerd moeten worden. Dit onderzoeksthema gaat in op deze kernvraag.

delen van de Haagse bevolking. • Inzicht in kansen en bedreigingen die een verdere verdichting van de stad met zich mee brengt voor de gezondheid van Haagse inwoners • Overzicht van de delen van Den Haag die zich het meest lenen voor

Resultaat uit dit onderzoeksthema:

ingrepen in de infrastructuur en de openbare ruimte en een overzicht

• Waar zijn uitbreidingsmogelijkheden voor maatschappelijke voor­

waar dit gaat knellen

zieningen in Den Haag en waar gaat dit knellen? Waar verwachten we dat de claims op de schaarse ruimte het grootst zullen zijn? En zijn er wellicht op regionale schaal ook oplossingen mogelijk?

Kwetsbare wijken veerkrachtiger maken

• Zijn er combinaties te maken tussen voorzieningen onderling

Niet iedereen heeft in Den Haag dezelfde kansen op een goede baan,

(zo­genoemde­­­­integrale voorzieningen) of tussen voorzieningen en

een ­prettige gezondheid en voldoende inkomen. Er is een aanzienlijk deel van

andere functies?

de bevolking dat helaas minder gezegend is en kwetsbaar is voor financiële­­­­­, gezondheids -en werkloosheidsproblematiek. Deze concentratie van kwetsbare inwoners, bijvoorbeeld in Den Haag Zuidwest, versterkt de sociale

Gezonde stad

­problematiek. Er zijn weinig positieve rolmodellen, deelname aan sport en