RIS309866 bijlage 4 - Verslag HDT SoZA NOI 14 mei 2019

Haags Duurzaamheidsteam VERSLAG Datum: Dinsdag 14 mei 2019 Tijd: 13.00 – 15.00 uur Locatie: Stadhuis Den Haag, Spui 70, kamer B06.07-1 ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Aanwezig HDT Walter Dekker (DSO/GZ, voorzitter), Henk Heijkers (DSO/S&P), Atte Roskam (DSO/GZ, secretaris), Niek van Vliet (DSO/V&T) Project Kai Liang (DSO/PmDH), Loes van Wolferen (DSO/S&P), Richard Koek (Rijnboutt architecten), John Monden (VORM), Dat Bui (VORM), Pieter Peters (MRP Development) en Paul Vink (Viac architecten) ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Project Vernieuwing gebied Sociale Zaken NOI/ICT Security Campus Den Haag. In december 2018 presenteerde het College van Burgemeester en Wethouders de Gebiedsagenda ICT-Security Campus Den Haag Laan van NOI waarin de vernieuwing van het plangebied werd aangekondigd. AnnA is de uitwerking van de ambities die in de Gebiedsagenda verwoord zijn. AnnA is een project van MRP Development, VORM en Rijnboutt architecten. Het programma omvat 2000 woningen, kantoren (1500 werkplekken), 4000 m2 voorzieningen, 350 parkeerplaatsen (abonnementen voor specifieke bewonersgroepen, het commerciële en ruimte voor deel- en huurauto’s), een fietsenstalling met 7500 plekken en een mobiliteitshub voor pakketdiensten. Dagelijks passeren er 12.500 treinreizigers. De maximale bouwhoogte is 125 meter. De woningen zijn bestemd voor jonge stedelingen, jonge gezinnen, energieke ouderen en urban medior singles. In de publieke ruimte neemt de openbare ruimte toe met 3500 m2 en wordt een nieuw station gebouwd. Natuurinclusief en duurzaam bouwen zijn uitgangspunten van het project. Men wil een duurzaam AnnA realiseren door circulair te bouwen. Er wordt gebruik gemaakt van de Circulariteitsprestatie Gebouwen (CPG). De CPG is door W/E-adviseurs ontwikkeld in aanvulling op de GPR. Verduurzaming gaat gepaard met een toename van materiaalgebruik om energiezuiniger te worden.

Denk aan zonnepanelen en warmtepompen om het gebruik van duurzame energie toe te kunnen passen. Dat heeft invloed op de Milieuprestatie van Gebouwen. Er ontstaat dus spanning tussen EPC en MPG. De eerder door W/E adviseurs ontwikkelde DPG (DuurzaamheidsPrestatie Gebouwen) anticipeert op deze behoefte. Deze DPG op haar beurt is onderdeel van de recent ontwikkelde en in de praktijk ingezette CPG 1 (CirculariteitsPrestatie Gebouwen). Het plan haakt in op de GPR-thema’s energie, milieu, gezondheid, gebruikskwaliteit en toekomstwaarde. Er worden 5 strategieën van circulariteit ingezet: 1. Benut het beschikbare, 2. Gebruik hernieuwbaar, 3. Minimaliseer milieu-impact, 4. Creëer voorwaarden lange cyclus en 5. Creëer voorwaarden toekomstige cycli.

Besproken stukken 1. 2. 3. 4. 1

Presentatie AnnA (d.d. 17 april 2019) Korte filmimpressie van AnnA ‘De AnnA’ - Concept notitie aanpak duurzaamheid (versie 5) Gebiedsagenda ICT-Security Campus Den Haag Laan van NOI (18 december 2018)

Zie voor meer informatie www.w-e.nl/tag/cpg/ 1

Zie voor verduurzaming pagina 29 en vergroening o.a. pagina 23

Toelichting door vertegenwoordiger(s) project Aan de hand van de aan de deelnemers toegezonden presentatie geeft een vertegenwoordiger van het project een toelichting. Het plangebied is ca. 3 ha groot. Het gebouw van SoZa is eigendom van MRPDevelopment en VORM. NS en gemeente hebben ook eigendom in het gebied. Met het plan wordt een bijdrage geleverd aan de woningbouwopgave van Den Haag (2000 woningen). De hoogte van de bebouwing varieert van 70-125 meter. Men wil er een zeer duurzaam plan van maken en daarmee voldoen aan de gemeentelijke ambities zoals geformuleerd in de Gebiedsagenda ICT-Security Campus. Oplevering fase 1 is gepland binnen 5 jaar. Windtunnelonderzoek wordt gedaan als het plan in concept gereed is. Het plan gaat niet alleen over de bebouwing maar ook over de inrichting van de openbare ruimte die toeneemt met 3500 m2.

Vraagstelling aan het Haags Duurzaamheidsteam Welke kansen voor een duurzame uitvoering van het project ziet het HDT in aanvulling op de door de initiatiefnemers voorgestelde aanpak duurzaamheid?

Advies en aandachtspunten Haags Duurzaamheidsteam Schriftelijke bijdragen van leden die niet aanwezig waren zijn opgenomen in de Bijlage.

1. Energie a. Overleg met programmateam Energietransitie, Stedin en afdeling Bouwecologie en Fysica b.

over de energievoorziening en daarbij behorende infrastructuur Houd in het ontwerp ook rekening met ‘koeling’

De initiatiefnemers willen een hoge-temperatuur oplossing toepassen, ten behoeve van de bereiding van het warme tapwater en voor verwarming lage-temperatuur oplossingen - uitgangspunt van de gebiedsagenda is lage-temperatuur oplossing voor nieuwbouw (15-40 graden Celsius) - en streven naar een zeer goede isolatie (kierdichtheid 0,15). Zij willen gebruik maken van door anderen ontwikkelde innovatieve technieken (Apeldoorn, buitenland e.d.) en daartoe een beroep doen op het ‘gelijkwaardigheidsbeginsel’ uit het bouwbesluit. Ditt betekent dat innovatieve technieken gelijk beoordeeld worden als genormeerde technieken. Men wil gebruik maken van sunspots. Schaduwwerking is een issue. Het beperkte dakoppervlak wil men vooral gebruiken voor regenwater opvang dmv een groen dak in plaats van zonnepanelen. De initiatiefnemers nemen het aanbod voor overleg met de gemeente graag aan. Uit het bezonningsonderzoek is gebleken dat het aantal zonuren voor de omliggende bebouwing daalt van 7,5 tot 5,5 uur (dit varieert per woning, de invloedsfeer van de schaduw het plan beslaat ongeveer 435 woningen).

2. Klimaat, water en groen a.

Pas de principes van natuurinclusief bouwen toe De initiatiefnemers antwoorden dat dat ook de intentie is van het plan. Tijdens het overleg ontvangen zij een exemplaar van het inspiratieboek waarin het bijbehorende puntensysteem uitgewerkt is.

b.

Houd het regenwater vast in het gebied De initiatiefnemers antwoorden dat dat ook de intentie van het plan is. Door het hoogteverschil van 1 meter loopt het water automatisch richting Schenk.

c.

Overleg met de stadsecoloog, o.a. over de inrichting van de ecologische zone De initiatiefnemers antwoorden dat overleg met de stadsecoloog reeds onderdeel uitmaakt van de toegezonden ‘Concept Notitie Aanpak duurzaamheid’.

3. Mobiliteit en toegankelijkheid a.

Verkeersbewegingen 2

Vanuit het HDT wordt gewezen op het grote aantal verkeersbewegingen dat zo’n relatief dicht bebouwd gebied kan genereren. De initiatiefnemers antwoorden dat het plan vooral interessant is voor mensen zonder auto die zich verplaatsen per OV of fiets. Het station maakt onderdeel uit van het plangebied. Er komt een fietsenstalling op maaiveld met 7500 pp waarvan 1000 voor reizigers per trein terwijl de parkeergarage voor auto’s slechts 350 pp telt (w.o. plaatsen voor bezoekers en mindervaliden). Er worden deel-auto’s aangeboden, voor het afhalen en brengen van pakjes komt er een centrale voorziening en het aantal noodzakelijke verkeersbewegingen wordt ook beperkt door detailhandel in het project (bijv. supermarkt). Overleg heeft uitgewezen dat afdeling DSO-Mobiliteit het plan steunt. b.

Maak het gebied en het vastgoed toegankelijk voor mindervaliden De initiatiefnemers antwoorden dat uitgangspunt voor het ontwerp is dat er geen hoogteverschillen in het gebied zijn. Toegankelijkheid is ook onderdeel van GPR.

4. Circulariteit a. b.

Pas de principes van circulair bouwen toe Maak het materialenlogboek overdraagbaar

De initiatiefnemers antwoorden dat circulariteit uitgangspunt is van het plan. Uit onderzoek door de Technische Universiteit Delft (TUD) blijkt echter dat de meeste materialen van het huidige gebouw niet in aanmerking komen voor hergebruik omdat zij niet meer voldoen aan de wettelijke eisen. Zij willen in ieder geval mozaïeken en tegelplateaus uit het huidige gebouw een plek geven in entreehallen en plint van de nieuwbouw, zo veel mogelijk industrieel bouwen en zijn reeds aangesloten bij het Madaster. Door industrieel bouwen wordt het aantal verkeersbewegingen op de bouwplaats beperkt.

5. Milieu a. b.

Pas CEM-3 beton ipv Portland cement toe wat zorgt voor reductie CO2 en houd daarmee rekening in de bouwplanning Onderzoek of het mogelijk is om de toplaag te maken van FSC-hout

3

BIJLAGE met Schriftelijke bijdragen leden HDT per email die niet aanwezig konden zijn Arno Lammers (DSO/S&P Klimaatbeleid) 1. 2.

3.

4. 5. 6.

7.

8. 9.

Ziet er goed uit qua ambities. Zorg voor een ontwerpopdracht om het beheer van de klimaatadaptatie- en natuurinclusiviteitsmaatregelen zo laag mogelijk te laten voor de groen/waterbeheerders van de gebouwen. Betrek beheerders bij het ontwerpen. Daarbij moet ook nagedacht worden hoe het beheer tijdens het gebruik te regelen. Welke voorstellen komen daarvoor voor in de contracten? Bij 55 mm in een uur gaat het om vasthouden van die hoeveelheid regen op privaat terrein. Deze hoeveelheid regenberging moet na minimaal 24 uur tot maximaal 48 uur weer beschikbaar zijn, omdat dan weer een bui van 70 mm per uur kan vallen. Kijk bij de inrichting van de groene verblijfsruimte en het ontwerp van de groenvoorzieningen in het gebouw ook naar de zoetwaterbeschikbaarheid bij droogteperiodes. Sluit bij natuurinclusieve maatregelen aan op de kansen vanuit de groenblauwe structuren in de bredere omgeving. Onderzoek de mogelijkheden om met groen het binnenklimaat van de gebouwen te verbeteren. Zie ook CID agenda: Natuurlijk Haags. Hierin staat: Het Groen vanuit de omgeving verbinden tot in de haarvaten van de gebouwen. Kijk ook naar het materiaalgebruik van de buitenschil dat minder opwarmt en daarmee minder warmte uitstraalt in hete periodes. Hout en glas neemt bijvoorbeeld minder warmte op dan beton en steen.

Kijk of bodemdaling in het gebied aan de orde is en hoe beheerkosten daarbij in de toekomst slim beperkt kunnen worden. Onderzoek de opvangcapaciteit voor regenwaterinfiltratie in de bodem. Onderdeel moet zijn een onderzoek naar de kringloop van het water.

Arthur Hagen (DSB) 1. 2.

3.

4.

Het gebied sluit mooi aan op de spoorzone van Voorburg, waar heel veel aandacht is gegeven aan een natuurvriendelijke inrichting. Ook wordt er in het Voorburgse deel van de polder naarstig gezocht naar waterbergende mogelijkheden. Alles wat wij hieraan kunnen bijdragen, hetzij door te helpen berging toe te voegen, hetzij door ons eigen water vast te houden, is welkom! Omdat er langs het gehele plan een watergang loopt is het misschien wel mooi om de afwatering hier ook in het straatbeeld mooi zichtbaar te maken, door oppervlakkige goten als beekjes bijvoorbeeld en lager gelegen groenvoorzieningen die bij regenval kortstondig veranderen in vijvertjes. Bouwen aan het water, bouwen boven het water (wel met voldoende licht en lucht) en bouwen met water!

Niels Al (DSO/S&P) In aanvulling op bijdrage Arthur Hagen: 1.

2.

3. 4.

Onderzoek op basis van de beschikbare stresskaarten hoe klimaatbestendigheid optimaal in het ontwerp meegenomen kan worden (zie https://denhaag.klimaatatlas.net). De uitgevoerde modelberekeningen voor extreme neerslag (100 mm/2 uur, zie kaart wateroverlast) tonen aan dat delen van de locatie mogelijk gevoelig zijn (nader onderzoek is nodig om te verkennen hoe het precies zit en of maatregelen noodzakelijk zijn om overlast en schade te voorkomen (bijv. verhoogde gebouwtoegangen en waterberging). Hoewel t.o.v. het centrum het hitte eiland effect (hittestress) in dit gebied beperkter is tonen de klimaatkaarten aan dat het gebied wel flink kan opwarmen. De vergroening van de omgeving en gebouwen (zoals voorgenomen) draagt bij aan verkoeling. Dit scheelt ook in airco-capaciteit. Beperk het oppervlak verharding (‘geen verharding tenzij…’); zorg als het niet anders kan voor maximale doorlaatbaarheid van regenwater in de bodem en vertraag de afvoer. Maak een integraal ontwerp voor de waterkringloop van het gebied met als inzet om zoveel mogelijk regenwater vast te houden op (groene) daken en voor hergebruik (bijv. toiletten of groenvoorzieningen), infiltratie in de bodem en tijdelijke berging in het gebied. In de Binckhorst wordt 4

5.

bij verschillende nieuwe ontwikkelingen ingezet op bijvoorbeeld 55 mm opvangen. Dit is uitstekend te combineren met groene daken en het volgende punt. Pas de principes van biodiversiteit en natuurinclusief bouwen toe (recent door de gemeenteraad vastgesteld puntensysteem).

Annelies van Rumpt (DSB/Programmateam Energiestransitie) 1. 2. 3. 4.

Hoe is de aansluiting op het stadsverwarmingsnet? Wat zijn de details? Voor welke temperatuur wordt het verwarmingssysteem ontworpen? In de toekomst kan wellicht aangesloten worden op het retoursysteem van de stadsverwarming. Wat is de planning voor realisatie. Een aparte meeting over energie met gebiedsprojectleider Kai Liang en projectontwikkelaar is gewenst.

5