RIS310014 patientenstop Parnassia bijlage 3

ILLUSTRATIE�LYNNE�BROUWER

Uw depressie duurt ons te lang Ggz-instelling PsyQ stuurde patiënten weg omdat hun behandeling niet meer vergoed werd WEEKEND 24�-27

Wat�is�PsyQ? PsyQ�is�een�instelling�in�de�geestelijke�gezondheidszorg�(ggz) met�33�vestigingen�in�heel�Nederland. De�instelling�werd�opgericht�in�2005�om�laagdrempelig specialistische�zorg�te�bieden,�met aparte�programma’s�voor�patiënten met�autisme,�ADHD,�eetstoornissen,�angstklachten,�etc. PsyQ�is�een�dochter�van�de Haagse�Parnassia�groep,�een stichting�waarvan�de�winst�niet naar�particuliere�aandeelhouders gaat.�Parnassia�heeft�de�formule�inmiddels�samengevoegd�met�Brijder�(verslavingszorg)�en�i-Psy�(interculturele�psychiatrie).�Deze�combinatie�heeft�een�omzet�van�190 miljoen�euro�,�een�kleine�2.000�arbeidsplaatsen�en�behandelt�jaarlijks�ruim�60.000�patiënten.�De�organisatie�leed�in�2019�een�verlies van�8�miljoen�euro�en�in�2018�een verlies�van�12,5�miljoen.�PsyQ�is�een handelsnaam�die�ook�door�een paar�andere�zorginstellingen�in�het land�wordt�gebruikt.

GGZ

Uw behandeling stopt hier, er zijn te veel wachtenden na u Ggz-instelling PsyQ gaf psychologen en psychiaters opdracht lang durende behandelingen abrupt te staken. Nieuwe patiënten leveren meer op. Tekst�Romy�van�der�Poel�en�Jeroen�Wester Illustraties�Lynne�Brouwer

B

Bericht van het bestuur, urgentie: hoog. Voor sommige patiënten heeft de therapie lang genoeg geduurd, ze moeten weg bij ggz-instelling PsyQ. En wel om financiële redenen: het hoofdkantoor in Den Haag heeft niet goed opgelet, lange behandelingen blijken al maanden niet meer door de verzekeraar te worden vergoed. „We leveren dus in feite gratis zorg en dat kan echt niet!”, schrijft de directie. Het secretariaat verspreidt spreadsheets met namen van patiënten die zo snel mogelijk uitgeschreven moeten worden. Het gaat om mensen die langer dan veertien maanden behandeld worden, vaak met trauma’s of terugkerende depressies. Behandelaren zijn verbouwereerd. Op de lijsten met rood- en oranjegemarkeerde namen zoeken ze hun patiënten. Er staan fouten op, zien ze; wachttijden zijn meegerekend of maanden dat iemand geen therapie kreeg. In ingelaste overleggen moeten behandelaren verantwoorden wat ze gaan doen om behandelingen zo snel mogelijk af te sluiten. Om toch door te gaan zijn „zwaarwegende redenen” nodig en toestemming van de manager. Wie een lange behandeling nodig heeft, wordt in de besprekingen benadrukt, past niet „in de doelgroep”. „Alsof er een bom werd gedropt”, zegt een psychotherapeut. Bij veel van deze patiënten ging het mis in hun jeugd. Misbruik, verwaarlozing. „Wij laten ze nu opnieuw in de steek.”

1. Hoe dit verhaal begon Op een zaterdagochtend in april stuurt een psycholoog een bericht naar NRC over grote problemen bij PsyQ, een ggzinstelling met 33 vestigingen door heel

„Jullie zitten op de oude look and feel van PsyQ.” Bij de oprichting, in 2005, was het plan dat elke vestiging hetzelfde zou zijn: een franchiseketen in de ggz. Dezelfde behandelprotocollen, zelfs de inrichting lag vast. Een bestuurder van een vestiging in Groningen noemde PsyQ eens trots „de McDonalds van de psychiatrie”. PsyQ is bedacht door Parnassia Groep, de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in Nederland. Van oudsher was er per regio één centrale instelling voor psychische hulpverlening. Maar politiek en zorgverzekeraars willen meer concurrentie. Met PsyQ probeert Parnassia vanaf 2005 ook buiten de eigen Haagse regio patiënten aan te trekken, in de achtertuin van concurrenten. PsyQ wil de psychiatrie veranderen. Wachtlijsten zijn er in 2005 ook al, landelijk wachten tienduizenden patiënten. Bij PsyQ moeten mensen binnen één week een behandeling krijgen. De formule introduceert specialistische teams die zich specifiek op één stoornis richten, een model dat andere ggz-instellingen al snel kopiëren. Patiënten kunnen bij PsyQ ook ’s avonds en op zaterdag hulp krijgen, is het idee. En vooral: de behandelingen verlopen sneller. Voor elke stoornis is er een geprotocolleerd behandelplan. Tachtig procent van de patiënten zal binnen een jaar genezen zijn, belooft de toenmalige Parnassia-baas in de media.

3. De ggz-zorg stokt

Nederland. Ze zegt dat ze zich ongerust maakt over haar patiënten. Ze durft haar e-mails niet meer te openen, ligt wakker van werk. Haar zorgen kaartte ze aan bij het bestuur, zonder resultaat. Wat nu als het mis gaat met een patiënt en ze voor de tuchtrechter moet komen? „Kan ik verantwoorden welke zorg we mensen geven?”, vraagt ze zich een paar dagen later tijdens een koffie-afspraak af. Haar eerlijke antwoord: „Eigenlijk niet.” Ze is niet de enige. Afgelopen maanden voerde NRC tientallen gesprekken met medewerkers, oud-medewerkers en (voormalige) patiënten van PsyQ. De meesten willen niet met hun naam in de krant. Behandelaren vrezen represailles van hun werkgever („PsyQ is goed in window dressing. Als je daar niet in meegaat, lig je eruit”) en willen de vertrouwensband met hun patiënten niet beschadigen. Volgens de eigen website biedt PsyQ „specialistische, vooruitstrevende behandelingen” voor psychische problemen. De „deskundige behandelaren zijn gedreven” en werken „volgens de laatste inzichten en wetenschappelijke onderzoeken”. De dagelijkse praktijk is anders. Patiënten en voormalige patiënten van PsyQ vertellen hoe ze eindeloos op wachtlijsten stonden, werden weggestuurd terwijl hun behandeling nog niet afgerond was.

Hoe kan het dat een ggz-instelling patiënten zo moet teleurstellen, ondanks betrokken behandelaren die niets liever willen dan hen helpen? Hun verhalen laten zien hoe de ziekste mensen in de Nederlandse ggz de slechtste zorg krijgen.

2. Het ontstaan van PsyQ PsyQ Beverwijk ligt aan een druk kruispunt voorbij de Burger King en de Kentucky Fried Chicken. Het gebouw heeft zwarte, grijze en blauwe bakstenen. De patiënten die hier – ambulant – worden behandeld, hebben ingrijpende en terugkerende problemen, soms zijn meerdere diagnoses gesteld: persoonlijkheidsproblematiek, angststoornissen, trauma, depressie, eetstoornissen. Op het kantoor van manager bedrijfsvoering Willem Roos, een vriendelijke vijftiger met een ronde bril met zilveren montuur, hangt een klok met stilstaande wijzers. Hij wijst naar de rode stoelen.

De geestelijke gezondheidszorg in Nederland laat zich moeilijk in banen leiden. Alleen al door de massaliteit: elk jaar krijgen 1,3 miljoen mensen een ggz-behandeling. Een slordige 4 miljard zorgverzekeringspremiegeld gaat eraan op. De laatste jaren stegen de kosten jaarlijks met meer dan 5 procent – ruim twee keer zo snel als de economische groei. En nog is er geen hulp genoeg, moeten patiënten wachten. De concurrentie is niet van de grond gekomen. In de regio Beverwijk is PsyQ bijvoorbeeld de enige instelling die mensen met veelvoorkomende, zwaardere psychiatrische problemen kan behandelen. „Er is hier geen markt”, zegt Willem Roos. Voor lichte aandoeningen (faalangst) zijn nog wel meerdere zorgaanbieders te vinden, voor zware (persoonlijkheidsstoornissen) zijn die er eenvoudigweg niet. „Als je het probleem platslaat: de vraag naar complexe psychiatrische zorg blijkt groter dan het aanbod.” In diverse regio’s zijn de wachtlijsten bij PsyQ inmiddels bovengemiddeld lang, blijkt uit landelijke cijfers. Patiënten moeten veel langer op hun behandeling wachten dan de landelijk afgesproken maximale veertien weken. Patiënttevredenheid daalde de afgelopen vijf jaar gestaag, van een 7,9 in 2016 naar een 6,2 vorig jaar, toont vergelijkingssite ZorgKaartNederland.

Personeelsverloop en ziekteverzuim zijn hoog, en verliezen omvangrijk doordat verzekeraars minder vergoeden dan PsyQ aan kosten maakt. Vorig jaar stortte moederorganisatie Parnassia 10 miljoen euro bij. Parnassia Groep zelf staat al jaren onder curatele van de banken. De ggz-instelling, waar vorig jaar door heel Nederland 170.000 mensen behandeld werden, voldoet niet aan de eisen die banken aan hun kredietverlening stelden. Banken kunnen in theorie per direct hun geld terugvragen. De accountant waarschuwt al langer voor het voortbestaan van de groep met een jaarlijkse omzet van 1 miljard euro. Terwijl banken eisen dat de Parnassia Groep minder uitgeeft aan personeel, willen zorgverzekeraars juist dat er méér unieke patiënten worden behandeld om de wachtlijsten te verkorten, zo nodig met meer personeel. In het hoofdkantoor van Parnassia in Den Haag wordt begin 2020 besloten dat het anders moet. De psychiatrische behandelingen bij PsyQ duren langer dan ge-

wenst en ook de wachtlijsten moeten korter. Het woord ‘veranderprogramma’ valt: een plan dat vanaf het voorjaar bij de vestigingen in het hele land een „cultuurverandering” moet bewerkstelligen.

4. Uitschrijfinstructies In mei 2020 volgt de bestuursmail die verordonneert dat te lang durende behandelingen abrupt gestopt moeten worden. „Het moge duidelijk zijn dat het water ons bedrijfsmatig gezien aan de lippen staat” en dat „de grond voor langlopende behandelingen steeds verder onder ons afbrokkelt”, waarschuwen PsyQ-directeuren Annet Spijker en Jolanda van Bussel. De mail staat vol harde instructies. Behandelaren moeten hun „verantwoordelijkheid” nemen en de patiënten „uitschrijven”. Al heeft het „zeer de voorkeur” om het stoppen met behandelen met „de patiënt te bespreken vanuit inhoudelijke redenen”. Niet alle patiënten zullen zich laten wegsturen, weten de directeuren. Als de behandeling niet om inhoudelijke redenen gestopt kan worden, kunnen behandelaren zeggen „dat we dit vanuit lange wachtlijsten en ontbreken van betaling van de zorg doen”. Voortaan mogen depressie en psychotrauma nog maar anderhalf jaar worden behandeld, voor persoonlijkheidsproblematiek, de langste behandeling, staat nog „een normtijd” van 2,5 jaar. „De timing is niet echt fijn”, lezen behandelaren in Amsterdam in een mail van hun manager. Het is hartje coronacrisis, veel behandelaren werken vanuit huis en patiënten krijgen alleen nog via video therapie. Zelf had hij het ook liever anders gezien, schrijft de manager, „met meer hersteltijd na corona.

De boodschap is echter ook dat er geen tijd te verliezen is.” Waar is mijn gezondheid in dit verhaal, vraagt een jonge fotograaf aan haar psy-

choloog als ze hoort dat haar therapie wordt beëindigd. „Ik moest plaats maken voor iemand anders. Ze brachten die boodschap alsof het normaal is.” Opnieuw belandt ze „in het niemandsland van wachtlijsten”. „De voortdurende onzekerheid over of ik wel weer zorg zou krijgen maakte me ontzettend instabiel.” Pas na interne kritiek op de hardheid van de instructies besluit de directie van PsyQ de opdracht om patiënten uit te schrijven iets te matigen.

5. Eén uit, één in De psychologen en psychiaters van PsyQ zijn wel wat gewend. Het management houdt nauwlettend in de gaten hoeveel patiënten ze behandelen en hoe lang behandelingen duren. Elke behandelaar heeft een behandeldashboard: wie genoeg behandelt, staat in het groen, maar de wijzer kan ook uitslaan naar rood. Van werkdagen moet bijna elke minuut worden geregistreerd. Meer dan 90 procent van de inkomsten van PsyQ is afkomstig van zorgverzekeraars, die de behandelingen vergoeden uit het premiegeld van verzekerden. De instelling en sommige verzekeraars hebben ‘volumeafspraken’ gemaakt: binnen een vooraf afgesproken budget zijn dan plafonds vastgesteld voor bijvoorbeeld het aantal ernstig zieke patiënten en hoe lang de gemiddelde behandelduur mag zijn. Vanuit het hoofdkantoor in Den Haag horen de vestigingen hoeveel patiënten ze moeten behandelen. „Amsterdam moet de komende 4 maanden dus nog 1.718 producten openen”, ziet een regiomanager in september 2020. ‘Producten’ zijn behandelingen, driekwart daarvan moet nieuwe patiënten betreffen en het andere kwart mensen die al in behande-

Lees�verder�op pagina�26

»

‘We proberen mensen die niet in een hokje passen toch in een hokje te stoppen’

Wie een lange behandeling nodig heeft, past niet ‘in de doelgroep’

‘Onbedoelde�effecten’ Volgens�Parnassia�zit�de�organisatie�middenin�een�grote�verandering. „Wij�realiseren�ons�terdege dat�we�vanuit�het�bestuur�en�directie een�aantal�zaken�beter�hadden moeten�doen�en�dat�deze�verandering�voor�een�aantal�collega’s�en/of teams�lastig�is�en/of�te�snel�gegaan is.” De�boodschap�van�Parnassia om�patiënten�uit�te�schrijven�is�later aangepast�„omdat�deze�onbedoelde�effecten�had�en�te�weinig�rekening�hield�met�de�zorginhoudelijke a�s�p�e�c�t�e�n”. Stephan�Valk,�bestuursvoorzitter Parnassia�Groep: „Samen�met�behandelaren�kijken we�steeds�of�behandelingen�anders en�korter�kunnen�met�behoud�van resultaat.�Een�deel�van�de�veranderingen�hadden�we�meer�stapsgewijs�samen�met�de�teams�moeten doen.�Dat�was�in�deze�covid-periode�extra�lastig. „Wij�hebben�geen�financiële�zorgen. Het�grootste�probleem�is�dat�we�te weinig�patiënten�zien�en�een�deel van�die�patiënten�is�volgens�verzekeraars�te�duur. „Patiënten�op�de�wachtlijst�zijn�ons net�zo�lief�als�de�patiënten�die�in�behandeling�zijn.�Het�is�cruciaal�dat patiënten�meer�doorstromen.�Dat�is niet�altijd�makkelijk�voor�de�behand�e�l�a�a�r. „De�behandelwachttijd�hebben�we op�een�aantal�plekken�verkeerd�ingeschat.�We�hadden�daar�eerder moeten�stoppen�met�de�intake.�Dat is�nu�aan�het�herstellen�en�aan�het ve�r�b�e�t�e�re�n�.

„Wij�behandelen�patiënten�conform de�richtlijnen�en�zetten�geen�mensen�op�straat�zonder�behandeling. „De�geneesheer-directeur�doet�onderzoek�naar�alle�suïcides�in�Rijnmond�en�heeft�geconcludeerd�dat er�geen�relatie�is�tussen�de�werkdruk�en�het�aantal�suïcides.�En�dat er�ook�geen�toename�is.” Annet�Spijker,�directeur�PsyQ�Nederland: „We�wilden�een�korter�sneller�antwoord�voor�complexe�patiënten aanbieden,�dus�de�hulpvraag�nog meer�centraal�zetten.�Dat�vergt�van behandelaren�(inclusief�mijzelf)�wel een�andere�mindset. „Langer�wachten�dan�een�half�jaar�is geen�aanbod.�Dan�geldt:�beter�iets dan�niets. „Er�was�onvoldoende�verbetering�in het�behandelen�van�meer�patiënten. Dus�toen�zijn�we�vanuit�de�inhoud gaan�kijken�hoe�we�anders�kunnen gaan�werken.�Dat�is�de�basis�van�het veranderprogramma.�Het�is�een�lastige�transitie�in�een�lastige�tijd.”

» Vervolg�van pagina�25 ling zijn. Ze rekent: Amsterdam moet dat jaar nog 76 intakes per week doen. Daaruit volgt de ‘taakstelling’ per behandelaar: 1,5 intakes per week per arbeidsplaats – volgens behandelaren bovengemiddeld veel. Het deurbeleid bij PsyQ is als bij een populaire club op een zaterdagnacht: één iemand naar buiten, iemand uit de wachtrij naar binnen. De manager waarschuwt: „Uitstroom is gelijk aan instroom (…) Anders loop je vast.” Dat is al gaande bij sommige vestigingen. Een intakegesprek wil niet zeggen dat je dan ook snel zorg krijgt, merken patiën-

ten. Na het eerste gesprek komen ze op een interne wachtlijst, soms duurt het nog maanden voor hun behandeling begint. In die periode staat hun naam wel al achter die van een behandelaar. Bij sommige vestigingen hebben behandelaren die maar twintig uur per week werken wel zestig mensen ‘op hun naam’ staan die ze nauwelijks kennen maar waar ze wel verantwoordelijk voor zijn. Als het misgaat zijn ze medisch aansprakelijk. Een behandelaar: „Wat nu als het niet goed met ze gaat? Ze hebben mijn nummer niet.”

6. Strakke protocollen Ook voor de eerste selectie van nieuwe patiënten door behandelaren komen an-

dere instructies. Het betekent: minder lang inlezen voor een behandeling. Door zorgverzekeraars wordt dat niet vergoed, verzekeraars gaan pas na een intakegesprek betalen. Zo kan voortaan elke patiënt die is aangemeld vrijwel ongefilterd op intakegesprek komen. Een manager schrijft in een mail aan haar collega’s dat ze hierdoor een groep patiënten pas ná de intake zullen kunnen afwijzen of doorverwijzen. „Na een wachttijd tot de intake én een rekening van 385 euro [verplicht eigen risico, red.] zijn de patiënten dan nog geen stap verder. Dat is buitengewoon vervelend en klantonvriendelijk.”

Een psycholoog: „Patiënten vertellen tijdens hun intakegesprek hun ziel en zaligheid. En je weet al: wij hebben geen plek voor je.” Het hoofdkantoor heeft haast met het veranderprogramma bij PsyQ. Voor medewerkers die de plannen „niet kunnen of willen” ondersteunen, zo leest de ondernemingsraad in een intern bericht, is het beter als „de wegen gaan scheiden”. „Het wordt ons door de strot geduwd”, zegt een psycholoog. Niet alleen de behandelingen, maar ook de intakegesprekken moeten korter duren. In een intakeformat komen de vragen te staan die behandelaren moeten stellen: Wat helpt u om met het probleem

om te gaan? Wat maakt uw problemen erger, zoals problemen met geld, of problemen in de familie? Wat wilt u leren van de behandeling? De diagnose moet binnen een uur gesteld worden, terwijl behandelaren in het verleden tot drie uur kregen om zicht te krijgen op de problemen van een patiënt. Het leidt volgens critici tot symptoombestrijding. Specialistische teams worden opgeheven. De nieuwe behandelingen zijn „doelgericht”. Er is een ‘antipiekertraining’ en een ‘zelfbeeldmodule’. Aan het begin moeten patiënten een doel verwoorden. Beter slapen? Minder piekeren? Contact met vrienden herstellen? Als het doel is behaald, is de behandeling afgerond, luidt de instructie. Een behandelaar: „Dat is geen behandeling, dat is een cursus.” Groepsbehandelingen worden regel, tenzij het echt niet anders kan. Niet meer dan een derde van de patiënten mag nog een individuele behandeling krijgen. Zo kunnen zo snel mogelijk zo veel mogelijk patiënten geholpen worden, is de gedachte. Maar de behandelgroepen worden volgens behandelaren halsoverkop samengesteld: groepen moeten al worden ingedeeld terwijl behandelprotocollen nog ontbreken.

Een behandelaar: „De groepsbehandelingen zijn ad hoc aan elkaar geplakte protocollen.” Een andere behandelaar: „We bieden houtje-touwtje-zorg.” „Ik maak me er zorgen over als specialistische behandelingen vervangen worden door behandelingen die niet evidence based zijn”, zegt klinisch psycholoog Arnoud Arntz. „Professionaliteit gaat dan verloren.” Arntz is hoogleraar klinische psychologie op de Universiteit van Amsterdam en werkt één dag per week voor PsyQ, waar hij mensen met persoonlijkheidsproblematiek en trauma’s behandelt. Beperkte diagnostiek en generalistische behandelingen kunnen leiden tot „ondoordachte ingrepen”, zegt Arntz. „Iemand meldt zich met een slaapprobleem. Wat doe je dan? Kijken waarom iemand slecht slaapt, toch? Is iemand misbruikt in de nacht? Komt het door een posttraumatisch stresssyndroom? Door middelengebruik?” Als je je alleen op het slaapprobleem richt, zegt hij, „en misschien zelfs slaapmedicatie voorschrijft”, ga je daaraan voorbij. Een behandeling kan averechts uitpakken. „Slaapmedicatie kan het verwerkingsmechanisme in het brein verminderen.” „We proberen mensen die niet in een hokje passen toch in een hokje te stoppen”, zegt een psychotherapeut van PsyQ die trauma’s en persoonlijkheidsproblematiek behandelt. Ze voelt zich „klemgezet”, zegt ze.

Hoe kunnen managers beslissen hoe zij haar werk moet doen? Je moet óf iemands trauma’s serieus gaan behandelen, zegt ze, „of je kunt er beter maar vanaf blijven”.

7. Verder zonder hulp Rigoureuze orders om behandelingen te staken, tasten de professionele autonomie van de behandelaar aan. Tegelijkertijd: hoe weet je als manager of een behandelaar kundig is, en een langdurige behandeling gerechtvaardigd? Een therapeut kan maar wat aanmodderen. Of hij kan juist grondig te werk gaan en steeds meer ten goede teweegbrengen. Het is ingewikkeld: wanneer is een ggz-behandeling afgelopen? Wanneer is iemand klaar om zonder hulp verder te gaan? Voor Willem Roos ruim dertien jaar geleden in de geestelijke gezondheidszorg terechtkwam, werkte hij als ziekenhuismanager. Daar is het duidelijker: iemand die zijn been breekt krijgt gips en loopt na zes weken weer buiten. In de ggz, zegt Roos, „stapelt zorg zich op”. Iemand komt binnen met angstproblemen en halverwege de behandeling blijkt een trauma de oorzaak. Daarbij worden zelfs de meest voorkomende aandoeningen door

deskundigen op verschillende manieren aangepakt. Het maakt kostenbeheersing per definitie lastig. „Therapeuten vinden het dikwijls moeilijk een behandeling te beëindigen”, zegt een voormalige PsyQmanager. Behandelaren zeggen zelf ook dat het soms makkelijker is om wat langer door te gaan dan strikt noodzakelijk, omdat je een relatie hebt opgebouwd en mensen niet teleur wilt stellen. Je ziet, zegt een psychiater, dat wanneer „een behandelaar met pensioen of zwangerschapsverlof gaat” er soms „een hele trits patiënten uitgeschreven kan worden”. Maar zijn strenge behandelprotocollen en het abrupt gedwongen staken van behandelingen een goede remedie?

8. Rotterdamse intakeweek In Rotterdam krijgen behandelaren in mei dit jaar ook een bericht van het hoofdkantoor. Er komt een „intakeweek” in juni. Iedereen moet zijn agenda leegvegen om nieuwe patiënten van de wachtlijst te kunnen aannemen. Bestaande en geplande behandelingen worden geschrapt – nieuwe patiënten genereren inkomsten. Uiterlijk twee dagen van te voren worden ze gebeld voor een afspraak. Behandelaren begrijpen het niet. Zij worden geacht extra intakes te houden, maar als de wachttijd voor behandeling langer is dan drie maanden, moeten zij het dossier sluiten en de patiënt terugsturen naar de huisarts. In Rotterdam zijn de wachttijden voor alle behandelingen langer dan drie maanden. De opdracht van de leiding is dus: intakes houden louter om de intakes. Bij een vestiging in Rotterdam sturen de medewerkers samen een brief naar het hoofdkantoor. „Wij begrijpen de grote financiële druk waar onze organisatie onder staat, maar bemerken dat door nog meer intakes te doen (…) wij aanlopen tegen onze ethische, tuchtrechtelijke en kwalitatieve grenzen en zouden dan ook deze intakes niet willen laten doorgaan totdat we patiënten op korte termijn een kwalitatief goede behandeling kunnen bieden.” Op één locatie wordt de intakeweek na spoedoverleg geschrapt, maar op een andere PsyQ-vestiging moeten behandelaren alsnog hun agenda voor een week schoonvegen.

9. Sfeer op de werkvloer verpest Als het veranderprogramma werkt, worden de wachtlijsten snel korter, zegt Willem Roos. Vertrek van bestaande patiënten schept ruimte om nieuwe mensen te helpen. Met kortere intakes en kortere behandeltijden kunnen meer patiënten geholpen worden. „Dan gaat het wiel draaien.” En als een behandeling niet werkt? En een patiënt na een paar maanden toch weer op straat staat? Dan kunnen patiënten altijd terugkomen, zegt hij. Zo simpel is het niet, ervaart een psycholoog. „Elke mislukte behandeling is er één. Mensen verliezen het vertrouwen in de zorg.” Begrijp de behandelaren niet verkeerd: ze snappen dat er iets moet gebeuren, dat de enorme wachtlijsten moeten verdwijnen. In het verleden werd er soms eindeloos behandeld. Maar nu? Paniekvoetbal. Wáren we maar de McDonalds van de zorg, verzuchten behandelaren. „Dan leverden we in elk geval overal al jarenlang dezelfde kwaliteit.” Wat behandelaren ook

stoort: intern wordt geldnood steeds als argument gebruikt voor de reorganisatie, maar naar buiten toe ontkent de ggz-instelling financiële problemen te hebben. Het veranderprogramma verpest de sfeer op de werkvloer. Ziekteverzuim stijgt, bij sommige vestigingen tot boven de 13 procent. Behandelaren vertrekken waardoor wachttijden nog meer oplopen. Psychologen en psychiaters voelen zich opgejaagd, gepasseerd, niet serieus genomen. „De P van PsyQ staat voor productie”, zegt een behandelaar. In veel regio’s is PsyQ onmisbaar: de instelling verleent ook dure crisiszorg. De psychologen en psychiaters die er vertrekken gaan vaak naar kleinere, vrijgevestigde praktijken, met minder stress en bureaucratie. Zorgverzekeraars moedigen de vrijgevestigde praktijken aan: concurrentie. Maar die praktijken kunnen niet de specialistische zorg bieden die crisisgevoelige of suïcidale patiënten nodig hebben – daarvoor moeten specialistische teams en crisisopvang beschikbaar zijn. „Waar de zwaarste problematiek ligt, blijft zo de minste kennis over”, zegt hoogleraar Arnoud Arntz. Een oplossing lijkt ver weg. Willem Roos: „Je kunt zeggen: doe er geld bij, maar er zijn niet genoeg behandelaren meer. Je kunt zeggen: ga meer opleiden, maar wie moet die studenten dan op de werkvloer gaan begeleiden?”

10. Ethische consequenties De landelijke ondernemingsraad van PsyQ ontvangt in juni een wanhopige brief van Rotterdamse behandelaren. Ze schrijven dat ze tijdens een intakeweek tientallen gesprekken voerden, terwijl er nauwelijks behandelplekken zijn: er worden gemiddeld enkele patiënten per maand van de wachtlijst gehaald. Door het vertrek van behandelaren moet steeds meer werk over minder mensen worden verdeeld. „Wij maken ons ernstige zorgen over de ethische consequenties die dit heeft voor de verantwoordelijkheden van de behandelaren, naast de enorme werkdruk.” In regio Rotterdam, schrijven medewerkers, pleegden meerdere PsyQ-patiënten afgelopen maand zelfmoord – een ongebruikelijk hoog aantal volgens hen. „Voor de verwerking hiervan is door de hoge productiedruk weinig tot geen ruimte en de angst voor meer suïcides groeit onder het personeel.” De behandelaren maken zich grote zorgen over de „enorme wachtlijsten” en over honderden ‘zwevende dossiers’ die zij zien – patiënten die wel zijn ingeschreven maar voor wie nog geen behandelaar verantwoordelijk is. Parnassia betwist dat het aantal zelfmoorden in de regio Rotterdam bovengemiddeld hoog is. Nieuwe patiënten wordt niet verteld dat ze na het intakegesprek, in het beste geval, nog negen maanden op de interne wachtlijst komen.

Of dat ze doorverwezen kunnen worden naar een andere instelling, of teruggestuurd naar de huisarts. Dit schrijven de behandelaren ook: „Wij missen het werken vanuit ons hart.”

Reacties:�onderzoek@nrc.nl Praten�over�zelfdoding�kan�bij�de�landelijke hulplijn�113�Zelfmoordpreventie.�Telefoon 0800-0113�of�www.113.nl.

‘Iemand meldt zich met een slaapprobleem. Wat doe je dan? Kijken waarom iemand slecht slaapt, toch?’